Hille Ayaklanmaları (1916)

1916 Hille ayaklanmaları
I. Dünya Savaşı, Osmanlı Irak Cephesi
Hille Hille Ayaklanmaları (1916) (Irak)
Tarih Birinci ayaklanma: 19 - 26 Ağustos 1915 İkinci ayaklanma: 23 Ekim - 27 Aralık 1916 Bölge El-Hille, Mezopotamya Sonuç Osmanlı zaferi  • İsyan bastırıldı.
Taraflar
Osmanlı İmparatorluğu	Irak'taki Arap asiler
Komutanlar ve liderler
Garnizon komutanı: Kaymakam Muhtar Bey Fırat Tümeni Komutanı: Yarbay Âkif Bey	Muhammed Ali el-Kazvini
Çatışan birlikler
156. Piyade Alayı, 156. Alay Makineli Tüfek Bölüğü, Asya Taburu (Tatar Taburu), 6. Süvari Depo Alayı, 49. Topçu Alayının 2. Sahra Taburu, Bir seri Sahra takımı	Bilinmiyor
Güçler
Birinci ayaklanma: Bilinmiyor İkinci ayaklanma: 114 subay 4.681 er 1137 hayvan	Bilinmiyor
Kayıplar
Birinci ayaklanma: Müfrezenin zayiatı; 26 er şehit, 2 subay, 17 er yaralı, 7 er kayıp	Birinci ayaklanma: Âsilerin zayiatı: 250 kişidir. İkinci ayaklanma: 1500 asi öldürüldü 120 asi idam 90 asi ise sürüldü.

1916 Hille ayaklanmaları Osmanlı'ya karşı Irak cephesi gerisinde gerçekleşen bir dizi iki Arap ayaklanmasıydı.

Arka plan

Nisan 1915'te Şuaybiye Muharebesi'ndeki Osmanlı yenilgisi, bölgedeki istikrara zarar vermiş ve Mayıs 1915'te Necef'teki bir ayaklanmaya yol açmıştı. Kazanılan zaferin ardından Necef'ten gelen elçiler Hille'deki ayaklanmayı desteklemeye başladılar.

İsyanların nedenleri

Birinci ve İkinci Hille isyanları diyebileceğimiz 1915 ve 1916 yıllarındaki isyanların çeşitli nedenleri mevcuttur. Bu isyanların oluşumundaki nedenler halkın yapısı, dış faktörler, idari hatalar, isyancıların kandırılması gibi değişik etkenlere dayalılıdır. Bu nedenleri şu şekilde sıralamak mümkündür:

• İslâm dinine mensup olmakla birlikte, tarih boyunca sürelegen şii ve sünni mezhep mensuplarının çeşitli kışkırtma, menfaat, hoşgörüsüzlüklerinden dolayı ortaya çıkan sürtüşmeler,
• İngilizlerin, Osmanlı devletini uğraştıracak, zayıf düşürecek gaileler çıkarma gayretleri,

Bu konuda Kahire Müstemleke İdaresi'nin Arap Bürosu'ndan İngiliz casusu Lawrence'in yazdıkları somut bir delil niteliğindedir:

“ Savaşı kazanmak için değil; Irak'ın pirinç tarlaları, Irak'ın mısır tarlaları ve petrolü bizim olsun diye. Bunu elde etmek için düşmanlarımızı (Türkiye dahil) mağlûp etmemiz kâfiydi. General Allenby'nin kabiliyeti sayesinde dörtyüzden az İngiliz askerinin kaybıyla bu zafer sağlandı. Çünkü insan kuvveti olarak Türklerin idaresi altındaki Arapları da bu işte kullanmaya muvaffak olmuştur. Otuz savaşın hiçbirinde İngiliz kanı dökülmemiş olmasından iftihar duyuyorum. Çünkü İngiltere idaresindeki bütün illerin toplamı bile bir tek İngiliz'in hayatına değmezdi. ” — T. E. Lawrence

• Birinci Dünya Savaşı sırasında yine İngilizlerin Arap asıllı halkı kışkırtarak 6. Ordu'yu meşgul etme ve böylece cepheye tahsis edilecek kuvvetleri azalltırma arzusundan

İngilizler, bu amaçlarını gerçekleştirmek için yalan haberler yaymış, bunun için Arap kadın ve kızlarını bile kullanmışlardır. Abbasi sülalesinden Arap ileri gelenlerini bağımsızlık vaadiyle kandırıp, silahlandırmışlardır. Büyük Arap İsyanı diye bahsedilen Mekke Şerifi Şerif Hüseyin'in isyanı da bunlardan biridir.

