Örtülü, Şenkaya
Örtülü, Tao bölgesindeki köylerden biriydi. Şenkaya ilçesinin kurulmasıyla aynı adlı kasabaya dönüşmüştür. Günümüzde Şenkaya kasabasının Aşağı ve Yukarı mahalleleri de bu köye dayanmaktadır.
Tarihçe
[değiştir | kaynağı değiştir]Şenkaya kasabasının merkezinde bulunan kilise Türkçe bir kaynakta Ortauli olarak adlandırılmıştır. Örtülü adı da Gürcüce Ortauli'den (ორთაული) değişime uğramış olabilir.[1] Ayrıca 1902 tarihli Kars haritasında bu yerleşimin adı, Ortauli'ye yakın bir yazılışla "Ortali" olarak geçer.[2]
Bugünkü Şenkaya kasabasının çekirdeğini oluşturan Ortuli veya Ortauli köyünün bulunduğu Tao bölgesi, Orta Çağ'da Gürcistan'ın bir parçasıydı. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi, 1549 tarihli Gürcistan seferini takiben 16. yüzyılda ele geçirmiştir. Ortadan kalkmış olan Ortauli Kilisesi ile diğer kilise ve megalit yapılar bu dönemden kalmış olmalıdır.[3][4][5]
Ortuli veya Ortauli köyü, erken dönem Osmanlı kayıtlarında yer almamıştır. 1835 tarihli Osmanlı nüfus sayımında ise, Çıldır Eyaleti’nin Penek sancağına bağlı bir köy olarak geçer. Osmanlı idaresinin askere alma ve vergi belirleme amacıyla sadece erkek nüfusunu tespit ettiği bu sırada köyde 132 hanede 380 Müslüman erkek kaydedilmiştir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, Ortuli köyünün Müslüman nüfusunun yaklaşık 760 kişiden oluştuğu söylenebilir. Köyde ayrıca 12 hanede 31 Katolik erkek bulunuyordu. Ortuli'deki toplam Katolik nüfusunun da yaklaşık 62 kişiden oluştuğu tahmin edilebilir.[6]
Ortuli köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından 1878 yılında imzalanan Berlin Antlaşması'yla savaş tazminatının bir parçası olarak Osmanlı Devleti tarafından Çarlık Rusya'sına bırakıldı. Rus idaresinin 1886 tarihli nüfus tespitine Ortuli (Ортули) olarak kaydettiği köy, Oltu sancağının Oltu kazasına bağlı Nusungi nahiyesinin 12 köyünden biriydi. Nüfusu, 237’si erkek ve 232’si kadın olmak üzere, 88 hanede yaşayan 469 kişiden oluşuyordu. Bir hane (4 kişi) Karapapak, kalan nüfus ise Türk olarak kaydedilmiştir.[7] 1835 tarihli nüfusla kıyaslandığında Ortuli köyünün nüfusunun yaklaşık yarı oranında azaldığı ve Katolik nüfusun kalmadığı görülmektedir. Nitekim Gürcü tarihçi ve arkeolog Ekvtime Takaişvili’nin 1907 yılında verdiği bilgiye göre, kökeni Gürcülere dayanan Kalkosi köyünün Hristiyan nüfusu, Örtülü köyünden göç etmişti.[8]
Gürcü tarihçi ve arkeolog Ekvtime Takaişvili’nin 1907 yılında verdiği bilgiye göre, Ortuli büyük bir köydü ve nüfusu Müslümanlaşmış Meshilerden oluşuyordu. İki adet yıkık halde kilise bulunuyordu. Daha iyi durumda olan yapı, eski bir kilisenin üzerine inşa edilmişti. 8-9. yüzyılda inşa edilmiş olan Ortauli Kilisesi ile diğer küçük kilisenin kalıntıları günümüze ulaşmamıştır.[3][9]
Ortuli, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Ortuli (اورتولی) olarak geçer. Bu tarihte köy Erzurum vilayetinde Oltu kazasının Kosor nahiyesine bağlıydı.[10] 1935 genel nüfus sayımında "Örtülü" olarak kaydedilmiş olan köy, aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 1.225 kişiden oluşuyordu.[11] 1946 yılında Şenkaya ilçesi kurulunca, Örtülü köyünün de adı değiştirildi ve köy, Şenkaya adıyla bu ilçenin idarî merkezi haline geldi. Buna bağlı olarak Şenkaya kasabasının bugünkü Aşağı ve Yukarı mahallelerinin eski adı olarak Örtülü kabul edilir.
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ ""Şenkaya İlçesi" - Erzurum Ansiklopedisi". 18 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Haziran 2025.
- ^ ""Kars" haritası - Eastern Turkey in Asia". 5 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Mart 2023.
- ^ a b "Ekvtime Takaişvili, 1907 Yılı Kola-Oltisi ve Çangli'de Arkeolojik Araştırmalar Gezisi (არქეოლოგიური ექსპედიცია კოლა-ოლთისში და სოფელ ჩანგლში 1907 წელს), 1938, Paris, s. 38" (PDF). 27 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 27 Haziran 2025.
- ^ ""Şenkaya İlçesi" - Erzurum Ansiklopedisi". 18 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Haziran 2025.
- ^ 2017 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (ტაო-კლარჯეთის ძეგლების 2017 წლის საკვლევი ექსპედიციების ანგარიშები), Tiflis, 2018, s. 68-71. 31 Temmuz 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ISBN 978-9941-9470-9-4
- ^ Tao (ტაო), Mamia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikadze, Merab Halvaşi, Cimşer Çhvimiani, Cemal Karalidze, Batum, 2020, s. 90, 105. 2 Aralık 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ISBN 978-9941-25-828-2
- ^ "Свод статистических данных о населении Закавказскаго края, извлеченных из посемейных списков 1886 г. (Transkafkasya Bölgesinin Nüfusuna Dair 1886 Yılı Aile Listelerinden Edinilmiş istatistik Verilerin Özeti), Tiflis, 1893, "Kars oblastı": 719". 29 Haziran 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Haziran 2025.
- ^ "Ekvtime Takaişvili, 1907 Yılı Kola-Oltisi ve Çangli'de Arkeolojik Araştırmalar Gezisi (არქეოლოგიური ექსპედიცია კოლა-ოლთისში და სოფელ ჩანგლში 1907 წელს), 1938, Paris, s. 35" (PDF). 27 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 27 Haziran 2025.
- ^ 2017 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (ტაო-კლარჯეთის ძეგლების 2017 წლის საკვლევი ექსპედიციების ანგარიშები), Tiflis, 2018, s. 68-69. 31 Temmuz 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ISBN 978-9941-9470-9-4
- ^ "Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928, s. 226". 29 Ocak 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Haziran 2025.
- ^ "1935 Genel Nüfus Sayımı, İstanbul, 1937, s. 304" (PDF). 16 Ocak 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 27 Haziran 2025.
