Şah çekmek

	a	b	c	d	e	f	g	h
8									8
7									7
6									6
5									5
4									4
3									3
2									2
1									1
	a	b	c	d	e	f	g	h

Siyah şah, beyaz kale tarafından tehdit edilmiş durumda ve siyahın bu tehdite sıradaki hamlede cevap vermesi lazım.

Şah çekmek, satrançta bir oyuncunun şahının rakibin bir sonraki hamlesinde alınma tehdidi altında kalması durumudur. Oyuncu, şahı mümkünse tehditten kurtarmalıdır: şahı saldırı altında olmayan bir kareye oynamak, tehdit eden taş ile şah arasına başka bir taş koymak ya da tehdit eden taşı yemek. Eğer bu seçeneklerden hiçbiri ile şah kurtarılamıyorsa veya herhangi bir girişim oyuncuyu başka bir taş tarafından şah altında bırakıyorsa oyun mat ile sona erer ve oyuncu kaybeder. Oyuncular kendi şahlarını şah altında bırakacak bir hamle yapamazlar.

Genel bakış

	a	b	c	d	e	f	g	h
8									8
7									7
6									6
5									5
4									4
3									3
2									2
1									1
	a	b	c	d	e	f	g	h

Siyah, şahın beyaz fil tarafından şah çekilmesine rağmen, kendi şahına karşı yapılan açmaza dikkat etmek zorundadır.

	a	b	c	d	e	f	g	h
8									8
7									7
6									6
5									5
4									4
3									3
2									2
1									1
	a	b	c	d	e	f	g	h

Beyaz mat olmuştur. Siyah fil beyaza şah çekmektedir ve beyaz şahın oynayabileceği kare yoktur. Siyah kazanmıştır.

Şah çekmek, rakip şahı doğrudan tehdit eden bir hamle sonucunda ortaya çıkar. Bu genellikle tek bir taşla olur, nadir durumlarda iki taş aynı anda şah çekebilir (çifte şah).

Bir taş açmazda olsa bile, yine de rakip şahı tehdit edebilir. Örneğin, yukarıdaki konumda Beyaz Fe4+ oynamış, hem şah çekmiş hem de Siyah kalenin yaptığı şahı engellemiştir. Siyah, filin aslında kıpırdayamayacak olmasına rağmen şah tehdidine cevap vermek zorundadır.

Eğer şah altında olan oyuncunun şahı kurtaracak hiçbir yasal hamlesi yoksa, oyun mat ile sona erer ve oyuncu kaybeder.

Satranç kurallarına göre bir oyuncu şahını tehdit altında bırakacak ya da şahını tehdit altına sokacak bir hamle yapamaz. Oyuncu ya şahı oynatmak, ya tehdit eden taşı yemek ya da başka bir taşla şahın önünü kapatmak zorundadır.

Bir şah doğrudan rakip şahı tehdit edemez, çünkü bu durumda kendisi de şah altında kalır. Ancak şahın yaptığı bir hamle, başka bir taşın rakip şahı tehdit etmesine yol açabilir (örneğin açmazdan gelen şah veya nadir durumlarda mat).

Şahtan kurtulma

Bir şah tek bir taş tarafından tehdit ediliyorsa, oyuncunun en fazla üç farklı kurtulma yolu olabilir:

1. Şah çeken taşı yemek. Bunu şah veya başka bir taş yapabilir, ancak bu sırada şah başka bir tehdidin altına giremez.
2. Şahı oynatmak. Şah, yan karelerden saldırı altında olmayan birine hareket ettirilir. Şah çekiliyken rok yapılamaz.
3. Şahın önünü kapatmak. Bu yalnızca şahı tehdit eden taş vezir, kale veya fil ise ve tehdit eden taş ile şah arasında en az bir boş kare varsa mümkündür. Bu durumda bir taş o kareye getirilerek şah kapatılır. (Bu durumda yeni taş, saldıran taş tarafından açmaza alınmış olur.)

	a	b	c	d	e	f	g	h
8									8
7									7
6									6
5									5
4									4
3									3
2									2
1									1
	a	b	c	d	e	f	g	h

Beyaz şah çekilmiş durumda. Üç farklı yolla kurtulabilir.

