Tao (bölge)
Tao (Gürcüce: ტაო; “t’ao”), Gürcistan’ın tarihsel ve coğrafi bölgesidir. Tarihsel Mesheti bölgesinin bir parçası olan Tao, günümüzde Türkiye sınırları içinde yer alır. Çoruh havzasının orta kısmını kapsar. Tao ve Klarceti bölgeleri Tao-Klarceti olarak anılır. Tao bölgesinin adı Gürcü boyu Taohilerden gelir.
Etimoloji
[değiştir | kaynağı değiştir]Bölgenin adı, eskiden bölgede yaşamış Taohilerden gelmektedir.[1][2] Bölgedeki ülkenin adı ise Asur ve Urartu kaynklarında Diaohi olarak geçmektedir.[3][4]
Tarihçe
[değiştir | kaynağı değiştir]
Tao bölgesi, Gürcistan devletinin gelişmesinde önemli rol oynamıştır. Bölge tarihsel Gürcistan'ın güneyinde, Çoruh Havzasının orta kesiminde yer alıyordu. Kuzeyden Klarceti bölgesiyle çevreleniyordu. Çoruh Havzasında Speri, Tao, Klarceti, Şavşeti gibi bölgeler yer alıyordu. Acara da Çoruh Havzasında yer alan bölge kabul edilmektedir. Tao bölgesi "Amier Tao" (Kuzey Tao) ve "İmier Tao" (Güney Tao) olarak ikiye ayrılıyordu. Bölge, İÖ I. Binyılda [[Kolheti Krallığı'nın bir parçasıydı. İÖ 4-3. yüzyıldan itibaren ise, İberya Krallığı'nın sınırları içinde yer aldı. İÖ 2. yüzyılda güçlü hale gelen Ermenistan Krallığı Tao ve diğer bölgeleri ele geçirdi. İS 1. yüzyılda ise, Gürcüler Tao bölgesini Ermenilerden geri aldı. Bölge, 8-9. yüzyıllarda Arap saldırıları sırasında büyük bir yıkıma uğradı.[5]
Bagrationi hanedanının son İberya prensi I. Aşot'un 813 yılında Klarceti'ye taşınmasıyla Tao-Klarceti bölgesinde yeni bir dönem başladı. Burası Arap işgaline karşı mücadelenin üssü haline geldi. Bizans'ın üstünlüğünü tanıyan I. Aşot, "Kurapalati" (Yunanca: κουροπαλάτης; Gürcüce: კურაპალატი) unvanını aldı ve İberya Kurapalatlığı'nı kurdu. Bagrationi ailesi sonunda hem Yukarı Tao hem de Aşağı Tao'nun kontrolünü ele geçirdi ve etki alanını kademeli olarak genişletti. Bu topraklara Gürcülerin yeniden yerleşmesini teşvik etti ve önde gelen Gürcü din adamı Grigol Handzteli (yaklaşık 759-861) tarafından başlatılan manastır yaşamını destekledi. Bölge uzun süre kültürel bir sığınak ve Gürcistan'ın en önemli dini merkezlerinden biri haline geldi.
Nikolay Marr'ın araştırmasına göre, Zanlar eskiden Çoruh'un batısındaki yan kolları da dahil olmak üzere daha geniş bir alanda yaşıyordu.[6] Sonrasında bu bölge geçici olarak Ermenilerin ve sonrasında Gürcülerin eline geçti.[7] İvane Cavahişvili'ye göre, eski çağlardan beri Tao ve İspir bölgesinde bir Laz kabilesi olan Halibler yaşamaktaydı.[8] İgor Dyakonov'a göre, bölgedeki halk Hurrice konuşuyordu ve zamanla Gürcüleşti, sonrasında bölgeye yoğun bir Ermeni ve Zan göçü yaşandı.
Tao hükümdarları
[değiştir | kaynağı değiştir]| Prens | Dönemi | Açıklama |
|---|---|---|
| 1. I. Gurgen | y. 870 – 891 | |
| 2. III. Adarnase | 891 – 896 | |
| 3. Davit | 896 – 908 | |
| 4. Aşot | 908 – 918 | |
| 5. II. Gurgen | 918 – 941 | |
| 6. I. Bagrat | 941 – 945 | Tao kolunun ikinci kurucusu |
| 7. V. Adarnase | 945 – 961 | Kurapalati (958 - 963) |
| 8. II. Bagrat | 961 – 966 | |
| 9. III. Davit | 966 – 1001 | Kurapalati (990 - 1001) |
| 1001 | Bizans İmparatorluğu'nca ilhakı |
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Фавстос Бузанд, Nina G. Garsoian. P'awstos Buzand'a atfedilen destansı tarihler. — Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1989. — С. 493. — ISBN 0-674-25865-7.
- ^ The Oxford Dictionary of Byzantium, 1991, p. 2018.
- ^ Г. А. Меликишвили. Урартские клинообразные надписи. — М.: Академии наук СССР, 1960. — 424 с.
- ^ И. М. Дьяконов. Глава I. Историческая обстановка в Передней Азии начала эпохи бронзы // Предыстория армянского народа / АН Армянской ССР. — Ереван, 1968.
- ^ Tao (ტაო), Mamia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikadze, Merab Halvaşi, Cimşer Çhvimiani, Cemal Karalidze, Batum, 2020, s. 11. 2 Aralık 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ISBN 978-9941-25-828-2
- ^ Н. Марр. Изъ поѣздки въ Турецкій Лазистанъ. — Извѣстія Императорской Академіи Наукъ, 1910.
- ^ V. Minorsky. Laz (англ.) // Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936). — Brill, 1986. — Vol. V. — P. 713—714.
- ^ Иване Джавахишвили. საქართველოს საზღვრები ისტორიულად და თანამედროვე თვალსაზრისით განხილული. — Тбилиси: Государственная типография, 1919. — С. 36.