Siloam Yazıtı
| Siloam Yazıtı | |
|---|---|
 | |
| Hammadde | Taş |
| Yazı | Paleo-İbranice |
| Oluşturulma | Yaklaşık MÖ 700 |
| Keşfedilme | 1880 |
| Günümüzdeki konumu | İstanbul Arkeoloji Müzeleri |
| Tanılama | 2195 T |
| Kenan ve Arami dillerinde yazıtları üzerine bir dizinin parçası |
| Kenan ve Arami dillerinde yazıtlar |
|---|
 |
Siloam Yazıtı, Silvan Yazıtı veya Şiloah Yazıtı (İbranice: כתובת השילוח), 1880 yılında Doğu Kudüs'teki Siloam Tüneli'nde bulunan ve ardından İstanbul'a getirilen, Yehuda Krallığı döneminin inşaat mühendisliğine dair önemli bilgiler sunan ve Yehuda Kralı Hezekiya'nın hüküm sürdüğü MÖ 8. yüzyıl'a tarihlenen taş bir yazıt.[1] Paleo-İbranice yazı tarzı ile yazılan eser, Eski İsrail ve Yehuda'dan bilinen, kamuya ait bir inşaat çalışması için yazılan tek antik yazıttır.[2][3][4]
Eski Ahit metinleriyle bağlantılı olarak tarihi ve arkeolojik açıdan Ölü Deniz Yazmaları hariç günümüz İsrail topraklarında bulunan en önemli arkeolojik keşif olarak kabul edilen yazıt, İsrail tarafından sadece bir arkeolojik buluntu olarak değil "Yahudilerin Kudüs'teki tarihi, kültürel ve dini köklerinin binlerce yıl önceye dayandığının kanıtı" olarak kabul edilmektedir. Ayrıca modern Yahudi devletinin tarihsel meşruiyetini destekleyen bir unsur olarak görüldüğü için İsrail tarafından Türkiye'den birçok kez iadesi istendi fakat bu talep Türk yetkililer tarafından reddedildi. Günümüzde İstanbul Arkeoloji Müzesi'nde yer almaktadır.
KAI 189 olarak bilinir.
Tarihçe
[değiştir | kaynağı değiştir]Keşfi
[değiştir | kaynağı değiştir]Siloam Tüneli, 1838 yılında Edward Robinson tarafından keşfedilmiştir.[5] Tünel, 19. yüzyılda Robinson, Charles Wilson ve Charles Warren tarafından detaylı bir şekilde incelenmesine rağmen, büyük olasılıkla birikmiş mineral tortuları nedeniyle yazıtı fark edememişlerdir.
Yazıtı, 1880 yılında Yahudiler Arasında Hristiyanlığı Yayma Londra Cemiyeti'nin mesleki eğitim enstitüsünün başkanı olan Conrad Schick'in 16 yaşındaki bir öğrencisi, tüneli keşfederken buldu. Yazıt, Siloam Havuzu'ndan yaklaşık 2 m içeride, tünelin doğu tarafındaki kayaya oyulmuştu. Schick, ilk yayınında Phoenician Inscription in the Pool of Siloam (Siloam Havuzunda Fenike Yazıtı) başlığı altında yazıtı şu şekilde açıkladı:[6]
"Öğrencilerimden biri, su kemerinin güney tarafına inerken kırık kaya parçalarına takılıp suya düştü. Yüzeye çıktığında, kaya duvarında harf gibi görünen bazı işaretler fark etti. Gerekli malzemeleri alarak onun keşfini incelemek için yola çıktım."
