Yüz Kümül

Yüz Kümül (Tıva dil: Йүз Күмүл), Eski Türklerde bir boy adı.

Adı

Eski Türkçedeki «Yüz» denilen söz günümüz Türkçesinde yine aynı anlamı vermektedir. Yüz Kumul.

Yurdu

Bu boy veya toplumun halkı Yenisey akarsuyu dolayını yurt etmişlerdir. Yüz Kumul ile ilgili olarak Tıva Cumhuriyeti arazisinde 3 tane Eski Türkçe yazılı taşında tarihi bilgiler vardır.

Е-44, Kızıl-Çıraa II adlı taş.
E-45, taşını Köjeelig-Hovu (Balbal ovası) denilen yere dikilmiş.
Е-68, taşı El-Bajın'a dikilmiştir.

Yenisey Yazısı

E-45,^[1] taşının dikildiği yer Köjeelig-Hovu. Günümüzde Aldan Maadır adlı Tıva Cumhuriyeti Milli Müzesi'nde koruma altına alınmıştır.

Taş üzerindeki yazıların Latin transkipsiyonu şöyledir.

(1) oγlan atïm Čubuč ïnal [är]tä atïm kümül ögä

(2) beš jašïmda qaŋsiz qalïp toquz jegirmi jašïmγa ögsüz

(3) bolup qatïγlanïp otuz jašïm[γ]a ögä boltum qïrq jïl

(4) el tut[t]um bodun bašladïm taš jaγïγ jaγïladïm el[t]dim

(5) bir jetmiš jašïmγa kök täŋridä küngä azïdïm äsizim-ä

(6) kürsi jamda elim äsizim-ä jerim subum qujda qunčujum tul qaltï

(7) kinim qadašïm äsizim-ä oγlanïm örüŋüm qaram äsiz jüz elig ärim-ä äsizim-ä

(8) bïŋ bodraq jont äsizim-ä

(9) elim äsiz ärinč jüz kümül äsiz ärinč az kümülüg üküš boltï

(10) jabïzïγ kümülimin bädük qïltïm äsiz bökmäd[dim]

Tıva Türkçesine çevirisi

(1) оол адым Чубуч ынал, эр адым күмүл Өге

(2) беш чажымда чаңгыс калып, тос чээрби чажымда өскүс

(3) болуп, кадыгланып одус чажымда Өге болдум. Дөртен чыл

(4) эл туттум чон баштадым, даш дайзын-биле чаалаштым элим

(5) бир чеден чажымда көк дээрден, хүнден астым, кударанчыын

(6) Күрси Йамда элим оскундум, черим суум, куйда кунчуйум дулгуяк калды

(7) харааданчыын

(8) муң эмдик аъдымдан астым

(9) элимден азып калдым Чүс Күмүл чонумдан азып калдым биче Күмүлүм хөй болду

(10) чавыс Күмүлүм бедик кылдым хайыраан пөкпедим.

Tıva Türkçesi çevirisine açıklamalar

Eski Türklerdeki sayı belirtmeleri günümüzden biraz başkacadır. Dokuz yirmi yaşımda denildiğinde on bir yaşım anlamına gelir. Bir yetmiş yaşımda denildiğinde altmış dokuz yaşımda anlamına gelir.
Inal denildiğinde bir rütbe adıdır. Burada Öge denildiğinde o bir kişi adını belirtir. Kümül Öge denilmesi ise halktan Öge adlı kişiyi belirtir.
Kürsi Yam denildiğinde eski bir yer adıdır.
Yüz Kümül veya Kümül denildiğinde bir boy, toplum, yöre adıdır.

Literatürel olarak Tıva Türkçesine çevirisi ünlü yazar şair Aleksandr Darjay tarafından gerçekleşmiştir. Bu Kültegin. Burungu Türkternin Yenisey-Orhon bijiinin turaskaaldarı adlı kitabında yayınlanmıştır. «Köjeelig hovudan bijimel» (Көжээлиг ховудан бижимел) diye adlandırılmıştır. Burada Bahadır'ın adı Şubuş Inal diye yazılmıştır.