• Bölgenin İstanbul'a uzak olması nedeniyle devletinden uzak olması ve burada yaşayan halka duyulan güven nedeniyle de yeterli tedbirlerin alınmaması, II. Abdülhamit'in döneminde bu konularda tedbir alınmış ise de, tahttan indirilmesiyle bu tedbirlerden vazgeçilmiş, başka tedbirlere başvurulmuş bunlar da yetersiz kalmıştır.
• Birinci Dünya Savaşı sırasında ve öncesinde bazı idari hatalar da yapılmıştır. Teşkilat-ı Mahsusa'dan Süleyman Askerî'nin bölgedeki faaliyetleri de buna bir örnektir.

Birinci Hille Ayaklanması

Bu isyan, 26 Ağustos 1915'te halkın, garnizon kuvvetlerine karşı çatışmaya girmesiyle başlamıştı. Çevre aşiretleri, kasaba halkını kurtarmak maksadıyla kasabaya gelip olaya müdahale etmek istemeleri üzerine, olay daha da büyüdü.

Albay Nureddin Paşa, Hille'de meydana gelen olaylar hakkında 19 Ağustos 1915 tarihinde Başkomutanlık Vekâleti'ne bilgi verdi. Verilen bu bilgide, "Hille Ayaklanmasını bastırmak için yapılan müsademe netîcesinde, bir müfrezeden 17 er şehit, 2 subay, 17 er yaralı, 7 er kayıp ve 9 er de güneş çarpmasından ölmüştür. Âsilerin zayiatı 250 kişidir. Darbenin şiddetli olduğunu gören âsiler ve çevre halkı artık itaat ve sükûnet göstermektedir." deniyordu.

Bu isyan ile birlikte İngiliz kuvvetleri harekete geçerek Kutü'l Amâre'ye doğru ilerlemeye başladılar.

İkinci Hille Ayaklanması

I. Hille ayaklanmasının üzerinden 1 yıl geçmişti ki Hille ile civar şehir ve kasabalarda tekrar ayaklanmalar çıkmıştır. Bu ayaklanmaların nedenleri yukarıda belirtilmiştir. Hille'de 10 Eylül 1916'da iki kişi arasında çıkan kavga büyümüş; ikiye ayrılan Hille halkı bir saat kadar çarpışmış olay araya girenlerin etkisiyle yatıştırılmıştır. 23 Ekim 1916 günü saat 9.00'da Gaze aşiretinden Fahd Bey taraftarıyla Kerbela'ya gelmiş sokak ve çarşıda mücadele başlamış, her iki tarafta çeşitli zayiatlar vermiştir.

Bu tarihte olayların yatışmadığı anlaşılmaktadır. Nitekim, 31 Ekim 1916'da Hille Hapishanesinde tutuklu iki kişinin Divaniye'de mahkeme edilmek üzere sevk edilmesinin duyulması üzerinde isyan çıkmıştır. Tutukluların buradan Bağdat'a gönderilip idam edilecekleri söylentisinin ortaya atılması ve yaygınlaşması üzerine hareket geçen akraba ve aşiret mensupları, arkadaşlarını kurtarmak için, topladıkları binlerce kişilik taraftarlarıyla, hükûmet konağına ve kışlaya saldırmış; yakaladıkları subay ve erleri dövmüş, tüfek, tabanca, para ve eşyalarını almış; direnenleri yaralamış hatta öldürmüşlerdi. Hükûmet konağındaki eşyaları ve bütün evrakı yakan asiler, telgrafhane ile kışlayı da harabe haline getirerek kaçmışlardı. Hille Jandarma Bölük Komutanı Yüzbaşı Abdülkadir, hükûmet sarayına sığınmış, asilerin telgrafhaneyi ele geçirmesinden az önce yardım isteyerek durumu bildirmişti.

Bu sırada olaylara karışmayan Hille'nin Medhine ve Cebavin mahallerinin halkı ayaklanmaya katılmamış, üstelik ev, mal ve canlarını korumak için asilere karşı silaha sarılmak zorunda kalmıştı.

Hadiselerin yatıştırılmasını arzu eden 14 Hille eşrafı, müştereken verdikleri bir dilekçeyle, kendilerinin Hille ayaklanmasıyla ilişkilerinin olmadığını bildirmişler ve "Mahpusların Bağdat'a gönderilip oradan idam edileceği rivayeti üzerine heyecanlanan akrabalarının etrafına topladıkları kimselerle bu müessif (üzüntü verici) olaya meydan verdiklerini belirterek asilerin af edilmesini dilemişlerdi."