Taşınması
[değiştir | kaynağı değiştir]Temmuz 1890'da Kudüs'te yaşayan biri, tünelin duvarındaki yazıtı söktü. Bu işlem sırasında yazıt altı veya yedi parçaya ayrıldı ve bazı harfler kırılma noktalarından zarar gördü.[7][8][9][10]
Osmanlı hükûmeti, Kudüs'te yaşananlardan yıl sonuna haberdar olmadı. Daha sonra İstanbul'daki Türk Müzesi'nin müdürü tarafından bilgilendirildiler. Osmanlı hukukuna göre, hükûmet imparatorluk sınırları içinde bulunan tüm antik eserlerin sahibiydi, bu nedenle yazıtın peşine düşüldü. 1891'de yazıtın hem orijinali hem de sahte bir kopyası İbrahim Hakki Paşa'nın eline geçti. Yazıt bir süre Kudüs Sarayında sergilendikten sonra İstanbul'a gönderildi.[11]
Yazıtın bulunduğu yerden alınan replikalar, 1881 yılında Hermann Guthe tarafından yapıldı. Bu dökümlerden biri Schneller Yetimhanesi'nde saklandı, ikincisi Almanya'ya taşınırken kırıldı ve üçüncüsü ise Deutscher Verein zur Erforschung Palästinas (Filistin'i Keşif Alman Derneği, DVEP) tarafından tutuldu.[12]
Tevrat referansları
[değiştir | kaynağı değiştir]Eski Kudüs şehri, bir dağın üzerinde bulunduğu için neredeyse her yönden savunulabilir bir konumdaydı; ancak taze su kaynağı olan Gihon Pınarı, Kidron Vadisi'ni gören uçurumun kenarındaydı. Kutsal Kitap'a göre, Yehuda Kralı Hezekiya, Asurluların şehri kuşatacağından korkarak, çeşmenin suyunu Siloam Havuzu'na yönlendiren bir kanal kurdu.
- 2 Krallar 20,20: "Hezekiya'nın krallığı dönemindeki öteki olaylar, bütün başarıları, bir havuz ve tünel yaparak suyu kente nasıl getirdiği, Yehuda krallarının tarihinde yazılıdır. 21 Hezekiya ölüp atalarına kavuşunca, yerine oğlu Menaşe kral oldu."[13]
- 2 Tarihler 31, 3-4: "Kentin dışındaki pınarları kapatma konusunda önderlerine ve ordu komutanlarına danıştı. Onlar da onu desteklediler. 4 Böylece birçok kişi toplandı. “Neden Asur Kralı gelip bol su bulsun?” diyerek bütün pınarları ve ülkenin ortasından akan dereyi kapadılar."[14]
Çevirisi
[değiştir | kaynağı değiştir]
İlk başta mineral kalıntıları nedeniyle okunamaz durumda olan yazıt, Profesör Archibald Sayce tarafından kısmi bir şekilde okunabilmiştir. Daha sonra metin, asit çözeltisi ile temizlenerek daha okunaklı hale getirilmiştir. Yazıt, ilk satırı hasarlı olan 6 satırdan oluşmaktadır. Satırlardaki kelimeler noktalarla ayrılmıştır. Üçüncü satırdaki "zada" kelimesinin çevirisi belirsizdir; bu durum muhtemelen yazıtın hasar görmesinden kaynaklanmaktadır.
Pasajda şöyle yazıyor:
... tünel ... ve bu tünelin hikayesi, ...
birbirine karşı olan balta sesleri arasında ve (kesmek için) üç arşın kala ... bir adamın sesi ...
karşısındakine seslendi; çünkü sağdaki kayada ZADA vardı. Tünel tamamlandığında, taş işçilerinin her biri karşısındakine doğru baltalarını savurdu ve su kaynaktan havuza doğru 1,200 arşın aktı. Taş işçilerinin başının üzerinde 100 arşın yükseklik vardı.