Yukarıdaki konumda Beyaz şu üç yolla şahı kurtarabilir:

1. Tehdit eden taşı almak: Axa2.
2. Şahı saldırı altında olmayan karelere oynamak (x ile işaretli kareler): Şd6, Şe5 veya Şe7.
3. Şahın önünü kapatmak: Kc4 veya Ad5.

Eğer bir şah çifte şah altına girerse, oyuncunun yalnızca şahı oynatma seçeneği kalır. Çünkü aynı anda iki farklı taşın tehdidini kapatmak veya ikisini birden almak mümkün değildir.

Şah çeşitleri

Bazen şah çekmek satranç taktiğinin bir parçası olabilir; örneğin çatal, açmaz ya da başka bir taşa karşı açarak saldırı. Bazı durumlarda şah çekmek bu tür taktiklere karşı savunma amacıyla da kullanılabilir.

Ayrıca özel bazı şah türleri de vardır:

• Açarak şah: Açarak şah, açarak saldırının özel bir türüdür. Bir taşın hareketi, arkadaki başka bir taşın rakip şahı tehdit etmesine yol açar. Bu durumda oynanan taş başka bir taşı da tehdit ediyor olabilir. Rakip, öncelikle şah tehdidinden kurtulmak zorunda olduğundan diğer tehdide aynı anda cevap veremeyebilir.
• Çifte şah: Çifte şah, tek bir hamlede iki farklı taşın rakip şahı tehdit etmesidir. Bu genellikle bir taşın hareketiyle hem doğrudan şah çekmesi hem de arkadaki bir taşın açarak şaha yol açmasıyla gerçekleşir. Çok nadir olarak, geçerken alma hamlesi de aynı anda iki hattı açarak çifte şah doğurabilir. Çifte şah ne kapatılabilir ne de bir taş alınarak bertaraf edilebilir (ancak şahın bizzat tehdit eden taşı alması hariç). Bu yüzden çifte şahtan kurtulmanın tek yolu şahı oynatmaktır. Cebirsel notasyonda çifte şah bazen "+" yerine "++" ile gösterilir, ancak "++" işareti aynı zamanda matı da gösterebilir.
• Karşı şah. Bir şahın, rakibin şah çekmesine yine şah çekerek cevap vermesi durumuna karşı şah denir. Nadiren bu tür bir hamle doğrudan mata da yol açabilir (örneğin "karşı mat"), ancak genellikle yalnızca "karşı şah" olarak adlandırılır.

Ayrıca bakınız

• Mat

Kaynakça

Bibliyografya

• Burgess, Graham (2009), The Mammoth Book of Chess, 3rd, Running Press, ISBN 978-0-7624-3726-9 
• Davidson, Henry (1949), A Short History of Chess, McKay, ISBN 0-679-14550-8  (1981 paperback)
• Eade, James (2005), Chess for Dummies, 2nd, Cardoza, ISBN 978-0-7645-8404-6 
• Golombek, Harry (1977), Golombek's Encyclopedia of Chess, Crown Publishing, ISBN 0-517-53146-1 
• Hooper, David; Whyld, Kenneth (1992), The Oxford Companion to Chess, 2nd, Oxford University Press, ISBN 0-19-866164-9 
• Just, Tim; Burg, Daniel B. (2003), U.S. Chess Federation's Official Rules of Chess, 5th, McKay, ISBN 0-8129-3559-4 
• Murray, H. J. R. (2012) [1913], A History of Chess, Skyhorse, ISBN 978-1-62087-062-4 
• Polgar, Susan; Truong, Paul (2005), A World Champion's Guide to Chess, Random House, ISBN 978-0-8129-3653-7 
• Schiller, Eric (2003), Official Rules of Chess, 2nd, Cardoza, ISBN 978-1-58042-092-1 
• "The Spite Sacrifice in Chess" by Edward Winter