Ankara Roma Tiyatrosu

Ankara Roma Tiyatrosu
Ankara Roma Tiyatrosu'nun genel görünümü (2025)
Konum	Altındağ, Ankara, Türkiye
Koordinatlar	39°56′31″K 32°51′37″D
Tür	Açık hava müzesi
Toplu ulaşım	EGO (Ulus)
Otopark?	Yok
Ankara Büyükşehir Belediyesi bünyesindeki diğer müzeler
Ankara Roma Tiyatrosu Ekmek Müzesi

Ankara Roma Tiyatrosu, Türkiye'nin başkenti Ankara'da bulunan bir antik Roma tiyatrosudur. Günümüzde Altındağ ilçesi sınırları içinde bulunan tiyatro, Ankara Kalesi'nin batı ucunda yer alır. Yapım tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte MS 2. yüzyıla tarihlendirilmektedir.

Tarihçe

Kazı çalışmaları

1982 yılında bir inşaatın temel kazısı sırasında bulunan arkeolojik veriler neticesinde 1982-1986 yılları arasında Anadolu Medeniyetleri Müzesi öncülüğünde yapılan kazılar neticesinde ortaya çıkarılan yapı 25 Şubat 1992 tarihinde 1. ve 2. derece arkeolojik sit alanı olarak tescillendi. Yapılan kazılarda tonozlu parados binaları, döşemeli orkestra, seyirci oturma yerleri (cavea), sahne odasından arta kalan temel ve duvarların yanı sıra birçok heykel ve parçaları bulundu.

Önemli buluntular

Sit alanında yapılan kazılar sonucunda ele geçirilen eserleri iki grupta toplamak mümkündür. Tiyatronun keşfedilmesiyle birlikte başlayan ve 1982-1986 yılları arasında devam eden ilk kazılar sonucunda, Antik Roma döneminden kalma pek çok obje bulunmuştur. Bunların hemen hemen hepsi tiyatroda kullanıldığı düşünülen plastik eserlerdir. 2009-2010 döneminde yürütülen çalışmalarda ise daha çok tiyatronun sonraki dönemlerde kullanımıyla ilgili verilere ulaşılmıştır. Bu bağlamda; yapının Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde seramik-cam üretim atölyesi olarak kullanıldığı tespit edilmiştir. Etrafta bulunan hatalı üretilmiş seramik kalıntıları, lüleler ve çoğu okunamayacak durumda olan sikkeler bu iddiayı destekleyen önemli kanıtlardandır. Kazılarda bulunan eserlerin büyük çoğunluğu Anadolu Medeniyetleri Müzesinin alt katında sergilenmektedir.

Restorasyon tartışmaları

2009-2010 yılları arasında yürütülen son kazı çalışmalarından sonra antik tiyatro Ankara Büyükşehir Belediyesi'ne devredildi ve yapının restore edilmesi gündeme geldi. Oluşturulan proje kapsamında tiyatronun aslına uygun olarak üç boyutlu modellemesi yapıldı ve cavea kısmının tamamen yenilenmesi kararlaştırıldı.

Ankara Büyükşehir Belediyesi tarafından 5 Ağustos 2020 tarihinde ihaleye çıkılarak restorasyon süreci başlatıldı. Fakat inşa edilirken Ankara taşı kullanılmış olmasına karşın restorasyon sırasında oturma kısmının tamamen beyaz renkli mermerle kaplanması pek çok uzman tarafından tepkiyle karşılandı. Yapılan açıklamalarda restorasyonun tarihe ve yapının aslına uygun yapılmadığı, aksine sıfırdan bir tiyatro inşa edildiği öne sürüldü.

Mimari

Yapının restorasyondan önceki cavea bölümü (2016)

Ankara Roma Tiyatrosu; Augustus Tapınağı'nın güneydoğusu ile Ankara Kalesi'nin kuzeybatı yamacında, Bentderesi'ne hâkim bir konumda yer almaktadır. Bu yerleşim, yapının tarihi Ankyra kent dokusunun içinde stratejik bir noktaya yerleştirildiğini ve hem topografik hem de iklimsel avantajlardan yararlanacak şekilde konumlandırıldığını göstermektedir. Mimari özellikleri göz önünde bulundurulduğunda söz konusu yapının geleneksel Roma tiyatro mimarisinin unsurlarını barındırmakla beraber yerel topografya ve Anadolu'ya özgü planlama unsurlarını bir araya getiren özgün bir mimari örnek teşkil ettiği söylenebilir.

