Tülberler

Tülber veya Tülüber — Eski Türk tarihindeki bir Türk boyu ya da soyu.

Adı

Bu boy adının Latin transkripi tülbär şeklindedir.

Dili

Eski Türk dili, Çik diyalekti.

Yurdu

Günümüz Tuva Cumhuriyeti bölgelerinden Biy-Hem kojuunu. Bu Türk boyunun toplumu Öök, Turan akarsuyu dolayında yaşamaktaydılar.

Çağı

IX-X. yüzyıllar
Öök-Turan yazıtının IX.yüzyılda dikilmiştir.

Öök-Turan yazısı

Öök-Turan yazıtı^[1]

Yazıtın Latin transkripsiyonu.^[2]

(1) qujda qunčujïm özdä oγlïm ajïta äsizim-ä ajïta bökmädim adïrïltïm kinim qadašïm ajïta adïrïltïm

(2) altunlig kešig belimtä bentïm täŋri elimkä bökmädim äsizim-ä ajïta

(3) öčin külig tirig bän täŋri elimtä jämlig bän

(4) üč jetmiš jašïmqa adïrïltïm ägük qatun järimkä adïrïltïm ...

(5) täŋri elimkä qazγaqïm oγlïm nä uz(?) oγlïm altï biŋ jontïm …

(6) qanïm tülbäri qara bodun külig qadašïm äsizim ičičim är üküš är oγlan är küdägülärim qïz kälinärim bökmädim äsizim-ä jïta

Tuvaca'ya birebir çevirisi

(1) Куйда кунчуйум мээң оглум муңгаранчыын кударанчыын пөкпедим адырылдым кенним, төрелим кударап адырылдым.

(Kuyda kunçuyum meeŋ oglum muŋgarançıın kudarançıın pökpedim adırıldım kennim, törelim kudarap adırıldım.)

(2) Алдынныг саадак мээң белимде дээр элимге пөкпедим хайыраан халак

(Aldınnıg saadak meeŋ belimde deer elimge pökpedim hayıraan halak)

(3) Өчин Күлиг Тириг мен дээр элимде дужаалдыг мен

(Öçin Külig Tirig men deer elimde dujaaldıg men)

(4) Үш чеден чажымда адырылдым Эгүк Катун черимге адырылдым ...

(Üş çeden çajımda adırıldım Egük Katun çerimge adırıldım ...)

(5) Дээр элимге олчам оглум чүү ус-шевер(?) алды муң чылгым ...

(Deer elimge olçam oglum çüü us-şever (?) aldı muŋ çılgım ...

(6) Хааным, Түлбери кара чон, алдарлыг төрелим, харааданчыын акыларым, эр оглан, эр күдээлерим, кыс келиннерим пөкпедим хайыраан кударанчыын

(Haanım, Tülberi kara çon, aldarlıg törelim, haraadançıın akılarım, er oglan, er küdeelerim, kıs kelinnerim pökpedim hayıraan kudarançıın)

Tuvaca çeviriye açıklamalar.

Куйда кунчуйум дээрге Өөмдэ кадайым дээн уткалыг. Шаанда чамдык амгы сөстерниң утказы арай өске турган. Амгы үеде оолдуң, эр кижиниң авазын кунчуг дээр. Шаг шаанда "кунчуй" деп сөс биле бег кижиниң кадайын адаар турган.
Шаг шаанда куй деп сөс ийи уткалыг турган. Бир дугаар утказы дээрге хая дашта куй дур, Өске утказы дээрге орду азы өг дүр. Ынчангаш куйда кунчуйум деп сөстү ордуда даңгынам азы өөмде кадыным дээн кылдыр билип алыр болза эки.
4 дугаар одуругда Үш чеден чажымда деп сөстер калган кижиниң хар-назынын айтып турар. Үш чеден чажымда дээрге алдан үш харлыымда дээни ол дур. Шаг шаанда тываларның өгбелери саннар атарын арай өске, тускай кылыр бижиир, адаар турган.
Эгүк Катун дээрге амгы Өөк деп хем дир. Ол хемни Эгүк Кадын азы Өөк Кадын кылдыр очулдуруп база болур.
är oγlan — эр оглан деп сөстү хевээр атырып калдым. Оглан дээрге оол дээн сөс түр. Эр оглан дээрге назыны аныяк маадыр кижи дир. Мында болза калган кижи маадыр, шериг кижилерин бижип айыткан.

Өөк-Туран бижиинде калган кижи хамык көвей төрелдерин айыткан, оозу-биле бо бижик өске бижиктерден сыр ылгалып турар. Кандыг уткалыг Өчин Күлиг Тириг деп кижи хамык дөргүл төрелдерин айытканыл?

Öök-Turan yazıtının Tuvaca'ya edebi çevirisini A.A. Darjay yapmış ve bu çalışmasını Kültegin. Eski Türklerin Yenisey-Orhon Yazısının Abideleri adlı kitabı ile yayınlanmıştır.

