Satranç oyun sonu
Oyun sonu, bir satranç oyununda oyun ortasından sonra gelen son aşamadır. Tahtada az sayıda taş kaldığında başlar.
| a | b | c | d | e | f | g | h | ||
| 8 |        | 8 | |||||||
| 7 | 7 | ||||||||
| 6 | 6 | ||||||||
| 5 | 5 | ||||||||
| 4 | 4 | ||||||||
| 3 | 3 | ||||||||
| 2 | 2 | ||||||||
| 1 | 1 | ||||||||
| a | b | c | d | e | f | g | h | ||
Oyun ortası ile oyun sonu arasındaki çizgi genellikle kesin değildir; bazen kademeli olarak bazen de hızlı takaslar sonucu ortaya çıkar. Ancak oyun sonu, oyun ortası karşılaştırıldığında farklı özelliklere sahiptir ve oyuncuların stratejik kaygıları da buna göre değişir. Özellikle piyonlar daha önemli hâle gelir çünkü oyun sonları çoğunlukla bir piyonu sekizinci sıraya ilerletip terfi ettirme çabası etrafında döner. Normalde oyunun büyük bölümünde korunan şah,[1] oyun sonunda aktifleşir; piyonlara eşlik eder, rakip piyonlara saldırır, taşları korur ve rakip şahın hareketlerini kısıtlar. Her satranç oyunu oyunsonuna ulaşmaz; bazıları daha erken biter.
Tahtada yedi taşa kadar olan tüm konumlar çözülmüş oyundur ve oyun sonu tabloları sayesinde bu konumlarda en iyi oyunla (kazanma, kaybetme ya da beraberlik) sonuç kesin olarak bilinir.[2] Yine de çoğu oyun sonu çözülmemiştir ve çözülmüş olanlar bile insanlar için oynaması zor olabilir. Bu yüzden kitaplar faydalı stratejiler ve taktikler öğretir. Açılış teorisi sık sık değişirken, oyun sonu teorisi bu değişimlere daha az açıktır.
Oyun sonları genellikle kalan taşların türüne göre sınıflandırılır.
Oyun sonunun başlangıcı
[değiştir | kaynağı değiştir]Oyun sonunun ne zaman başladığına dair katı bir ölçüt yoktur ve yazarlar arasında görüş ayrılıkları bulunur.[3] Eski Dünya Satranç Şampiyonu Alexander Alekhine şöyle der: "Oyun ortasının bittiğini ve oyun sonunun başladığını kesin olarak tanımlayamayız."[4] Standart satranç taşlarının göreceli değeri sistemini kullanan Speelman, oyuncuların her birinin (şah hariç) toplam 13 ya da daha az puanı olduğunda konumları oyun sonu sayar. Alternatif olarak, şahın aktif kullanılabildiği konumları da oyun sonu kabul eder; ancak bunun ünlü istisnaları vardır.[5] Minev, oyun sonlarını şah ve piyonlar dışında en fazla dört taşın bulunduğu konumlar olarak tanımlar.[6] Fine, vezirlerin olmadığı konumları oyun sonu kabul eder.[3] Flear, her iki oyuncunun en fazla bir taşı (şah ve piyon dışında) kaldığında oyun sonuna girildiğini söyler.[7] Dvoretsky ise en az bir oyuncunun bu materyal yapısına sahip olduğu konumları oyun sonu olarak görür.[8] Bazı problem yazarları ise oyuncunun her varyasyona karşı kazanmayı veya beraberliği zorlayabildiği anı oyun sonunun başlangıcı sayar.[9]
Alburt ve Krogius oyun sonunun üç özelliğini verir:[10]
- Oyun sonlarında aktif şah avantaj sağlar.
- Geçer piyonların önemi büyük ölçüde artar.
- Zugzwang oyun sonlarında sık görülür, diğer aşamalarda nadirdir.
