Tipili, Tortum
| Tipili | |
|---|---|
 Mahallenin haritadaki yeri | |
 Erzurum'un Türkiye'deki konumu | |
  Tipili Tipili'nin Erzurum'daki konumu | |
Koordinatlar: 40°18′35″N 41°19′53″E / 40.3097°K 41.3314°D | |
| Ülke |  Türkiye |
| İl | Erzurum |
| İlçe | Tortum |
| Coğrafi bölge | Karadeniz Bölgesi |
| İdare | |
| • Yönetici | Muhtar[1] İhtiyar heyeti[1] |
| Yüzölçümü | |
| • Toplam | 19,45 km² |
| Rakım | 2109 m |
| Nüfus | 112 |
| Zaman dilimi | UTC+03.00 (TSİ) |
| İl alan kodu | 0442 |
| İl plaka kodu | 25 |
| Posta kodu | 25430 |
Tipili, Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.
Tarihçe
[değiştir | kaynağı değiştir]Tipili'nin eski adı Vahtangisi'dir. Vahtangisi (ვახტანგისი) Gürcüce bir yer adıdır ve Gürcistan'ın doğu kesiminde bugün de aynı adı taşıyan bir köy bulunmaktadır. Bu yer adı Türkçeye Vahtanos ve Vaktanos (واقتانوص) şeklinde girmiştir.[6][7][8]
Vahtangisi veya Vaktanos köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Köyde kalıntıları bulunan kale de bu dönemden kalmış olmalıdır.[9] Osmanlı döneminin başlarında köy Tortum sancağına bağlı bulunuyordu.[10]
Vahtangisi köyü, 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterinde "Vaktanos" adıyla Erzurum Eyaleti'nin Tortum kazasında yer alıyordu. Sadece erkek nüfusunun tespit edildiği bu tarihte köyde 70 erkek yaşıyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyün toplam nüfusun yaklaşık 140 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.[10]
Vahtangisi köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Erzurum vilayetinin Tortum kazasının merkez nahiyesine bağlıydı.[7] 1940 genel nüfus sayımında "Vaktanos" şeklinde kaydedilen köy aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 420 kişiden oluşuyordu.[11] Vahtangisi veya Vaktanos Türkçe olmadığı için köyün adı 1950'lerin ilk yarısında Tipili şeklinde değiştirilmiştir. Nitekim genel nüfus sayımlarında köyün adı 1950 yılında "Vaktanos", 1955 yılında "Tipili" olarak geçer. Tipili köyünde 1965 yılında 568 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde 167 kişi okuma yaza biliyordu.[8]
1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Tortum Belediyesi'nin bir mahallesi olmuştur.[12]
Tipili köyünde kuru duvar tekniğiyle inşa edilmiş olan bir kalenin kalıntıları günümüze ulaşmıştır. Bu kalıntılar köyün 1 kilometre kuzeydoğusunda bulunmaktadır. Kaleden geriye çok az duvar örgüsü kalmıştır; kalan kısmı taş yığınına dönüşmüştür. Kalenin bulunduğu yer köylülerce "Karsameti" (ქარსამეთი) olarak adlandırılmaktadır.[9]
Coğrafya
[değiştir | kaynağı değiştir]Mahalle, Erzurum il merkezine 80 km, Tortum ilçe merkezine 30 km uzaklıktadır.[13] Mahalle, Tortum'un kuzeybatısında olup, D.950 numaralı Artvin-Erzurum (Uzundere-Tortum) devlet yoluna Kapıkaya, Alapınar, Esendurak ve Tortumkale mahalleleri üzerinden 21,2 km'lik bir köy yoluyla ulaşmaktadır.[14]
Nüfus
[değiştir | kaynağı değiştir]| Yıllara göre mahalle nüfus verileri | |
|---|---|
| 2022 | 112[2] |
| 2021 | 133[2] |
| 2020 | 144[2] |
| 2019 | 122[2] |
| 2018 | 134[2] |
| 2017 | 92[2] |
| 2016 | 96[2] |
| 2015 | 97[2] |
| 2014 | 126[2] |
| 2013 | 132[2] |
| 2012 | 147[3] |
| 2011 | 156[3] |
| 2010 | 153[3] |
| 2009 | 139[3] |
| 2008 | 167[3] |
| 2007 | 169[3] |
| 2000 | 227[3] |
| 1990 | 277[15] |
| 1985 | 412[16] |
| 1965 | 568[17] |
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ a b "5393 sayılı Belediye Kanunu" (PDF). mevzuat.gov.tr. 3 Temmuz 2005. s. 3. 1 Haziran 2024 tarihinde kaynağından (pdf) arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Eylül 2024.
Madde 9- Mahalle, muhtar ve ihtiyar heyeti tarafından yönetilir.
- ^ a b c d e f g h i j k "Erzurum Tortum Tipili Mahalle Nüfusu". Nufusune.com. 14 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Aralık 2023.
- ^ a b c d e f g h "TÜİK Merkezi Dağıtım Sistemi Nüfus Verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 17 Ağustos 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ "Tipili alan". Tipili alan. 27 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Aralık 2023.
- ^ "Tipili, Turkey Page" (İngilizce). Fallingrain.com. 24 Ağustos 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Aralık 2023.
- ^ Tao (ტაო), Mamaia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikadze, Merab Halvaşi, Cimşer Çhvimiani, Cemal Karalidze, Batum, 2020, s. 93, 95. 2 Aralık 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ISBN 978-9941-25-828-2
- ^ a b Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928, s. 234.
- ^ a b 1965 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1968, s. 263.
- ^ a b 2016 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (ტაო-კლარჯეთის ძეგლების 2016 წლის საკვლევი ექსპედიციების ანგარიშები), Tiflis, 2017, s. 179. 17 Nisan 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ISBN 978-9941-9470-8-7
- ^ a b "Yunus Özger, XIX. Yüzyılda Tortum'un Nüfus Durumu"". 7 Eylül 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Eylül 2023.
- ^ 1940 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1946, s. 253.
- ^ "6360 sayılı kanun". Resmî Gazete. 10 Aralık 2012. 19 Ekim 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Aralık 2022.
- ^ "Tipili Mahallesi". YerelNet.org.tr. 4 Haziran 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Aralık 2023.
- ^ "Tipili to D 950". Tipili to D 950. 29 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Aralık 2023.
- ^ Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü (1991). "1990 Genel Nüfus Sayımı İdari Bölünüş" (PDF). sehirhafizasi.sakarya.edu.tr. 19 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 19 Şubat 2020.
- ^ Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü (1986). "1985 Genel Nüfus Sayımı İdari Bölünüş" (PDF). sehirhafizasi.sakarya.edu.tr. 19 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 18 Şubat 2020.
- ^ Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü (1968). "1965 Genel Nüfus Sayımı İdari Bölünüş" (PDF). kutuphane.tuik.gov.tr. 18 Şubat 2020 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Şubat 2020.