Türkçe açıklamalar

E-3 yazıtı^[3] (Üçin) Külüg Tirig Altmış üç yaşında ölmüştür.Bir hakanın hizmetinde bulunmuş, 50 altın tokayla süslenmiş kuşağa sahipti (askeri rütbe ve unvanı gösteren bir belirtidir), altı bin atın sahibiydi, hakan tarafından ödüllendirilmişti, Alp ve erlerin komutanıydı. iktidarı altında sade halk (Kara budun) da varmış. Kendi toplumu olarak Tülberleri belirtir. Egük-Katun (Uyuk veya Öök) bölgesi ve akarsuyu dolayının sahibiymiş. Kağanlık hükümdarlarına (Tengri El) hizmet etmiş. Damga.

Nesilleri

Tuva Cumhuriyeti'nde Arjaan, Öök, Turan adlı yerleşimlerde yaşayan Tuva Türkleri Tülberlerin neslinden gelmektedirler.

XVII-XVIII. yüzyıllarda Rus kaynaklarında, Tom akarsuyu dolayında yaşayan Tülber adlı bir topluluk belirtilmiştir. Bu halkın büyük bir bölümü Ruslar arasında asimile olup gitmiştir. Kalanları ise günümüz Şor halkının Kızıl-gaya (Rus. Кызыл-гая) diye bilinen topluluktur. Şor halkında günümüzde yaşayan Tülüber adlı toplumun nesilleri olduğu bilinmemektedir.

XVII-XVIII. yüzyıllarda Tom akarsuyu, IX.yüzyılda Tuva'daki Turan'da yaşayan Tülber topluluğunun halkı arasında bilim insanı İ. L. Kızlasov ile L. P. Potapov ilgi kurmaktadır.

İ. L. Kızlаsоv eski tamgaları incelediğinde benzerlikler kurmuş ve şöyle yazmıştır : "Tülübеr boyunun halkı Minusinsk vadisinden Kırgızlar ile birleşip IX. yüzyılda göçmüştür.
L. P. Pоtаpоv'un belirtmesine göre ise : "Tülübеr topluluğu Öök, Turаn alanlarında yaşamakta idi. Orta Asya'da Moğol istilası başlayınca onlar da göç etmek durumunda kalırlar. Tülübеr boyunun bir bölük halkı Moğolların baskısından Minusinsk vadisinden Tom akarsuyu dolayına gitmişlerdir?".

Dipnotlar

^ günümüzde bu yazıt Tuva Cumhuriyeti Milli Müzesindedir.
^ Арын 92-94. E-3 (Уюк-Туран, Тува)// Тюркские Енисейские эпитафии. Граматика, текстология. / И. В. Кормушин. [отв. ред Д, М. Насилов]; Ин-т языкознания РАН. — М.: Наука, 2008. — 342 с. — ISBN 978-5-02-036260-4.
^ "Arşivlenmiş kopya" (PDF). 22 Ağustos 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 12 Temmuz 2016.

İlgili yayınlar

Л.П. Потапов. Тюльберы Енисейских рунических надписей. Опубликовано: Тюркологический сборник. 1971. – М.: Наука, 1972. – С. 145-166.9 Şubat 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (Rusça)
Тюркские Енисейские эпитафии. Граматика, текстология. / И. В. Кормушин. [отв. ред Д, М. Насилов]; Ин-т языкознания РАН. — М.: Наука, 2008. — 342 с. — ISBN 978-5-02-036260-4. (Rusça)

[1] ünümüzde bu yazıt Tuva Cumhuriyeti Milli Müzesindedir.

[2] Арын 92-94. E-3 (Уюк-Туран, Тува)// Тюркские Енисейские эпитафии. Граматика, текстология. / И. В. Кормушин. [отв. ред Д, М. Насилов]; Ин-т языкознания РАН. — М.: Наука, 2008. — 342 с. — ISBN 978-5-02-036260-4.

[3] "Arşivlenmiş kopya" (PDF). 22 Ağustos 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 12 Temmuz 2016.

[1]

[2]

[3]