Mednis ve Crouch ise oyun sonunun ne olmadığını şu şekilde tanımlar:
- daha iyi gelişim,
- saldırı için açık hatlar,
- savunmasız şah konumu,
- yanlış yerleşmiş taşlar varsa oyun oyun sonunda değildir.[11]
Genel hususlar
[değiştir | kaynağı değiştir]Genel olarak, oyun sonunda taş üstünlüğü olan oyuncu taş değişimlerine gider ama piyon değişiminden kaçınır. Bunun bazı istisnaları vardır:
- İki tarafın da iki kalesi ve birkaç piyonu varsa – fazla piyonu olan oyuncu kalelerden bir çiftini değiştirmemelidir.
- İki tarafın da filleri farklı renkte karelerdeyse ve başka taşlar da varsa – üstün olan taraf diğer taşları değiştirmekten kaçınmalıdır.
- Tüm piyonlar aynı kanatta ise – üstün olan taraf piyon değiştirerek bir geçer piyon yaratmaya çalışmalıdır.
Genellikle, piyonların her iki kanatta olduğu oyun sonlarını kazanmak daha kolaydır ve ilk terfi eden oyuncu, rakip aynı hamlede bunu yapamazsa, oyunu kazanır.[12]
Max Euwe ve Walter Meiden şu beş genel kuralı verir:
- Şah ve piyon oyun sonlarında fazladan bir piyon, %90'dan fazla durumda belirleyicidir.
- Taşlı oyun sonlarında fazladan bir piyon, %50-60 oranında kazandırır. Eğer üstün taraf konumsal avantaja da sahipse, bu oran artar.
- Şah oyun sonunda önemli bir rol oynar.
- İnisiyatif oyun sonunda oyunun diğer aşamalarına göre daha değerlidir. Kale oyun sonlarında inisiyatif genellikle en az bir piyona denktir.
- İki bağlı piyon çok güçlüdür; altıncı yataya ulaştıklarında bir kale kadar etkili olabilirler.[13]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ "4 Basic Chess Opening Principles". Rafael Leitão (İngilizce). 16 Temmuz 2015. 7 Aralık 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Aralık 2022.
- ^ Fiekas, Niklas. "KvK – Syzygy endgame tablebases". syzygy-tables.info (İngilizce). 24 Nisan 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Aralık 2022.
- ^ a b (Fine 1952:430)
- ^ (Whitaker & Hartleb 1960)
- ^ (Speelman 1981:7–8)
- ^ (Minev 2004:5)
- ^ (Flear 2007:7–8)
- ^ Dvoretsky, Mark (8 Haziran 2020). Dvoretsky's Endgame Manual. 5th (İngilizce). Russell Enterprises, Inc. 11 Aralık 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2025.
- ^ (Portisch & Sárközy 1981:vii)
- ^ (Alburt & Krogius 2000:12)
- ^ (Mednis & Crouch 1992:1)
- ^ (Dvoretsky & Yusupov 2008:134)
- ^ (Euwe & Meiden 1978:xvi–xvii)
Bibliyografya
[değiştir | kaynağı değiştir]- Alburt, Lev; Krogius, Nikolai (2000), Just the Facts!: Winning Endgame Knowledge in One Volume, Newmarket Press, ISBN 1-889323-15-2
- Beliavsky, Alexander; Mikhalchishin, Adrian (1995), Winning Endgame Technique, Batsford, ISBN 0-7134-7512-9
- Beliavsky, Alexander; Mikhalchishin, Adrian (2003), Modern Endgame Practice, Batsford, ISBN 0-7134-8740-2
- Benko, Pal (2007), Pal Benko's Endgame Laboratory, Ishi Press, ISBN 978-0-923891-88-6
- Capablanca, José Raúl (1966), Last Lectures, Cornerstone Library
- de la Villa, Jesús (2008), 100 Endgames You Must Know, New in Chess, ISBN 978-90-5691-244-4
- Dvoretsky, Mark (2006), Dvoretsky's Endgame Manual, 2nd, Russell Enterprises, ISBN 1-888690-28-3
