Ağdam Muharebesi
| Ağdam Muharebesi | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Birinci Dağlık Karabağ Savaşı | |||||||
| |||||||
| Taraflar | |||||||
 Azerbaycan | |||||||
| Komutanlar ve liderler | |||||||
| Çatışan birlikler | |||||||
|
| |||||||
| Kayıplar | |||||||
| ~5000 kayıp | ~1500 kayıp | ||||||
Ağdam Muharebesi (Azerice: Ağdamın işğalı), Birinci Dağlık Karabağ Savaşı sırasında, Azerbaycan'ın Ağdam Rayonu uğrunda Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri ile Ermenistan Silahlı Kuvvetleri arasında başlayan muharebedir. Operasyon 12 Haziran 1993 - 23 Temmuz 1993 yıllarında yapıldı. Savaş, 23 Temmuz 1993'te Ermeni güçlerinin Ağdam kentini işgal etmesiyle sona erdi.[1][2]
Şehrin önemi
[değiştir | kaynağı değiştir]
SSCB'nin dağılmasının ardından Ağdam'daki devasa askeri depo Azerbaycan ordusuna devredildi. Karabağ Savaşı sırasında Azerbaycan ordusu tarafından askerî üs olarak kullanıldı.[3]
İlk önce ermeni milliyetçileri tarafından Ağdam çevresinde çeşitli terör eylemleri gerçekleştirildi. Örneğin, Ağustos 1990'da Ermeni teröristler Tiflis-Ağdam güzergahında bir otobüsü havaya uçurarak 20 sivili öldürdüler. Eylül 1991'de Ağdam-Hocavend ve Ağdam-Karadağlı güzergahlarında otobüs saldırıları düzenleyerek sırasıyla 5 ve 8 yolcuyu öldürdüler. Son olarak, 28 Ocak 1992'de Ermeniler Ağdam'dan Şuşa'ya uçan bir sivil helikopteri düşürerek 41 sivili ve 3 mürettebatı öldürdüler.
Zemin
[değiştir | kaynağı değiştir]Nisan 1993'te Kelbecer bölgesini işgal eden Ermeni ordusu, yaz aylarında bir saldırı harekâtı için aktif olarak hazırlıklara başladı. Bu amaçla Ermenistan'dan Dağlık Karabağ'a büyük miktarda silah, mühimmat ve insan gücü getirildi. Kelbecer'in işgalinin ardından barış görüşmeleri başlamış olsa da, müzakereler devam ederken Ermeni ordusu yeni bir saldırıya hazırlanıyordu. 15 Mayıs 1993'te Moskova'da, Rusya'daki Ermenistan Büyükelçiliği'nde, Azerbaycan Başbakanı Penah Hüseyn, Azerbaycan'ın Rusya Büyükelçisi Hikmet Hacızade ve Ermenistan liderlerinden oluşan bir heyet arasında görüşmeler yapıldı. Bu görüşmeler sırasında taraflar, Karabağ sorununun tamamen barışçıl bir şekilde çözülmesi konusunda mutabakata vardı. Azerbaycan ve Ermenistan Başbakanları Penah Hüseyn ve Grant Bagratyan görüşmelere katıldı. Görüşmelerde, Ermeni birliklerinin Karabağ'dan çekilmesi ve Azerbaycan sınırları içindeki eski Dağlık Karabağ Özerk Bölgesi'ndeki Ermeni toplumuna özerk cumhuriyet statüsü verilmesi konusunda mutabakata varıldı. Ancak daha sonra bu anlaşma bozuldu.[4]
Anlaşmaya göre, Ermenistan ordusu işgal altındaki Kelbecer bölgesinden gönüllü olarak çekilecek ve karşılığında Azerbaycan, eski Dağlık Karabağ Özerk Bölgesi'ne (DKÖO) yüksek statülü bir özerklik teklif edecekti. Bakü'deki Halk Cephesi Partisi hükûmeti, Şubat-Mart 1993'te Ağdere Muharebeleri'ndeki yenilginin ve Nisan ayında Kelbecer'in işgalinin ardından savaşı sürdürmekle artık ilgilenmiyordu. Azerbaycan Cumhurbaşkanı Ebulfez Elçibey, bir barış anlaşmasının imzalanmasının savaşı sona erdireceğine inanıyordu.