Yazıt, tünelin inşasını kaydetmektedir; metne göre çalışma her iki uçta eş zamanlı olarak başlamış ve taş işçileri ortada buluşana kadar devam etmiştir. Ancak bu anlatım, tünelin gerçekteki durumunu tam yansıtmaz; iki tarafın buluştuğu yer, keskin bir dik açılı birleşimdir ve merkezler birbirine paralel değildir. Hezekiya'nın mühendislerinin tünel işçilerini yönlendirmek için akustik sesleme yöntemine güvendiği düşünülmektedir. Siloam Yazıtı'nda bu tekniğin kullanıldığına dair açık bir kanıt bulunmaktadır. Yazıtın sıklıkla göz ardı edilen son cümlesi daha fazla bilgi verir: "İşçilerin başlarının üzerindeki kaya yüksekliği 100 arşındır." Bu ifade, mühendislerin tünelin farklı noktalarında yüzeye olan mesafeyi dikkate aldıklarını gösterir.[15]
Yazıtın iadesine yönelik tartışmalar
[değiştir | kaynağı değiştir]İstanbul Arkeoloji Müzesi'nde sergilenen yazıt, Gazer Takvimi ve Tapınak Uyarı Yazıtı ile birlikte bölgeye ait üç antik yazıttan birisidir. Bir kopyası ise Kudüs'teki İsrail Müzesi'nde sergilenmektedir.[16][17] Türkiye, İsrail'in Siloam Yazıtının ve Osmanlı Filistini'nde çıkarılan diğer eserlerin iadesi talebini birçok kez reddetti.[18] Bilim insanları, yazıtın Türkiye açısından çok az önem taşıdığını, hatta hiç önem taşımadığını, kanıt olarak da İstanbul Arkeoloji Müzesi'ndeki bir kamu galerisinde sergilenmediğini ileri sürmektedirler.[19][18] 2015'de Biblical Archaeology Review dergisinin kurucusu Hershel Shanks, Türkiye’nin Siloam Yazıtı’nın iadesine olumlu yaklaşması gerektiğini yazdı.[16] Shanks, Türkiye'nin kendi kültürel varlıklarını iade çabaları göz önünde bulundurulduğunda, bu isteğin anlaşılır olacağını savunmaktadır. Diğer yandan, bazı akademisyenler Türkiye'nin kendi müzelerinde, geçmişteki kolonilerden alınan eserlerin geri verilmesini reddettiği bir bağlamda, kendisinin başka ülkelerden eser talep etme hakkını sorgulamaktadır.[19][20]
İsrail, ilk kez 1996 yılında Kudüs'ün 3.000'inci kuruluş yıl dönümü kutlamaları nedeniyle yazıtın İsrail Müzesi'ne ödünç olarak devredilmesi talebinde bulunurken, Türkiye bu talebi reddetti.[21] Eylül 1998'de İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, dönemin Türkiye Başbakanı Mesut Yılmaz'dan yazıtın iadesini, karşılığında ise İsrail müzelerinden herhangi bir Osmanlı dönemine ait bir eser ile takas etmeyi teklif etti fakat bu öneri bir kez daha reddedildi.[18][22] 2007 yılında, Kudüs Belediye Başkanı Uri Lupolianski, Türkiye'nin İsrail Büyükelçisi Namık Tan ile görüşerek, tabletin "iyi niyet jesti" olarak Kudüs'e iade edilmesini talep etti.[23] Türkiye, Siloam Yazıtının Osmanlı İmparatorluğu'nun mülkü olduğunu, dolayısıyla ardıl devlet olarak Türkiye Cumhuriyeti'nin kültürel mirasına dahil olduğunu ve mülkiyetinin devredilmesinin mümkün olmadığını belirterek bu talebi bir kez daha geri çevirdi.[24] Aynı yıl, İsrail Cumhurbaşkanı Şimon Peres, Türkiye Cumhurbaşkanı Abdullah Gül’den yazıtı, İsrail’in kuruluşunun 70. yılı kutlamalarında sergilenmek üzere kısa süreliğine talep etti. Fakat İsrail'in Gazze Şeridi'ne uyguladığı abluka ve devamında gelen Dökme Kurşun Harekâtı nedeniyle iki ülke arasındaki ilişkilerin gerginleşmesi üzerine Türkiye bu konuda hiçbir adım atmadı.[25] O dönem Türkiye'nin tableti İsrail'e kısa süreli ödünç vermeyi veya bir replika üretmeyi düşünebileceği belirtildi, ancak bu girişimden de sonuç çıkmadı.[26]
