Cumhuriyet, Pazar
Cumhuriyet, Rize iline bağlı Pazar ilçesinin idarî merkezi olan Pazar kentinin bir mahallesidir.
Tarihçe
[değiştir | kaynağı değiştir]Eskiden bir köy olan Cumhuriyet Mahallesi'nin eski adı Lazca Noğadiha'dır.[1] Gürcü tarihçi İuri Siharulidze bu adı Noğaşdiha (ნოღაშ-დიხა) şeklinde yazmıştır. Noğa (ნოღა), Pazar kentinin merkez mahallesinin eski adıdır ve pazar yeri anlamına gelir. Noğaşdiha ise, "Noğa toprağı", yani Noğa'nın mezrası olarak çevrilebilir.[2]
Noğadiha köyünün bulunduğu Lazistan bölgesi, Antik Çağ'da Kolheti Krallığı'nın sınırları içinde bulunuyordu. Osmanlılar, Trabzon İmparatorluğu'nu 1461'de ortadan kaldırdıktan sonra, 1547 yılında bu bölgeyi de tamamen ele geçirmiştir.[3]
Noğadiha köyü, 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesinde Noğa Diha (نوغە دیخە) olarak geçer. Bu sırada bu yerleşim, Trabzon Vilayeti'nin Lazistan sancağının Atina kazasının merkez nahiyesine bağlıydı. Nüfusu 48 hanede yaşayan 130 kişiden oluşuyordu. Vergiye tabi hayvan varlığı olarak köyde 132 koyun, 39 keçi, 100 inek, 20 öküz ve 3 at tespit edilmiştir.[4]
Dilbilimci Nikolay Marr, 1910 yılında Lazistan’da gerçekleştirdiği araştırma gezisi notlarında köyün adını Noğadiha şeklinde yazmış, bu yerleşimi Atina Deresi sol tarafında, denizden yukarıya doğru uzanan köyler arasında saymıştır.[5] Nitekim Cumhuriyet Mahallesi Pazar kentinin batı kesiminde yer alır. Bu yerleşim Birinci Dünya Savaşı’nda Rusların eline geçmiştir. Rus idaresi sırasında, 1917 yılında Lazistan bölgesine araştırma gezisi yapan Gürcü dilbilimci İoseb Kipşidze, köyün adını Gürcüce Noğadiha (ნოღადიხა) ve Rusça Noadiha (Ноадиха) şeklinde yazmış, köydeki 66 hanede 342 kişinin yaşadığını belirtmiştir.[6]
Noğadiha köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Noğa Diha (نوغە دیخە) olarak geçer. Bu sırada bu yerleşim, Rize vilayetinin Atina kazasının merkez nahiyesinin köylerinden biriydi.[7] 1935 genel nüfus sayımında “Mogadiha” şeklinde yazılmış olan köy, Artvin ve Rize vilayetlerinin birleştirilmesiyle kurulmuş olan Çoruh vilayeti içinde aynı idarî konuma sahipti ve nüfusu 755 kişiden oluşuyordu.[8] Genel nüfus sayımlarında 1950 yılında “Nogadiha” şeklinde geçen köyün 1955 yılında yer almamış olması, bu iki tarih arasında Pazar şehrine bir mahalle olarak bağlanmış olduğunu göstermektedir. Bu arada Noğadiha adı Cumhuriyet olarak değiştirilmiştir.
Nüfus
[değiştir | kaynağı değiştir]Cumhuriyet Mahallesi'nde 2024 yılında, 568’i erkek ve 584’ü kadın olmak üzere, 1.152 kişi yaşıyordu.[9]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ İrfan Aleksiva - İsmail Bucaklişi, Svacoxo - Laz Yer Adları Sözlüğü, İstanbul, 2009, s. 101, ISBN 978-605-89094-0-3
- ^ "İuri Siharulidze, Çaneti / Lazeti (ჭანეთი / ლაზეთი), II. cilt, Batum, 1979, s. 16". 16 Haziran 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Mayıs 2025.
- ^ ,,კოლხური (მეგრულ-ლაზური) ენა", (Hazırlayanlar) Rusudan Amirecibi-Mullen (editör), Nana Danelia, İnga Gundua, Tiflis, 2006, s. 22. 19 Haziran 2024 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. ISBN 99940-61-43-7
- ^ Trabzon Vilayeti Salnamesi − 1869-1904, (Hazırlayan) Kudret Emiroğlu, Ankara, 1993-2009, 22 cilt; 8. cilt, s. 370-371, ISBN 9789157871117.
- ^ Nikolay Marr, Lazistan'a Yolculuk (Çeviri: Yulva Muhurcişi), İstanbul, 2016, s. 71, ISBN 9786055753634.
- ^ "İoseb Kipşidze, "Çaneti'de Yolculuk" (ჭანეთში მოგზაურება), მოამბე / Bulletin, I. Cilt, Tiflis 1937, s. 168". 26 Mayıs 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Mayıs 2025.
- ^ Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928, s. 619.
- ^ "1935 Genel Nüfus Sayımı, İstanbul, 1937, s. 284" (PDF). 16 Ocak 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 24 Mayıs 2025.
- ^ "Türkiye Nüfusu İl ilçe Mahalle Köy Nüfusları" - Nüfusune