Osmanlı-İran Savaşı (1821-1823)
| 1821-1823 Osmanlı-Kaçar Savaşı | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Osmanlı-İran Savaşları | |||||||||
.jpg) Kafkas cephesinde Fars askerleri. | |||||||||
| |||||||||
| Taraflar | |||||||||
| |||||||||
| Komutanlar ve liderler | |||||||||
 Feth Ali Şah Abbas Mirza Devletşah # [6] Muhammed Hüseyin Mirza İhsan Han Nahçıvanski[7] |
 II. Mahmud Mehmet Emin Rauf Paşa[8] Bağdatlı Davut Paşa | ||||||||
1821-1823 Osmanlı-İran Savaşı[a], Osmanlı Devleti ile İran'daki Kaçar Hanedanı arasında 1821-1823 yılları arasında Irak ve Doğu Anadolu Bölgesi'nde yapılmış olan bir dizi savaştır.[10][11] 1813 yılındaki Gülistan Antlaşması ile Azerbaycan ve Kafkaslar'da Ruslara büyük ölçüde toprak kaptıran İran'daki Kaçar Hanedanı, bu toprak kayıplarını Osmanlılar'dan toprak alarak telafi etmek istediği için, Avrupalıların da kışkırtmalarıyla Bağdat ve Şehrizor bölgelerine saldırılar düzenledi. Sınır olaylarının ve saldırıların yoğunlaşması üzerine II. Mahmud, İran'a Ekim 1820'de savaş ilan etti.[12][13][14]
Savaş
[değiştir | kaynağı değiştir]Şark Cephesi
[değiştir | kaynağı değiştir]
İran orduları, Osmanlı idaresinden memnun olmayan, Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki bazı Kaçar aşiretlerin de yardımıyla Doğubayazıt ve Bitlis'i aldıktan sonra Erzurum ve Diyarbakır'a doğru iki koldan ilerlediler.[15] Savaş Osmanlılar'ın aleyhine devam ederken İran ordusunda büyük bir kolera salgını başladı.Bu yüzden Abbas Mirza 1821'de Tebriz'e gitmiştir ve bir kaç ay orada kalmıştır. İran ordusunun ağır kayıplar vermesi üzerine Kaçar hükümdarı Feth Ali Şah barış istedi ve Erzurum Antlaşması yapıldı. Bu antlaşmayla İran ele geçirdiği yerleri geri vererek eski sınırlarına çekilmeyi kabul etti.[5][16][17][18][19]
Bağdat Cephesi
[değiştir | kaynağı değiştir]
Muhammed Ali Mirza Bağdat'a 40.000 kişiye yakın bir ordu ile saldırdı[15][20] ancak Davut Paşa, Bağdat'ı 3.900 kişilik ordusu ile savundu.[21] Devamında oluşan kolera salgını nedeniyle 1821 yılında Muhammed Ali Mirza öldü.[b][24][9][25] Yerine ise en büyük oğlu Muhammed Hüseyin Mirza atandı. İlk başlarda barış yanlısı bir profil çizse de sonradan Osmanlılara 1822 yılında saldırdı. Özelikle Diyale Nehri Muharebesi’nde 15.000 kişilik ordu toplayıp Osmanlılara saldırması ve kaybetmesi onun barışçı olmayan tutumunu göstermiş oldu.[26][27]
Sonuç
[değiştir | kaynağı değiştir]İki yıl sonra imzalanan Erzurum Antlaşması'na kadar barış sağlanamadı;[28] her iki taraf da 1639'da Kasr-ı Şirin Antlaşması'yla[29] belirlenen önceki sınırları hiçbir toprak değişikliği olmaksızın tanıdı. Anlaşmaya ayrıca İranlı hacıların Osmanlı İmparatorluğu içindeki kutsal Mekke ve Medine mekanlarına garantili erişimi de dahildi.[30]
Notlar
[değiştir | kaynağı değiştir]Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]Alıntılar
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Ateş, Sabri (30 Temmuz 2015). The Ottoman-Iranian borderlands: Making a Boundary, 1843-1914. s. 54. ISBN 978-1-107-54577-9. OCLC 980068476.