2017'de İsrail Kültür Bakanı Miri Regev bir basketbol karşılaşması için geldiği Gaziantep'te, Büyükşehir Belediye Başkanı Fatma Şahin ile bir araya geldi. Şahin Gaziantep Hayvanat Bahçesi için Regev'den fil talep etti. Regev belki de şaka yollu olarak İsrail'in yazıt karşılığında Gaziantep Hayvanat Bahçesi'ne iki fil sağlayabileceğini ima ederek yanıt olarak tercümanlarına "Bir anlaşma yapacağız. Onlara filleri vereceğiz, onlar da bize Hizkiya'nın yazıtını verecekler." ifadelerini kullandı.[27][28] Aynı yıl, Arap Dünyası Araştırma Merkezi başkanı Mehmet Tütüncü, Kanuni Sultan Süleyman'ın kayıp kitabesini 120 yıl sonra İsrail Devlet Müzesi’nin deposunda bulduğunu ve İsrail’in bu kitabeyi, İstanbul’daki Siloam Yazıtı ile takas etmek istediğini öne sürdü.[29]
Mart 2022'de İsrail Devlet Başkanı İzak Herzog'un Ankara'da Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile görüşmesinin ardından İsrail medyası, Türkiye'nin Siloam Yazıtını Osmanlı döneminden kalma eski bir şamdan ile takas etmeyi kabul ettiğini iddia etti.[30][31][21] Fakat daha sonra Türkiye Dışişleri Bakanlığı haberleri yalanlayarak, yazıtın Osmanlı kontrolündeki Filistin topraklarında bulunduğunu, dolayısıyla Türkiye'nin gözünde üçüncü bir ülke olan İsrail'e iade edilmesinin söz konusu olmadığını belirtti.[24][32][33] Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdür Yardımcısı Yahya Coşkun, 2022'de İsrailli yetkililerin yazıt ile ilgili kendisiyle doğrudan iletişime geçtiklerini belirtti.[21]
Binyamin Netanyahu 16 Eylül 2025'te, 1998'de Mesut Yılmaz ile görüşmesini tekrar gündeme getirdi.[34] Yazıtın, Ölü Deniz Yazmaları hariç İsrail'de bulunan en önemli arkeolojik keşif olduğunu, Yılmaz'dan İsrail müzelerindeki binlerce Osmanlı eseri karşılığında yazıtın iade edilmesini talep ettiğini hatta fiyatının ne olduğunu bile sorduğunu söyledi.[22] Netanyahu kendisinin ısrarlı tekliflerine karşılık Mesut Yılmaz'ın, "bunu yapamayacağını ve bir fiyatının olmadığını" ve "İstanbul'un Belediye Başkanı olan birinin başını çektiği büyüyen bir İslamcı taban var. İsmini biliyorsunuz. Türk halkının bu kesiminden, Kudüs'ün 2700 yıl önce Yahudi kenti olduğunu gösteren bir tableti İsrail'e vermemize tepki gelir" dediğini iddia etti.[35][26] Cumhuriyet Gazetesi yazarı Barış Terkoğlu 18 Eylül 2025'te kaleme aldığı yazısında, cumhurbaşkanlığı kaynaklarının kendisine eserin, Kültür Bakanlığı'nın yanı sıra, Milli İstihbarat Teşkilatı (MİT) tarafından da uluslararası düzeyde korunduğu bilgisinin verildiğini yazdı.[36] Kültür ve Turizm Bakanlığı yetkilisi, Siloam Yazıtının sergilendiği İstanbul Arkeoloji Müzesi'ndeki ek binada üç yıldır restorasyon yapıldığını, bu nedenle bölümün kapalı olduğunu ve girilemediğini belirterek, kitabenin kaldırıldığı depoda sağlıklı bir şekilde korunduğunu açıkladı.[37]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Lemche 1998, s. 47; quote: "A good case can be made on the basis of the paleography to date the inscription in the Iron Age. The inscription itself, on the other hand, does not tell us this. It is only a secondary source, which in this case may be right but which can also be wrong, because nobody can really say on the basis of this anonymous inscription whether it was Hezekiah or some other Judean king from the eighth or seventh century who constructed the tunnel. As it stands, it is the only clear example of an inscription from either Israel or Judah commemorating a public construction work. As such it is a poor companion to similar inscriptions not least from Egypt and Mesopotamia."