Türk tarihi
dizisinin bir parçası

İlk Çağ • Büyük Hun İmparatorluğu (İÖ 220-İÖ 58) • Batı Şyung-nu (İÖ 56-36) • Kuzey Şyung-nu (48-156) • Güney Şyung-nu (48-216) • Siyenpi İmparatorluğu (93-234) • Avrupa Hun İmparatorluğu (352-469) • Sabar Hanlığı (5. yüzyıl-6. yüzyıl)
Orta Çağ • Ak Hun İmparatorluğu (420-670) • Göktürk Kağanlığı (552-744) • Doğu Göktürk (583-630) • Batı Göktürk (583-659) • İkinci Göktürk (681-744) • Avar Kağanlığı (562-803) • Seyanto Hanlığı (628-647) • Hazar Kağanlığı (630-1048) • Büyük Bulgar Hanlığı (632-668) • İdil Bulgar Devleti (7. yy-1240'lar) • Kangar Birliği (659-750) • Birinci Bulgar İmparatorluğu (681-1018) • Uygur Kağanlığı (742-840) • Kansu Uygur (848-1036) • Kırgız Kağanlığı (693-1207) • Karahoca Uygur (991-1209) • Karluk Hanlığı (743-1220) • Oğuz Yabguluğu (750-1055) • Karluk Yabgu Devleti (756-940) • Şirvanşahlar Devleti (799-1539) • Karahanlılar (840-1212) • Doğu Karahanlılar (1032-1210) • Batı Karahanlılar (1041-1212) • Peçenek Hanlığı (860-1091) • Tolunoğulları (868-905) • İhşîdîler (935-969) • Gazneliler (961-1186) • Büyük Selçuklu İmparatorluğu (1040-1157) • Türkiye Selçuklu (1077-1308) • Kirman Selçuklu (1092-1187) • Suriye Selçuklu (1092-1117) • Irak Selçuklu (1118-1194) • Mengücekliler (1072-1277) • Harezmşahlar İmparatorluğu (1077-1231) • Danişmendliler (1080-1178) • Çaka Bey (1081-1098) • Çubukoğulları (1085-1092) • Dilmaçoğulları (1085-1192) • Saltuklu Beyliği (1092-1202) • İnaloğulları (1098-1183) • Ahlatşahlar (1100-1207) • Artuklu Beyliği (1102-1408) • Böriler (1104-1154) • Zengîler (1127-1250) • İldenizliler (1142-1225) • Erbil Beyliği (1146-1232) • Salgurlular (1148-1286) • Cengiz İmparatorluğu (1206-1368) • Delhi Sultanlığı (1206-1527) • Çobanoğulları (1227-1309) • Çağatay Hanlığı (1227-1347) • Doğu Çağatay Hanlığı (1347-1680) • Batı Çağatay Hanlığı • Altın Orda Devleti (1242-1502) • Memlûk Devleti (1250-1382) • Karamanoğulları (1256-1483) • İnançoğulları (1261-1368) • Sâhib Ataoğulları (1275-1342) • Pervaneoğulları (1277-1322) • Eşrefoğulları (1280-1326) • Menteşe Beyliği (1280-1424) • Karesi Beyliği (1297-1360) • Candaroğulları (1299-1462) • Osmanlı İmparatorluğu (1299-1922) • Germiyanoğulları (1300-1423) • Hamitoğulları (1301-1423) • Saruhanoğulları (1302-1410) • Taceddinoğulları (1303-1415) • Aydınoğulları (1308-1426) • Tekeoğulları (1321-1390) • Ramazanoğulları (1325-1608) • Eretna (1335-1381) • Dulkadiroğulları (1339-1521) • Taşanoğulları (1350-1398) • Sufi Devleti (1361-1379) • Timur İmparatorluğu (1370-1507) • Akkoyunlular (1378-1508) • Erzincan Beyliği (1379-1410) • Karakoyunlular (1380-1469) • Kadı Burhâneddin Devleti (1381-1398) • Mâlvâ Sultanlığı (1392-1562) • Nogay Ordası (1398-1642) • Şeybânî Hanlığı (1428-1599) • Kazan Hanlığı (1438-1552) • Kırım Hanlığı (1441-1783) • Astrahan Hanlığı (1446-1556) • Kasım Hanlığı (1452-1681)
Yeni Çağ • Sibir Hanlığı (1464-1598) • Kazak Hanlığı (1465-1729) • Buhara Hanlığı (1500-1785) • Safevî Devleti (1501-1736) • Yarkand Hanlığı (1514-1680) • Hive Hanlığı (1515-1920) • Kutbşah Devleti (1518-1687) • Babür İmparatorluğu (1526-1858) • Bakü Hanlığı (1718-1806) • Afşar İmparatorluğu (1736-1796) • Hokand Hanlığı (1740-1876) • Revan Hanlığı (1747-1828) • Buhara Emirliği (1785-1920)
Yakın Çağ • Kaçar İmparatorluğu (1794-1925) • Batı Trakya Bağımsız Hükûmeti (1913) • Türkistan Millî Özerk Hükûmeti (1917-1918) • Aras Türk Cumhuriyeti (1918-1919) • İdil Ural Devleti (1918-1919) • Alaş Orda (1917-1920) • Kırım Halk Cumhuriyeti (1917-1918) • Azerbaycan DC (1918-1921) • Güneybatı Kafkas Geçici Milli Hükümeti (1918-1919) • Azadistan (1919-1920) • Buhara Sovyet Halk Cumhuriyeti (1920-1925) • Harezm Sovyet Halk Cumhuriyeti (1920-1925) • Tuva Halk Cumhuriyeti (1921-1944) • Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti (1932-1934) • Hatay Devleti (1938-1939) • Doğu Türkistan Cumhuriyeti (1944-1949) • Azerbaycan Millî Hükûmeti (1945-1946) • Kıbrıs Geçici Türk Yönetimi (1964-1974) • Otonom Kıbrıs Türk Yönetimi (1974-1975) • Kıbrıs Türk Federe Devleti (1975-1983) • Türkiye • Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti • Kırgızistan • Özbekistan • Azerbaycan • Kazakistan • Türkmenistan Tarihi Türk devletleri listesi • Tarihî ve çağdaş Türk devletleri • Türk tarihi edebiyatı
g t d

Adı