Hille Kaymakamı Muhtar Bey'in, 31 Ekim 1916'da vilayete gönderdiği yazıda, "Hille'de tutuklu olan iki kişinin salıverilmesi halinde Kerbela facialarının devam edeceği anlaşılmış ve başka bir yere tahliyesi için Jandarma komutanlığına emir verilmiştir." denilmekteydi. Ayrıca, "Meselenin vuruşma halinden çıkmış olduğu, asilerin tedibi (terbiyesi) ve bu gibi vakaların tekerrürüne meydan verilmemesi maksadıyla Ridvaniye'den gelen 153. Alayın gönderilmesi için 6. Ordu'ya mürcaatta bulunulması istenmişti.

Bu haberin Bağdat'a ulaşması üzerine, 6. Ordu komutanı Halil (Kut) Paşa, 21 Ekim 1916'da Bağdat'da bulunan Irak Süvari Tugay Komutan Yarbay Akif'i olayların bastırılması ve asilerin cezalandırılmasıyla görevlendirildi. Mürettep Fırat Tümeni'ni oluşturan şu birlikler emrine verildi:

• 156. Piyade Alayı,
• 156. Alay Makineli Tüfek Bölüğü,
• Asya Taburu (Tatar Taburu),
• 6. Süvari Depo Alayı
• 49. Topçu Alayının 2. Sahra Taburu
• Bir seri Sahra takımı

Bu kuvvetlerden sonra:

• Bir telgraf müfrezesi,
• Uçak müfrezesi (1 tayyare)
• Bir istihkâm müfrezesi,
• Bir köprücü takımı (55 m'lik),
• Bir sıhhıye bölüğü ve
• Bir harp motoru ilave edildi.

Mürettep Fırat Tümeninin mevcudu, aldığı bu takviyelerle birlikte, 114 subay, 4.681 er, 1137 hayvana çıkmış oldu.

Müfreze, 11 Kasım 1916'da, Müseyyep'de toplandı. Buradan 13 Kasım 1916'da İmamı İdris'e geldi. Kendisini karşılamaya gelen Hille ahalisine iltifat etmeyerek ilerledi. Şehre giren Yarbay Akif, mevcut barikatları kaldırttı. Asiler, mukavemete devam ediyor, mahallelerinden ve ele geçirdiği binalardan çıkmıyorlardı. Yarbay Akif, 15 Kasım 1916 saat 13.00'te, asilerin barındığı mahalleleri top ateşi altına aldı.

Hille kasabası, saat 16.00'da tamamen sükuna kavuşmuş, bombardıman nedeniyle 50 kişi ölmüş, 100 kişi de ele geçirilmişti. Asilerin çoğu, şehrin kuzey ve güneyindeki hurmalıklara kaçmıştı. Buradaki asiler, tayyare ile bombalandı. Buradan kaçmaya yeltenenler, süvari birliklerince takip edildi. Bu takip sırasında da 6 kişi öldürüldü.

Hille güneyindeki hurmalıklardan kasabaya taarruza yetlenen asilere ağır zayiat verdirilmiş; ele geçenler, Hille'de kurulan Divan-ı Harbe sevk edilmişlerdir.

Divan-ı Harp, karışıklık çıkarmak için fırsat kollayan asi ele başlarından 9'unu astı; bazılarını da şehirden sürdü. Bu arada silahını asi olan babasına veren bir jandarma eri ile menzilin parasını yağma eden 6 askerde, kurulan Divan-ı Harp kararıyla asılarak idam edildi.

Aldığı raporlarla durumun gelişmesini izleyen 6. Ordu komutanı Halil (Kut) Paşa, Fırat Tümen Komutanına şu emri vermiştir.

“ Hille'deki tedibatı şimdilik yeterli görüyorum. Yalnız isyana bilfiil iştirak edipte firar eden ve hükümet erkanınca fena tanınan insanlarla idam ve sürülenlerin ailelerine mensup kimseler hakkında Divan-ı Harp'te gıyaben karar alınması ve isimlerin yerli hükümete ve orduya bildirilmesi ve Divan-ı Harb-i Örfi'nin (Sıkıyönetimin) kaldırılması uygundur.
Divaniye'ye giden tabura ateş eden aşiretin cezasını kafi görüyor musunuz? Yeniden ayaklanmayacaklarına kanaatiniz var mı? ” — Halil (Kut) Paşa - 18 Aralık 1916 - Kut-ül Amare 18. Kolordu karargâhı

Bunun üzerine Yarbay Akif, 24 Aralık 1916'da;