- ^ "Siloam Inscription". Jewish Encyclopedia. 1906. 23 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Eylül 2024.
- ^ "The Ancient Hebrew Inscription of Siloam". 1888. 16 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Eylül 2024.
- ^ Rendsburg, Gary; Schniedewind, William (2010). "The Siloam Tunnel Inscription: Historical and Linguistic Perspectives". Israel Exploration Journal. 3 Kasım 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi2 Mayıs 2015.
- ^ Amihai Mazar, Archaeology of the Land of the Bible [1990] 484
- ^ "Quarterly Statement - Palestine Exploration Fund". 1869.
- ^ Guthe (1890). Quote: "Im Juli des Jahres 1890 hat ein angesehener Einwohner Jerusalems die Siloah-Inschrift durch einige Fellachen von Silwān aus der Wand des Felsentunnels... Bei dieser Arbeit ist der Stein leider in sechs bis sieben Stücke zersprungen, von denen eines grossen Umfang hat, fünf bis sechs dagegen kleineren Umfangs sind. Es ist wohl die ganze beschriebene Fläche herausgemeisselt worden, auch der Theil links vor der grossen, aus den Abbildungen ersichtlichen Spalte; jedoch sind mehrere Buchstaben an den Bruchstellen verletzt worden, wenn auch nicht wesentlich, wie man mir schreibt." ["In July, 1890, a distinguished resident of Jerusalem had the Siloam inscription extracted from the wall of the rock-cut tunnel by some fellaheen from Silwan... Unfortunately, during this procedure, the stone broke into six or seven pieces, one of which is large in size, however five or six are rather small. The entire inscribed area has apparently been chiseled out, including the part to the left of the large rock cleft visible in the illustrations; however, several letters have been damaged by the cracks, though not significantly, I am told."]
- ^ "Queries and Comments: Who Chiseled Out the Siloam Inscription? Biblical Archaeology Review (10:5), Sep/Oct 1984". 23 Haziran 2008. 1 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Eylül 2024.
- ^ The Jewish Encyclopedia 23 Ocak 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (1906) states: "The inscription was broken in an attempt made to steal it; but the fragments are now in the museum at Constantinople; and from casts that have been taken, copies of which are in Paris, London, and Berlin, it has been possible to gain an exact idea of its arrangement and to decipher it almost entirely."
- ^ Lawson Stone, What Goes Around: The Siloam Tunnel Inscription 23 Eylül 2024 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., 20 August 2014, accessed 6 April 2018
- ^ Guthe (1890). Quote: "Die türkische Regierung in Jerusalem merkte nichts von dem, was vorgegangen war. Anfang Oktober scheint dort die Sache überhaupt noch wenig bekannt gewesen zu sein. Gege Ende des Jahres wurde aber die Lokalregierung durch den Direktor des türkischen Museums in Konstantinopel auf das Verschwinden des Inschriftsteines aus dem Kanal aufmerksam gemacht. Nach türkischem Gesetz ist nämlich die Regierung Eigenthümerin aller innerhalb des Reiches gefundenen alten Denkmäler. Die 1880 entdeckte Siloah-Inschrift war daher gesetzlich Eigenthum der Regierung, und diese in ihrem vollen Rechte, wenn sie auf die Entwender der Inschrift fahndete... Neuerdings haben jedoch die Untersuchungen der türkischen Regierung zum Ziele geführt. Sowohl der echte als auch der gefälschte Stein ist dem Mutesarrif von Jerusalem, Ibrahim Haddschī Pascha, übergeben worden. Viele Reisende haben beide Steine im Serāj in Augenschein genommen, bis des allzugrossen Zudrangs wegen die Erlaubniss dazu versagt wurde. Nach den letzten Nachrichten waren die Steine bereits in eine Kiste verpackt, um nach Konstantinopel gesandt zu werden. Die Schuld wird auf einen Fellachen aus Silwān geschoben; er soll mit einem halben Jahr Zuchthaus bestraft werden." ["The Turkish government in Jerusalem didn't notice any of what had happened. Altogether, at the beginning of October little of it seems to have become known there. Toward the end of the year, the local government officials were made aware of the disappearance of the stone bearing the inscription by the director of the Turkish museum in Constantinople. According to Turkish law, the government is the owner of all ancient monuments [antiquities] discovered within the Empire. The Siloah Inscription, discovered in 1880, was therefore government property, which made it fully entitled to search for the person who had removed the inscription... However, the official Turkish government investigation have recently led them to their goal. The authentic stone, as well as the fake one, have been handed over to the Mutesarrif of Jerusalem, Ibrahim Hajjī Pasha. Many travellers have examined both stones in the Serail, until admission was rescinded due to the all-too-great commotion. According to the latest news, both stones have already been packed into a case in order to be sent to Constantinople. A fellah from Silwan has been made responsible [scapegoated]; he is allegedly going to serve a half-year prison sentence as punishment."]