Dipnotlar

^ sayfa 134-136. E-45 (Кёжээлиг-Хову, Тува). // Тюркские Енисейские эпитафии. Граматика, текстология. / И. В. Кормушин. [отв. ред Д, М. Насилов]; Ин-т языкознания РАН. — М.: Наука, 2008. — 342 с. — ISBN 978-5-02-036260-4

İlgili Yayınlar

И. В. Кормушин. Тюркские Енисейские эпитафии: грамматика, текстология. / И. В. Кормушин; (отв. ред. Д. М. Насилов); Ин-т языкознания РАН — М.:Наука, 2008. — 342 с. — ISBN 978-5-02-036260-4

Notlar

Türk tarihi ile ilgili bu madde taslak seviyesindedir. Madde içeriğini genişleterek Vikipedi'ye katkı sağlayabilirsiniz.

[1] sayfa 134-136. E-45 (Кёжээлиг-Хову, Тува). // Тюркские Енисейские эпитафии. Граматика, текстология. / И. В. Кормушин. [отв. ред Д, М. Насилов]; Ин-т языкознания РАН. — М.: Наука, 2008. — 342 с. — ISBN 978-5-02-036260-4

[1]

Türk tarihi
dizisinin bir parçası

İlk Çağ • Büyük Hun İmparatorluğu (İÖ 220-İÖ 58) • Batı Şyung-nu (İÖ 56-36) • Kuzey Şyung-nu (48-156) • Güney Şyung-nu (48-216) • Siyenpi İmparatorluğu (93-234) • Avrupa Hun İmparatorluğu (352-469) • Sabar Hanlığı (5. yüzyıl-6. yüzyıl)
Orta Çağ • Ak Hun İmparatorluğu (420-670) • Göktürk Kağanlığı (552-744) • Doğu Göktürk (583-630) • Batı Göktürk (583-659) • İkinci Göktürk (681-744) • Avar Kağanlığı (562-803) • Seyanto Hanlığı (628-647) • Hazar Kağanlığı (630-1048) • Büyük Bulgar Hanlığı (632-668) • İdil Bulgar Devleti (7. yy-1240'lar) • Kangar Birliği (659-750) • Birinci Bulgar İmparatorluğu (681-1018) • Uygur Kağanlığı (742-840) • Kansu Uygur (848-1036) • Kırgız Kağanlığı (693-1207) • Karahoca Uygur (991-1209) • Karluk Hanlığı (743-1220) • Oğuz Yabguluğu (750-1055) • Karluk Yabgu Devleti (756-940) • Şirvanşahlar Devleti (799-1539) • Karahanlılar (840-1212) • Doğu Karahanlılar (1032-1210) • Batı Karahanlılar (1041-1212) • Peçenek Hanlığı (860-1091) • Tolunoğulları (868-905) • İhşîdîler (935-969) • Gazneliler (961-1186) • Büyük Selçuklu İmparatorluğu (1040-1157) • Türkiye Selçuklu (1077-1308) • Kirman Selçuklu (1092-1187) • Suriye Selçuklu (1092-1117) • Irak Selçuklu (1118-1194) • Mengücekliler (1072-1277) • Harezmşahlar İmparatorluğu (1077-1231) • Danişmendliler (1080-1178) • Çaka Bey (1081-1098) • Çubukoğulları (1085-1092) • Dilmaçoğulları (1085-1192) • Saltuklu Beyliği (1092-1202) • İnaloğulları (1098-1183) • Ahlatşahlar (1100-1207) • Artuklu Beyliği (1102-1408) • Böriler (1104-1154) • Zengîler (1127-1250) • İldenizliler (1142-1225) • Erbil Beyliği (1146-1232) • Salgurlular (1148-1286) • Cengiz İmparatorluğu (1206-1368) • Delhi Sultanlığı (1206-1527) • Çobanoğulları (1227-1309) • Çağatay Hanlığı (1227-1347) • Doğu Çağatay Hanlığı (1347-1680) • Batı Çağatay Hanlığı • Altın Orda Devleti (1242-1502) • Memlûk Devleti (1250-1382) • Karamanoğulları (1256-1483) • İnançoğulları (1261-1368) • Sâhib Ataoğulları (1275-1342) • Pervaneoğulları (1277-1322) • Eşrefoğulları (1280-1326) • Menteşe Beyliği (1280-1424) • Karesi Beyliği (1297-1360) • Candaroğulları (1299-1462) • Osmanlı İmparatorluğu (1299-1922) • Germiyanoğulları (1300-1423) • Hamitoğulları (1301-1423) • Saruhanoğulları (1302-1410) • Taceddinoğulları (1303-1415) • Aydınoğulları (1308-1426) • Tekeoğulları (1321-1390) • Ramazanoğulları (1325-1608) • Eretna (1335-1381) • Dulkadiroğulları (1339-1521) • Taşanoğulları (1350-1398) • Sufi Devleti (1361-1379) • Timur İmparatorluğu (1370-1507) • Akkoyunlular (1378-1508) • Erzincan Beyliği (1379-1410) • Karakoyunlular (1380-1469) • Kadı Burhâneddin Devleti (1381-1398) • Mâlvâ Sultanlığı (1392-1562) • Nogay Ordası (1398-1642) • Şeybânî Hanlığı (1428-1599) • Kazan Hanlığı (1438-1552) • Kırım Hanlığı (1441-1783) • Astrahan Hanlığı (1446-1556) • Kasım Hanlığı (1452-1681)
Yeni Çağ • Sibir Hanlığı (1464-1598) • Kazak Hanlığı (1465-1729) • Buhara Hanlığı (1500-1785) • Safevî Devleti (1501-1736) • Yarkand Hanlığı (1514-1680) • Hive Hanlığı (1515-1920) • Kutbşah Devleti (1518-1687) • Babür İmparatorluğu (1526-1858) • Bakü Hanlığı (1718-1806) • Afşar İmparatorluğu (1736-1796) • Hokand Hanlığı (1740-1876) • Revan Hanlığı (1747-1828) • Buhara Emirliği (1785-1920)
Yakın Çağ • Kaçar İmparatorluğu (1794-1925) • Batı Trakya Bağımsız Hükûmeti (1913) • Türkistan Millî Özerk Hükûmeti (1917-1918) • Aras Türk Cumhuriyeti (1918-1919) • İdil Ural Devleti (1918-1919) • Alaş Orda (1917-1920) • Kırım Halk Cumhuriyeti (1917-1918) • Azerbaycan DC (1918-1921) • Güneybatı Kafkas Geçici Milli Hükümeti (1918-1919) • Azadistan (1919-1920) • Buhara Sovyet Halk Cumhuriyeti (1920-1925) • Harezm Sovyet Halk Cumhuriyeti (1920-1925) • Tuva Halk Cumhuriyeti (1921-1944) • Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti (1932-1934) • Hatay Devleti (1938-1939) • Doğu Türkistan Cumhuriyeti (1944-1949) • Azerbaycan Millî Hükûmeti (1945-1946) • Kıbrıs Geçici Türk Yönetimi (1964-1974) • Otonom Kıbrıs Türk Yönetimi (1974-1975) • Kıbrıs Türk Federe Devleti (1975-1983) • Türkiye • Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti • Kırgızistan • Özbekistan • Azerbaycan • Kazakistan • Türkmenistan Tarihi Türk devletleri listesi • Tarihî ve çağdaş Türk devletleri • Türk tarihi edebiyatı
g t d