Trabzon Muhâfaza-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti
Trabzon Muhâfaza-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti, 12 Şubat 1919'da merkezi Trabzon olarak kurulan cemiyet, Karadeniz Bölgesi'nin çeşitli il ve ilçelerinde şubeler açtı. Amacı, Trabzon ve çevresinin Rumlar'a verilmesini ve bir Pontus Devleti'nin kurulmasını önlemekti. Bu yörede faaliyet gösteren Filiki Eterya ile mücadele eden bu teşkilat, Erzurum Kongresi'nden sonra Şarkî Anadolu Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti'nin şubesi haline gelmiştir.
Arka plan
[değiştir | kaynağı değiştir]Tarih boyunca önemli bir ticaret merkezi olan Trabzon, Osmanlı döneminde de bu konumunu sürdürmüş; Tanzimat sonrasında bürokratik modernleşme süreciyle birlikte şehirdeki Müslüman ve müslüman olmayan eşraf yapısı yeniden şekillenmiştir. Müslüman-Türk eşrafı büyük ölçüde bölgedeki ayan ailelerinin devamı niteliğindeki hanedanlara dayanmış; ekonomik güç kazanan diğer yerel unsurlarla birlikte zamanla yükselen bir tüccar sınıfı oluşmuştur. Bu zümre, II. Meşrutiyet yıllarında siyasetten bürokrasiye ve toplumsal yaşama kadar geniş bir etki alanına ulaşmıştır.[1]
Trabzon eşrafı, dönemin siyasal yapısı içinde İttihat ve Terakki ile Hürriyet ve İtilaf taraftarlığı şeklinde iki ana gruba ayrılmıştır. Ancak 1916–1918 Rus işgali ve muhacirliğinin ardından, şehrin Müslüman-Türk unsurları bölgenin yeniden istilaya uğrama ihtimali ve Osmanlı Devleti’nden kopma tehlikesine karşı ortak bir hareket zemini oluşturmuştur. Mondros Mütarekesi sonrasında başlayan bu faaliyetler, yerel Müslüman-Türk burjuvazisinin[2] öncülüğünde millî bir müdafaa örgütlenmesine dönüşmüştür.[3]
Cemiyet
[değiştir | kaynağı değiştir]Trabzon’un siyasi yaşamında önemli bir kuruluş olan THMC’nin kurucuları ve sonraki süreçte yönetiminde etkili olan kişiler şehrin özellikle ticari hayatında[4] öncü konumunda yer alan eşraf ailelerine mensuptur.[5]
Paris Barış Konferansı’nda Trabzon ve çevresinde Pontus veya Ermeni devleti kurulmasını hedefleyen iç ve dış girişimlerin artması üzerine teşkilatlanma süreci hızlanmış ve Şubat 1919’da Trabzon Muhafaza-i Hukuk-ı Millîye Cemiyeti (TMHMC) kurulmuştur.[6][7][8][9] Cemiyetin amacı, “Trabzon vilayetinin Osmanlı Devleti’ne bağlılığını korumak, ilmî vesikalarla gereken savunmaları yapmak ve millî haklarımızı koruyacak vasıtaların teminine çalışmak” olarak belirtilmişti.[10] Erzurum Kongresi’nin toplanmasında belirleyici rol oynayan cemiyet, sonraki dönemde İttihatçılık ve usulsüzlük iddialarıyla eleştirilmiş; 1922’den itibaren örgüt içi muhalefet ve bölgesel siyasi gerilimler daha görünür hale gelmiştir.[1] 1919–1923 arasında Trabzon Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin yönetim kadrosu, dönemin siyasi koşullarına bağlı olarak önemli değişikliklere uğramıştır. Kurucu ve yönetici üyeler arasında köklü ayan ailelerine mensup eşrafın yanı sıra tüccarlar, eski mebuslar, mülki idareciler, hukukçular, din adamları, eğitimciler ve aydınlar yer almıştır. Bu sosyal çeşitlilik, cemiyetin şehir halkı üzerinde güçlü bir temsil kabiliyeti oluşturmasına katkıda bulunmuştur.[11]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ a b Köksal, 2023. s. 505.
- ^ Kâmil Erdeha, Millî Mücadelede Vilâyetler ve Valiler, İstanbul: Remzi Kitabevi, 1975, s. 176.
- ^ Köksal, 2023. ss. 505-507.
- ^ Köksal, Ülkü. “Trabzon’da Dernekleşme Süreci (1919-1950)”. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi. s. 513.
- ^ Köksal, 2023. s. 516.
- ^ Köksal, 2023. s. 510.
- ^ Fahrettin Kırzıoğlu, yay. haz., Bütünüyle Erzurum Kongresi, I. Cilt, Ankara: Kültür Ofset Ltd. Şti, 1993, s. 4.
- ^ Mahmut Goloğlu, Millî Mücadele Tarihi Birinci Kitap-Erzurum Kongresi, Ankara: Nüve Matbaası, 1968, s.10-11.
- ^ Mesut Çapa, Millî Mücadele Döneminde Trabzon Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Trabzon: Trabzon Belediyesi Yayınları, 1998, s. 10.
- ^ Mesut ÇAPA, "Trabzon Muhafaza-İ Hukuk-I Millîye Cemiyeti", Atatürk Ansiklopedisi (12/10/2025).
- ^ Köksal, 2023. s. 528.
Bibliyografya
[değiştir | kaynağı değiştir]Köksal, Ülkü (2023-12-18), Göleç, Mustafa; Şerefoğlu, Zeynep Kevser; Danış, İlhami (Ed.), Millî Mücadele’de Siyasi Teşkilatlanmanın Sivil Toplum Veçhesi: Trabzon Muhafaza-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti’nin (Trabzon Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti) Toplumsal Tabanı (PDF), Türkiye Bilimler Akademisi, ss. 505–536, doi:10.53478/tuba.978-625-8352-68-9.ch162025-12-10
 | Türk tarihi ile ilgili bu madde taslak seviyesindedir. Madde içeriğini genişleterek Vikipedi'ye katkı sağlayabilirsiniz. |