- ^ Guthe (1890). Quote: "Es ist sehr zu bedauern, dass das alte Denkmal durch ein so rohes, ungeschicktes Verfahren zerstört worden ist. Die sorgfältigen Gypsabgüsse, die ich 1881 habe anfertigen lassen, haben dadurch einen höheren Werth erhalten, da sie jetzt allein ein getreues und vollständiges Bild der Inschrift vor ihrer Zerstörung darbieten. Von den beiden ersten, die ich vor der Reinigung der Inschrift anfertigen liess, befindet sich einer im Besitz des Herrn Schneller (Syrisches Waisenhaus) in Jerusalem; der zweite ist während des Transportes nach Deutschland zerbrochen. Ein dritter, der ebenso wie jene die ganze geglättete Fläche der Felswand, auch den nicht mit Schriftzeichen versehenen Theil derselben darstellt und nach der Reinigung der Inschrift angefertigt wurde, ist Eigenthum des Deutschen Vereins zur Erforschung Palästinas und wird gegenwärtig auf der hiesigen Universitätsbibliothek aufbewahrt." ["It is very regrettable that the antiquity should have been destroyed by such a crude and clumsy procedure. The carefully made plaster casts, which I had commissioned in 1881, have now acquired a higher value, since they are now the only faithful and complete reproduction of the inscription as it was before its destruction. Of the first two of those I commissioned before the inscription was cleaned, one is now the property of Mr Schneller (Syrian Orphanage) in Jerusalem; the second went to pieces while being transported to Germany. A third, which represents, much like the other ones, the entire smoothed surface of the rock wall, including the non-inscribed areas, which has been taken after the inscription was cleansed, is the property of the German Society for the Exploration of Palestine and is currently being kept here at the university library."]
- ^ "2.KRALLAR 20". bible.com.
- ^ "2.TARİHLER 32". bible.com. 23 Eylül 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Eylül 2024.
- ^ Shanks, Hershel (2008). "Sound Proof". Biblical Archaeology Society. 5 Haziran 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Eylül 2008.
- ^ a b Shanks, Hershel. "Please Return the Siloam Inscription to Jerusalem". The BAS Library (İngilizce). Erişim tarihi: 17 Eylül 2025.
- ^ "The Siloam inscription (replica)". İsrail Müzesi. Erişim tarihi: 17 Eylül 2025.
- ^ a b c Zion, Ilan Ben (19 Ocak 2017). "Despite detente, ancient Hebrew text 'proving' Jewish ties to Jerusalem set to stay in Istanbul". The Times of Israel (İngilizce). ISSN 0040-7909. Erişim tarihi: 17 Eylül 2025.
- ^ a b Staff, Biblical Archaeology Society (21 Eylül 2012). "First Person: Should Israel Return the Tablets of the Law to Egypt?". Biblical Archaeology Society (İngilizce). Erişim tarihi: 17 Eylül 2025.
- ^ Maria Inês Teixeira. "Pasts Returned: Archaeological Heritage Repatriation Policy in Turkey and the Plans for a Future Nation" (PDF). Repositório do Iscte – Instituto Universitário de Lisboa.