The culmination of frontier raids carried out by Abbas Mirza and Dawlatshah, the war of 1821–22 was inconclusive, despite Iran’s many victories. The emergence of cholera, mutual concerns about Russia’s advance, the war in Greece, and pressure from Iranian merchants trading with the Ottoman Empire all helped bring hostilities to an end. Abbas Mirza claimed he had waged the campaign not for land or against the sultan, but in defense of his family’s honor; however, Sultan Mahmud II remained upset with Tehran and considered a counter-campaign. Abbas Mirza’s pleas to Stratford Canning, the powerful British ambassador in Istanbul, might have changed his mind. Following negotiations between Rauf Pasha and the Iranian envoy, Mirza Mohammad Ali Ashtiyani, on July 28, 1823, the first Treaty of Erzurum was signed.
- ^ Williamson 2008, s. 88-97.
- ^ Öztuna, Yılmaz (Mayıs 2006). Sultan II. Mahmud: Cihan Hakanı ve Yenileşme Padişahı. Babıali Kültür Yayıncılığı. s. 68. ISBN 9789750098109.
İbrâhim Paşa, Mora’ya çıkıncaya kadar Yunan ihtilâlinin ilk 4 yılı, bu şekilde geçti. Bu kargaşalık içinde, Türkiye ile İran, iki Türk imparatorluğu, tarihlerindeki son savaşı yaptılar. Türkiye’nin durumundan faydalanmak isteyen Kaçarlar, 15 Kasım 1821’de Doğu Anadolu’ya ve Irak’a girdiler. Feth-Ali Şah Kaçar’ın oğulları Velîahd Abbas Mirza ile Mehmed Ali Mirza, bâzı yerleri işgal ettiler. Bitlis’i aldıkları gibi, Bağdad’ı muhâsaraya başladılar. Bir müddet savaş devam etti. 28 Temmuz 1823’te statü quo üzerinden sulh imzalandı. Bu sırada Rusya, İran’dan 1804’te Doğu Gürcistan’ı, 1813 Türkmençayı Muâhedesi ile de Dağıstan ve Şîrvân’ı (Kuzey Azerbaycan) almıştı.
- ^ Azap, Eralp Yaşar (2023). Şah Mat: 1820–1823 Osmanlı-İran Savaşı (Siyaset–Harekât–Lojistik / Organizasyon). İstanbul: Ötüken Neşriyat A.Ş., s. 286. ISBN 978-625-408-517-8.
- ^ a b Şimşirgil 2017, s. 44.
- ^ Kalantari & Feth Ali Şah, s. 154-55.
- ^ Ekbal, Kamran (15 Aralık 1982). ʿABBĀSĀBĀD (İngilizce). I. Encyclopedia Iranica. ss. 85-86.
- ^ "I. Erzurum Antlaşması Metninde Yapılan Tahrifat Ve Antlaşmanın Uygulanmasında Yarattığı Sorunlar". Eralp Yaşar Azap. İstanbullular Universty Press. 2022. s. 217.
- ^ a b "Turko–Iranian War (1821–1823) | Encyclopedia.com". www.encyclopedia.com. 22 Aralık 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Nisan 2025.
- ^ Sicker, Martin (2001). The Islamic World in Decline: From the Treaty of Karlowitz to the Disintegration of the Ottoman Empire. Praeger, sf. 118
- ^ Somel, Selçuk Akşin (2012). Historical dictionary of the Ottoman Empire (2. bas.). Lanham, Md.: Scarecrow Press. ISBN 978-0810871687.
- ^ Yüksel, Ahmet (2013). II. Mahmud Devrinde Osmanlı İstihbaratı. İstanbul: Kitap Yayinevi. ISBN 978-605-105-113-0.
- ^ Robert Mantran, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi (XIX.Yüzyılın Başlanndan Yıkılışa), II, Çev. Server Tanilli, Adam Yay., İstanbul 2002, s. 34.
- ^ Daryaee, Touraj (2014). Oxford handbook of Iranian history. New York, NY: Oxford University Press. ISBN 978-0199390427.