- Dvoretsky, Mark; Yusupov, Artur (2008), Secrets of Endgame Technique, Olms, ISBN 978-3-283-00517-7
- Emms, John (2008), The Survival Guide to Rook Endings, Gambit Publications, ISBN 978-1-904600-94-7
- Euwe, Max; Meiden, Walter (1978) [1966], The Road to Chess Mastery, McKay, ISBN 0-679-14525-7
- Fine, Reuben (1941), Basic Chess Endgames, David McKay Company Inc., ISBN 0-7134-0552-X
- Fine, Reuben (1952), The Middle Game in Chess, McKay
- Fine, Reuben; Benko, Pal (2003) [1941], Basic Chess Endings, McKay, ISBN 0-8129-3493-8
- Flear, Glenn (2007), Practical Endgame Play – beyond the basics: the definitive guide to the endgames that really matter, Everyman Chess, ISBN 978-1-85744-555-8
- Hawkins, Jonathan (2012), Amateur to IM: Proven Ideas and Training Methods, Mongoose, ISBN 978-1-936277-40-7
- Hooper, David; Whyld, Kenneth (1992), The Oxford Companion to Chess, 2nd, Oxford University Press, ISBN 0-19-866164-9
- Howell, James (1997), Essential Chess Endings: The tournament player's guide, Batsford, ISBN 0-7134-8189-7
- Kaufeld, Jurgen; Kern, Guido (2011), Grandmaster Chess Strategy: What amateurs can learn from Ulf Andersson's positional masterpieces, New in Chess, ISBN 978-90-5691-346-5
- Korchnoi, Victor (2002), Practical Rook Endings, Olms, ISBN 3-283-00401-3
- Mednis, Edmar (1987), Questions and Answers on Practical Endgame Play, Chess Enterprises, ISBN 0-931462-69-X
- Mednis, Edmar; Crouch, Colin (1992), Rate Your Endgame, Cadogan, ISBN 978-1-85744-174-1
- Minev, Nikolay (2004), A Practical Guide to Rook Endgames, Russell Enterprises, ISBN 1-888690-22-4
- Müller, Karsten; Lamprecht, Frank (2001), Fundamental Chess Endings, Gambit Publications, ISBN 1-901983-53-6
- Müller, Karsten; Lamprecht, Frank (2007), Secrets of Pawn Endings, Gambit Publications, ISBN 978-1-904600-88-6
- Nunn, John (1995), Secrets of Minor-Piece Endings, Batsford, ISBN 0-8050-4228-8
- Nunn, John (2002), Secrets of Pawnless Endings, Gambit Publications, ISBN 1-901983-65-X
- Nunn, John (2007), Secrets of Practical Chess, 2nd, Gambit Publications, ISBN 978-1-904600-70-1
- Nunn, John (2010), Nunn's Chess Endings, volume 1, Gambit Publications, ISBN 978-1-906454-21-0
- Portisch, Lajos; Sárközy, Balázs (1981), Six Hundred Endings, Pergamon Press, ISBN 978-0-08-024137-1
- Soltis, Andy (2003), Grandmaster Secrets: Endings, Thinker's Press, ISBN 0-938650-66-1
- Speelman, Jonathan (1981), Endgame Preparation, Batsford, ISBN 0-7134-4000-7
- Speelman, Jon; Tisdall, Jon; Wade, Bob (1993), Batsford Chess Endings, B. T. Batsford, ISBN 0-7134-4420-7
- Troitzky, Alexey (2006) [1937], Collection of Chess Studies, Ishi Press, ISBN 0-923891-10-2 The last part (pages 197–257) is a supplement containing Troitzky's analysis of two knights versus pawns.
- Watson, John (1998), Secrets of Modern Chess Strategy, Gambit, ISBN 978-1-901983-07-4
- Whitaker, Norman; Hartleb, Glenn (1960), 365 Ausgewählte Endspiele (365 Selected Endings), Ishi Press International, ISBN 0-923891-84-6