İlk olarak Haziran 1993 yılında Gence'de ayaklanma yaşandı. 1993 yazında Azerbaycan ordusunun askeri operasyonlarının seyrini olumsuz etkileyen en ciddi etken, ülkede yaşanan ve giderek büyüyen ciddi iç siyasi kriz ve kaos oldu. 4 Haziran 1993'te Gence'de başlayan Suret Hüseynov'a bağlı askerî birliklere yönelik cezalandırma operasyonu başarısızlıkla sonuçlandı. Hükûmet güçlerinin bir kısmı Surat Hüseynov'un güçlerine teslim oldu, bir kısmı ise Gence'den kaçtı. S. Hüseynov, kontrolü altındaki askerî birliklerle Bakü yönünde saldırıya başladı. Azerbaycan'da iç savaş tehlikesi vardı. İsyancıları durduramayacağını anlayan Azerbaycan Halk Cephesi Partisi hükûmeti, çıkış yolu olarak Haydar Aliyev'den yardım istedi.[5] H. Aliyev, 15 Haziran 1993'te Yüksek Sovyet Başkanı seçildi. 17 Haziran 1993'te Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri Başkomutanı Ebulfez Elçibey, Bakü'den ayrılıp Keleki köyüne yerleşmek zorunda kaldı. Anayasa gereği iktidar Haydar Aliyev'e geçti. Aliyev'in iktidara geldiğinde karşılaştığı ilk büyük sorun, Ermeni birliklerinin cephede başlattığı büyük çaplı saldırıydı. Aliyev'in iktidarının ilk yıllarında Azerbaycan'da kaos hüküm sürüyordu. Merkezkaç kuvvetleri, ülkenin kuzeyinde ve güneyinde ayrılıkçı hareketler yaratmıştı. Ülkedeki hemen hemen her siyasi grubun, otoriteye bağlı olmayan kendi silahlı grubu vardı. Orduda birleşik bir komuta sistemi yoktu, anarşi ve keyfilik hüküm sürüyordu. Sonuç olarak, Azerbaycan Ordusu Genelkurmay Başkanı Tümgeneral Nureddin Sadıgov 5 Haziran 1993'te, Savunma Bakanı Dadaş Rzayev ise 16 Haziran 1993'te istifa etti. Suret Hüseynov'a bağlı kuvvetlerin cepheden çekilmesi ve ayaklanmaya katılması sonucunda, Karabağ'daki cephe hattının savunmasını örgütlemek için yeterli güç ve araç kalmamıştı.
Azerbaycan tarafı, 1993 yazında cephedeki komutayı yeniden düzenledi. 1. ve 2. Kolorduların yerine Karabağ Cephesi Komutanlığı kuruldu. Savunma Bakan Yardımcısı Tümgeneral Zadir Rzayev bu cephenin komutanlığına, Tümgeneral Necmeddin Sadigov ise cephenin kurmay başkanlığına atandı.
Savaşın ilerleyişi
[değiştir | kaynağı değiştir]Ermeni birlikleri şehri ele geçirmek için 12 Haziran, 15-18 Haziran, 3 Temmuz ve 15-23 Temmuz tarihlerinde dört saldırı düzenledi.