- ^ a b c "Siloam Yazıtı: İsrail ısrarla istiyor, Türkiye reddediyor". Euronews. 19 Eylül 2025. Erişim tarihi: 19 Eylül 2025.
- ^ a b Faruk Hanedar (17 Eylül 2025). "Türkiye'den Siloam Yazıtı'nı alamayan Netanyahu, Cumhurbaşkanı Erdoğan'ı hedef gösterdi". Anadolu Ajansı. Erişim tarihi: 17 Eylül 2025.
- ^ "J'lem mayor turns Turkey on tablet | The Jerusalem Post". The Jerusalem Post (İngilizce). 13 Temmuz 2007. Erişim tarihi: 17 Eylül 2025.
- ^ a b ""Türkiye, Siloam Yazıtı'nı İsrail'e iade edecek" iddiasına yalanlama". The Independent. 13 Mart 2022. Erişim tarihi: 17 Eylül 2025.
- ^ "Peres, Gül'den tablet istedi". Milliyet. 15 Kasım 2007. Erişim tarihi: 17 Eylül 2025.
- ^ a b "Netanyahu'nun Mesut Yılmaz'dan istediği Siloam yazıtı nedir? – DW – 17.09.2025". Deutsche Welle. 17 Eylül 2025. Erişim tarihi: 17 Eylül 2025.
- ^ Zion, Ilan Ben; Staff, ToI (23 Şubat 2017). "Minister offers Turkish mayor elephants for ancient Hebrew inscription". The Times of Israel (İngilizce). ISSN 0040-7909. Erişim tarihi: 17 Eylül 2025.
- ^ Temeloğlu, Nadir (17 Eylül 2025). "'Fil verelim yazıtı verin'... Siloam Yazıtı'nın koruması artırılmalı". Aydınlık. Erişim tarihi: 17 Eylül 2025.
- ^ "120 yıldır aranan kitabe depoda çıktı". Milliyet. 27 Şubat 2017. Erişim tarihi: 17 Eylül 2025.
- ^ Yerushalmi, Shalom; Staff, ToI (11 Mart 2022). "Israeli official: Turkey agrees to return ancient Hebrew inscription to Jerusalem". The Times of Israel (İngilizce). ISSN 0040-7909. Erişim tarihi: 17 Eylül 2025.
- ^ Selin Kandiyoti (16 Mart 2022). "Türkiye antik İbranice yazıtı İsrail´e veriyor mu?". Şalom. Erişim tarihi: 17 Eylül 2025.
- ^ "Antik yazıtın İsrail'e verileceği iddia edilmişti! Gerçek ortaya çıktı". Akşam. 13 Mart 2022. Erişim tarihi: 17 Eylül 2025.
- ^ SABAH, DAILY (13 Mart 2022). "Turkey denies return of inscription to Israel after Herzog visit". Daily Sabah (İngilizce). Erişim tarihi: 17 Eylül 2025.
- ^ "How an ancient Jewish inscription became a flashpoint between Turkey and Israel". Middle East Eye (İngilizce). 17 Eylül 2025. Erişim tarihi: 17 Eylül 2025.
- ^ Kaymak, Şifa (17 Eylül 2025). "Netanyahu'nun Mesut Yılmaz'dan istediği Siloam Yazıtı'nın Yahudi tarihindeki anlamı ne?". Haber Global. Erişim tarihi: 17 Eylül 2025.
- ^ Barış Terkoğlu (18 Eylül 2025). "Netanyahu'nun Erdoğan'a salladığı parmak". Cumhuriyet. Erişim tarihi: 19 Eylül 2025.
- ^ "Siloam Yazıtı: İsrail'in Türkiye'den yıllardır istediği eser". BBC Türkçe. 18 Eylül 2025. Erişim tarihi: 19 Eylül 2025.
Bibliyografi
[değiştir | kaynağı değiştir]- A clearer photo of the inscription
- Siloam Inscription - Transcription and Vocalization
- Jewish Encyclopedia: Siloam Inscription with image
- Catholic Encyclopedia: "Siloe"
- Turkish president opens exhibition in Brussels without biblical artefact