- ^ a b Şimşirgil 2017, s. 43.
- ^ As, Efdal (Güz 2010). "XVI. YY. dan Cumhuriyetin İlk Yıllarına Kadar Türk-İran Sınır Sorunları ve Çözümü" (PDF). Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 46. ss. 219-253. 19 Temmuz 2018 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi9 Kasım 2011.
- ^ İ. H. Danişmend s.107
- ^ S. Gömeç (2001). A.g.m., s. 471
- ^ İ. H. Danişmend (1955). A.g.e., s. 107; M. Erendil s.120
- ^ Fraser, 1825, s. 226, 227
- ^ Al-Bustani, 1979, s. 65
- ^ Sıtkı ULUERLER (2012). OSMANLI – İRAN SİYASİ İLİŞKİLERİNDE İRAN ŞEHZADESİ ABBAS MİRZA’NIN ROLÜ (1800–1833) (PDF). Elazığı: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi.
- ^ Sıtkı ULUERLER (2009). XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Osmanlı-İran Siyasi İlişkileri (1774-1848). Elazığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
- ^ Azap, Eralp Yaşar. İran'da Feth Ali Şah Dönemi (1797-1834) Askerî Reformları ve Sonuçları. academia.edu. 11 Nisan 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Nisan 2025.
- ^ daniel e. spector
- ^ BOA, HAT, 803/37115, 12,Ekim 1822
- ^ Hazine-i Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi 2.cilt. Eralp Yaşar Azap. 2020. S. 81-94.
- ^ Williamson 2008, s. 108.
- ^ Mikaberidze 2011, s. 301.
- ^ Tucker 2010, s. 1140.
Kaynaklar
[değiştir | kaynağı değiştir]- Williamson, Graham (2008). "The Turko-Persian War of 1821-1823: winning the war but losing the peace". Farmanfarmaian, Roxane (Ed.). War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present. Routledge. ISBN 9781134103089.
- Mikaberidze, Alexander (2011). Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO. ISBN 9781598843361.
- Tucker, Spencer C., (Ed.) (2010). A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle. III. ABC-CLIO.
- Al-Bustani, M. J. H. (1979). Bağdad’daki Kölemen Hakimiyeti’nin Tesisi ve Kaldırılması ile Ali Rıza Paşa’nın Valiliği (1749-1842). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi.
- Fraser, J. B. (1825). Written at İngiltere. Narrative of a Journey into Khorasan in the Years 1821 and 1822 (İngilizce). Londra: Londman.
- Kalantari Yahya (1976). Feth Ali Şah Zamanında Osmanlı-İran İlişkileri. İstanbul Üniversitesi.
- İsmail Hami Danişmend (1955). İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi. IV. İstanbul: Türkiye Yayınevi.
- M. Erendil (1976). Tarihte Türk-İran İlişkileri. Ankara: Genelkurmay Basımevi.
- S.GÖMEÇ (2001). Safeviler-Avşarlar-Kaçarlar. Türk Dünyası El Kitabı. I. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
- Ahmet Şimşirgil (2017). Kayı IX,Sonun Başlangıcı (8 bas.). Timaş Yayınevi. ISBN 978-605-08-2604-3.
Konuyla İlgili Yayınlar
[değiştir | kaynağı değiştir]- Encyclopedia.com Sitesinde Osmanlı-İran Savaşı (1821-1823)
- Devlet-i Aliyye-i sitesinde Osmanlı-İran Savaşı (1821-1823)
- Azap, Eralp Yaşar (1 Ocak 2020). "The Epidemic in the 1820-1823 Ottoman-Persian War and Its Effect on the War" [1820-1823 Osmanlı-İran Savaşında Ortaya Çıkan Salgın ve Bu Salgının Savaşa Etkisi]. Hazine-i Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi: 81-94.
- Tekdemir, Aziz (1 Ocak 2009). "THE FIRST QUARTER 19th CENTURY Ottoman-İran CONFLICTAND THE WAR OF 1821-1823" [19. Yüzyılın İlk Çeyreğinde Osmanlı-İran İhtilafları ve 1821-1823 Savaşı]. Karadeniz.