12 Haziran 1993'te Karabağ'daki Ermeni ordusu, Ağdam ve Ağdere şehirleri yönünde şiddetli bir taarruz başlattı. Taarruz operasyonuna toplam 6.000'den fazla asker, yüzlerce askeri teçhizat, obüsler, kundağı motorlu toplar ve Mi-24 taarruz helikopterleri katıldı. Dağlık Karabağ Cumhuriyeti ordusunun Martuni savunma bölgesine yönelik ilk saldırısı başarısız oldu, ancak daha sonra bunun bir dikkat dağıtma saldırısı olduğu anlaşıldı. İlk saldırı sırasında Ermeni saha komutanı Monte Melkonyan öldürüldü. İkinci saldırı sırasında, Dağlık Karabağ Cumhuriyeti ordusu Ağdam civarındaki Alimadatlı, Kurdlyar, Mollar, Galaychylar, Aliağalı gibi bir dizi köyü ve bir dizi stratejik tepeyi ele geçirdi, ancak karşı saldırı sonucunda Azerbaycan kuvvetleri eski mevzilerini geri almayı başardı. Ardından, 25 Haziran'da Ermeniler, Ağdam'a ikmal sağlayan stratejik Mardakert-Ağdam yolunu kapattı. Azerbaycan'ın 27 Haziran'da Mardakert'i kaybetmesi, Ağdam savunucularının mevzilerini de zorlaştırdı. Üçüncü taarruz sırasında Ermeniler bir dizi köyü (Ahmedlar, Kurdlar, Marzili, Kızıl Kengerli, Maksudlu, Talışlar, Çukurmahlı ve Hırdrulu) ele geçirdiler, Ağdam'ın dış mahallelerine ulaştılar, ancak saldırı Azerbaycanlılar tarafından püskürtüldü ve bir dizi yerleşim yeri (Ahmedlar, Kızıl Kengerli, Maksudlu, Çukurmahlı ve Hırdrulu) tekrar Azerbaycan güçlerinin kontrolüne geçti.
5 Temmuz'a gelindiğinde şehir, Karabağ Ermenileri tarafından neredeyse kuşatılmış ve yoğun topçu ateşine maruz kalmıştı. Ağdam'dan sadece tek bir yol açıktı ve Azerbaycanlılar, hareket edebilen her şeyi kullanarak (arabalar, kamyonlar, römorklu traktörler, at arabaları) toplu halde doğuya doğru kaçtılar.
Üçüncü ve dördüncü saldırılar arasında, Azerbaycan Halk Cephesi lideri Cumhurbaşkanı Elçibey'in cumhurbaşkanlığı görevinden istifa etmesi nedeniyle Ağdam savunucuları arasında anlaşmazlıklar çıktı.
Üç günden kısa süren dördüncü saldırı sırasında Ermeniler Ağdam'ı kuşattı, stratejik tepeleri ele geçirdi ve şehre doğrudan ateş açmaya başladı. Saldırının başlangıcında, 21 Temmuz'da, Ağdam yönündeki düşman ateş noktalarını bastırmak amacıyla Martuni Savunma Bölgesi savaşçıları, Azerbaycanlıları bir günde Kurdlyar ve Şelli yerleşimlerinden çıkardı. 22 Temmuz'da Askeran savaşçıları, Ağdam'ın "Zafer Anıtı"na yaklaştı. Novruzlu köyü istikametine ilerleyen Martuni OR birlikleri İsmailbeyli köyünü işgal etti, Yusufcanlu köyü yakınlarında çatışmalar yaşandı.[6]
Azerbaycan ordusu köprüyü havaya uçurdu ve ardından bölgedeki taarruz durduruldu. Aynı gün, Dağlık Karabağ Cumhuriyeti Savunma Ordusu topçu hazırlığı yaptı ve ardından iki tank taburu ve birkaç helikopterin desteklediği motorize tüfek birlikleri saldırıya geçti.