Tonoz örtülü vomitorium yapıları (2016)

Cavea

Ankara Roma Tiyatrosu'nun caveası, yarım daire planlı olup Ankara Kalesi'nin eteklerindeki doğal yamaçtan yararlanılarak oluşturulmuştur. Romalı mimar Vitrivius'un da kitabında belirttiği üzere bu doğal eğimden faydalanmak büyük bir maliyet ve zaman gerektiren altyapı işlerinden büyük ölçüde sıyrılarak tiyatronun inşa edildiğine işaret eder. Yaklaşık 23° kuzeybatı yönelimli yerleşimi sayesinde yapı, Bentderesi vadisinden gelen hava akımlarından yararlanarak seyirci konforu ve akustik açısından elverişli bir ortam sunar.

Yatayda dört ana bölüme ayrılan seyirci bölümünde oturma sıraları ve radyal merdivenler taş, moloz ve harç kullanılarak inşa edilmiştir. Orijinal haliyle yapıda toplamda 20 ile 22 adet oturma sırası bulunduğu ve seyirci kapasitesinin yaklaşık olarak 3.000 ile 5.000 arasında olduğu tahmin edilmektedir. Bu kapasite, yapının Anadolu'daki Roma tiyatroları arasında görece küçük ölçekli bir örnek olduğunu göstermektedir. Oturma sıralarının önemli bir kısmı sonraki dönemlerde Ankara Kalesi surlarının inşasında devşirme malzeme olarak kullanılmış olsa da andezit taşından yapılmış ve yaklaşık 40 cm yüksekliğe sahip iki oturma sırası özgün konumunda ortaya çıkarılabilmiştir.

Restorasyon öncesi pulpitum (1993)

Vomitoria ve parodoi

Antik Roma tiyatrolarında seyircinin dolaşımını kolaylaştıran geçitlere vomitorium adı verilir. Ankara'daki tiyatronun orchestra alanına ulaşımı sağlayan tonoz örtülü iki geçidi ise günümüze kadar ulaşmıştır. Bunun yanı sıra, koro tarafından kullanılan parodos geçitlerinden doğudaki tamamen korunmuşken batıdaki koridorun yalnızca bir kısmı günümüze ulaşabilmiştir.

Orchestra ve pulpitum

Tiyatronun orchestra bölümü yarım daire planlı olup yaklaşık 13 metre çapındadır ve kalın bir duvarla çevrelenmiştir. Performanslar sırasında koronun yer aldığı bu alanın zemininde kullanılan kaplama malzemesi günümüzde bilinmemektedir. Oyuncuların sahne aldığı pulpitum (proskenyon) günümüze ulaşmış olmakla birlikte, Bizans döneminde yapıda gerçekleştirilen müdahaleler sonucunda bu bölüm scene ile orchestra arasına eklenerek kapı yükseklikleri azaltılmıştır. Bu durum, tiyatronun özgün Roma dönemi kullanımından farklı işlevlere uyarlanmış olabileceğine işaret etmektedir.

Skene

Sahne arkasında yer alan skene yapısının yalnızca kuzey bölümü korunabilmiştir. Andezit bloklarla inşa edilen bu kısım, orijinal hâliyle yaklaşık 31 metre uzunluğunda ve 8 metre genişliğindedir. Beş kapıya sahip olduğu bilinen skenenin merkezî kapısı kısmen ayakta olup, ele geçen heykel ve mimari bezeme parçaları yapının zengin bir süsleme programına sahip olduğunu göstermektedir.

Ankara Roma Tiyatrosu'nda caveanın scaenae frons ile birleşmesi, Aspendos ve Xanthos tiyatrolarında görülen plan şemalarıyla benzerlik göstermekte olup bu özellik Anadolu'daki Roma tiyatrolarına özgü tipolojik bir yaklaşım olarak değerlendirilmektedir. Sahne yapısında beş kapının bulunması ise klasik Roma tiyatrolarındaki standart düzenin dışına çıkarak Anadolu tiyatro mimarisine özgü bir karakter ortaya koymaktadır.