“  • Hille tarafında sukünet vardır.
 • Umumi af, Fıamiye kasabasında da iyi bir tesir yaratmıştır.
 • Divan-ı Harp tarafından gıyaben 96 kişinin idamına karar verilmiş ise de asayişin korunması ve fesat yuvalarının çoğaltılmaması için 30 kişiye indirdim. ” — Fırat Tümeni Komutanı Yarbay Akif - 24 Aralık 1916 - Hille

şeklinde cevap vermiştir. Fırat Tümeni Komutanı Yarbay Akif, daha sonra gönderdiği yazıda özetle:

“  • Hille tarafında sukünet vardır.
 • Bugün 33 kişinin gıyaben idamına ve asılan ve idama mahkum 41 kişinin mal ve paralarına el konmasına, ailelerin uzaklaştırılmasına karar verilmiştir. (Dipnot: Genellikle Diyarbakır'a sürgün edilmiştir.)
 • Şimdiye kadar asılarak idam edilenler ve gıyaben mahkum olanlardan başka Hille'de muzır adam kalmadığından yarın saat 11'de bütün ahaliyi kasaba meydanına toplayarak merasimle af ve askerî hükümeti kaldıracağım. ” — Fırat Tümeni Komutanı Yarbay Akif - 24 Aralık 1916 - Hille

Bu rapor üzerine 6. Ordu komutanı Halil (Kut) Paşa, Bağdat'ın İçişleri Bakanlığına gönderdiği yazıda;

“ Hille isyanının bastırılmış olduğunu; bugüne kadar 120 asinin idam edildiğini, çarpışmalar sırasında 1500 asinin öldürüldüğünü, asilere ait 1400 evin yakıldığını, 90 asinin de sürüldüğün belirtti, bu nedenle tedibatın 27 Aralık 1916'da sona erdiğini ” — Halil (Kut) Paşa

Sonuç

El-Fetlah aşireti reisi Mudbir el-Far'un isyanın bastırılmasını kınaması:

Bu, Arap ulusuna ve özellikle Iraklı kabilelere bir bildiridir [...] Ey soydan gelen ve soyları Kahtan'a [Arapların 'babalarından' biri] dayanan Arap kardeşler [...] ey kıskançlık ve yiğitlik sahipleri; yardım ve cesaretin efendileri [...] Kahtan'a ait olan herkes bilsin ki, bu [Osmanlı] devleti sizi yeryüzünden silmek ve yerinize kendi Türk türünü getirmek istiyor [...] Allah'a yemin olsun ki, bu tür eylemler karşısında hiçbir şey yapmayan ve bu adaletsiz devlete itaat edenlerin hiçbirinde Arapların gayreti yoktur. Onun [devletin] gazetelerini okumadınız mı? Arapları ayrımcılığa tabi tutuyor ve aşağılıyorlar ve işte burada Araplara hakaretlerle dolup taşıyor; siyah köpeklere bile 'Arap' diyorlar.

— Mudbir el-Far'un, 1916

Necef, Kerbela ve Hille ayaklanmalarının merkezinin Bağdat'ta bulunan bir komitenin buradaki kolları tarafından tertip ve idare olunduğu, gerek bu komitenin ve gerek İngilizlerin hilafet, makam, mevki ve para vaadiyle Sünni Araplar ile Şiileri, Türk yönetimine karşı kışkırttıkları ve bölgedeki kurdukları casus şebekeleriyle yoğun bir çalışma yaparak aşiretler de dahil pek çok insanı elde ettikleri anlaşılmıştır.

Bu isyanlarda, yönetimin istihbarat ve istihbarata karşı koyma lojistik desteklerle ilgili yeterli tedbir alınamadığı ortaya çıkmıştır. Yani idari hata diyebileceğimiz bu hususlar Osmanlı'nın bölgedeki durumunu zora sokmakla kalmayıp pek çok Türk askerinin vatanından uzak yerlerde şehit olması sonucunu doğurmuştur.

Ayrıca İngilizlerin, Osmanlı aleyhine emellerine engel olunamadığı gibi "dağdan gelerek bağcıyı kovma misali" İngilizlerin çok uğraşmadan bölgeyi elde etme amaçların hizmet edilmiştir. Ordu kolayca bu işlerle meşgul edilerek İngilizlerin amacına dolaylı hizmet edilmiştir. Bölge insanı ve idarecilerine aşırı güvenin getirdiği iyi niyet Osmanlı'nın aleyhine sonuçlanmış, "tedbiri elden bırakmama" prensibine uyulmayarka bedeli ağır ödenmiştir.

Kaynakça

Dipnot

Alıntı

Kasalak, Kadir. “Birinci Dünya Harbinde Hille İsyanları”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 16, sy. 46 (Mart 2000): 15-36.