23 Temmuz'da, Dağlık Karabağ Cumhuriyeti Savunma Ordusu birlikleri üç taraftan - güneyden (Martuni Harekâtı birlikleri), güneybatıdan (Askeran Harekâtı birlikleri) ve kuzeybatıdan ilerleyerek Ağdam'a girdi. Azerbaycan birlikleri, özellikle Berde yolunda birçok yerde şiddetli direniş gösterdi. 4. ve 5. Ermeni taburları, Martuni ve Askeran Harekâtı birlikleriyle birlikte yakındaki köyleri işgal etti. Azerbaycan ordusunun Ağdam grubu yenildi. Sonuç olarak, Azerbaycan birlikleri şehri terk etmek zorunda kaldı.[7]
Sonuç
[değiştir | kaynağı değiştir]43 gün süren şiddetli çatışmaların ardından Ermeni ordusu ve ayrılıkçı güçler, Ağdam şehrini ve çevresindeki köyleri işgal etmeyi başardı. Şehrin işgali sırasında uluslararası hukuk büyük ölçüde ihlal edildi. Şehir yağmalandıktan sonra tamamen yakıldı. Ermeni kuvvetlerinin gerçekleştirdiği operasyon sonucunda, Stepanakert'in bombalanması tehdidi ve Azerbaycan'ın Askeran bölgesine girme olasılığı ortadan kalktı.
Ulusal seferberliğe rağmen, Azerbaycan birlikleri yalnızca birkaç köyü geri alabildi, ancak şehrin kendisini ele geçiremedi.[8]
Sonraki üç ay içinde Ermeniler, Kubadlı, Cebrayıl, Füzuli ve Zengilan olmak üzere dört Azerbaycan bölgesini daha işgal etti ve bu da 500 binden fazla Azerbaycanlı sivilin yerinden edilmesine yol açtı. Birkaç yerleşim yeri terk edildi, geri kalanlar ise eski Dağlık Karabağ Özerk Bölgesi'nden gelen yerleşimciler tarafından yeniden yerleştirildi.[9]
Toplamda, Ağdam bölgesi için yapılan savaş boyunca Ermeni tarafı 1.500 asker kaybederken, Azerbaycan tarafı yaklaşık 5.000 asker kaybetti. Azerbaycan ordusunun savaşta en çok kayıp verdiği bölge Ağdam oldu. Azerbaycan tarafı, Ağdam'ı kurtarmak için şehre yönelik birkaç karşı saldırı başlattıysa da tüm saldırılar başarısızlıkla sonuçlandı. Yalnız 27 Eylül 2020'de başlayan İkinci Dağlık Karabağ Savaşını sona erdiren 2020 Dağlık Karabağ Ateşkes Antlaşması'na göre, Ermeni kuvvetlerinin Ağdam rayonundan çekilmesi sonrası rayon, 20 Kasım 2020 tarihinde Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri tarafından geri alındı.[10]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ "Ağdam uğrunda döyüşlər (1993)". 25 Mart 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Eylül 2021.
- ^ Babanlı, Yusif. "Ağdamın işğalı: ilkin şərtlər və nəticələr". azertag.az (Rusça). 25 Mart 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Aralık 2021.
- ^ "Robert Parsons «Tug-of-war for Nagorno-Karabakh»". 21 Mart 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Temmuz 2016.
- ^ Vəliməmmədov, Məmməd (2019). Qarabağ müharibəsi haqda oçerklər. Moskva. ISBN 978-5-532-10200-2.
- ^ "Ağdam uğrunda döyüşlər (1993)". 25 Mart 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Eylül 2021.
- ^ "Seven Years of Conflict in Nagorno-Karabakh. HRW/Helsinki Report — page 19". 20 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Temmuz 2016.
- ^ Laçın, Sultan. "Ağdamın işğalı barədə ilginc faktlar – 7 şahidin dili ilə". hafta.az. 19 Aralık 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Aralık 2021.
- ^ "2 Caucasus Regions Sinking Deeper Into Civil War". The New York Times. 6 Temmuz 1993. 6 Ekim 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mayıs 2010.
- ^ "Azerbaijan: Life on the Frontlines". Eurasia.net. 5 Temmuz 2007. 11 Haziran 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mayıs 2010.
- ^ "Обнародован текст заявления Алиева, Пашиняна и Путина о прекращении войны в Карабахе". kommersant.ru (Rusça). 10 Kasım 2020. 9 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Kasım 2020.
