Avrupa Din Savaşları
| Avrupa Din Savaşları (1524–1648) | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 16. ve 17. yüzyıllarda Avrupa genelinde süren bir dizi bağlantılı dinî ve siyasi çatışma | |||||||||
| |||||||||
| Taraflar | |||||||||
|
Katolik Güçler:  Bavyera.svg){kind=small} Polonya-Litvanya Birliği Savoy Dükalığı Malta Şövalyeleri Venedik Cumhuriyeti |
Protestan Güçler:  Rusya Çarlığı | ||||||||
| Komutanlar ve liderler | |||||||||
.svg){kind=small} I. Ferdinand (Kutsal Roma İmparatoru) II. Filip (İspanya Kralı)Katolik Ligi komutanları |
 II. Gustav Adolf (İsveç Kralı).svg){kind=small} I. Elizabeth.svg){kind=small} IV. Christian Fransız Hugeno liderleri Moritz von Oranien Armand Jean du Plessis de Richelieu | ||||||||
| Güçler | |||||||||
| ≈ 700,000 toplam (farklı dönemlerde) | ≈ 600,000 toplam | ||||||||
.png){kind=small}
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
Avrupa Din Savaşları, 16., 17. ve 18. yüzyılın başlarında Avrupa'da yürütülen bir dizi savaştı.[1] 1517'de Protestan Reformu başladıktan sonra yapılan savaşlar, Avrupa'nın Katolik ülkeleri veya Hristiyan âleminde dini ve siyasi düzeni bozdu. Savaşlar sırasındaki diğer nedenler arasında isyan, bölgesel hırslar ve büyük güç çatışmaları vardı. Bu savaşlar yalnızca Katolik ve Protestanlar arasında değil, aynı zamanda Avrupa’nın siyasi haritasını da kalıcı biçimde değiştiren güç mücadeleleriydi. Habsburglar, Bourbonlar, Stuartlar ve Osmanlılar gibi hanedanlar arasında mezhep kimliği çoğu kez siyasi çıkarlarla iç içe geçti[2]. Otuz Yıl Savaşı'nın (1618-1648) sonunda Katolik Fransa, Katolik Habsburg Monarşisi'ne karşı Protestan güçlerle ittifak kurdu.[3] Savaşlar, artık Vestfalya egemenliği olarak bilinen yeni bir siyasi düzen kuran Vestfalya Barışı (1648) ile büyük ölçüde sona erdi.
Avrupa’da mezhepsel bölünme
[değiştir | kaynağı değiştir]1517’de Martin Luther’in Wittenberg’de yayımladığı görüşler, Kutsal Roma İmparatorluğu içinde teolojik bir tartışmanın ötesine geçerek siyasi bir harekete dönüştü. Alman prenslikleri arasında mezhepsel bölünme büyürken, birçok bölgesel yönetici Protestanlığı benimseyerek dini yenilenmeyi imparatorluk içindeki bağımsızlık arayışlarıyla birleştirdi. Aynı dönemde İsviçre’de Huldrych Zwingli ve Jean Calvin’in fikirleri etkili oldu ve Avrupa’da çok merkezli bir reformasyon hareketi ortaya çıktı.[4]
Reformasyon sonrası ilk büyük silahlı çatışma Kutsal Roma İmparatoru V. Karl ile Protestan prensliklerin oluşturduğu Schmalkaldik Birliği arasında yaşandı. Savaş, imparatorluk otoritesinin mezhepsel bölünmeyi denetleme çabasını yansıtırken, Protestan güçlerin siyasallaşmış dini taleplerini de ortaya koydu. İmparatorun askeri zaferine rağmen Protestanlık bölgede kökleşmişti.[5]
Augsburg Barışı, imparatorluk içinde "cuius regio, eius religio" ilkesini kabul ederek yöneticilerin kendi bölgelerinin mezhebini belirleme hakkını resmileştirdi. Barış Protestan ve Katolik bölgeleri geçici olarak istikrara kavuşturdu ancak reform hareketinin genişlemesi ve yeni mezheplerin ortaya çıkması nedeniyle uzun vadeli bir çözüm sunamadı.[6]
Gelişmeler
[değiştir | kaynağı değiştir]Fransa'nın tutumu
[değiştir | kaynağı değiştir]Fransa Krallığı, Avrupa Din Savaşları sırasında resmen Katolik bir devletti; ancak dış politikada çoğu zaman Katolik bloktan ayrılarak Habsburg Hanedanı’na karşı hareket etti.[7] 16. yüzyıl boyunca Fransa kendi içinde Fransa Din Savaşları (1562–1598) olarak bilinen uzun bir iç savaş dönemi yaşadı. Bu dönemde Katolik Ligi ile Hugenotlar (Fransız Protestanları) arasında yoğun çatışmalar meydana geldi.[8] Kral IV. Henri başlangıçta Protestan olmasına rağmen, 1593'te Katolikliğe geçti ve "Paris vaut bien une messe" (Paris bir kiliseye değer) sözüyle ünlendi. 1598 tarihli Nantes Fermanı, Hugenotlara sınırlı dinî özgürlük tanıyarak iç savaşı sona erdirdi.[9] 17. yüzyılın başlarında Fransa, Katolik olmasına rağmen, Avrupa’daki güç dengesi politikası gereği Habsburg Monarşisi’ne karşı Protestan devletleri desteklemeye başladı.[10] Kardinal Richelieu’nun yönetiminde Fransa, dini dayanışmadan ziyade “devletin çıkarı” (raison d’État) anlayışıyla hareket etti ve 1635 yılında doğrudan Otuz Yıl Savaşı’na katılarak İspanya ve Kutsal Roma İmparatorluğu’na savaş ilan etti.[11] Bu durum, Katolik Fransa’nın Protestan İsveç ve Hollanda Cumhuriyeti gibi devletlerle fiilî bir ittifak kurmasına yol açtı. Fransa’nın müdahalesi, savaşın son aşamasında Katolik Habsburgların yenilgiye uğramasında belirleyici rol oynadı.[12]
1648’de imzalanan Vestfalya Antlaşması ile Fransa, Alsas bölgesinde kalıcı toprak kazandı ve Avrupa siyasetinde başat güç hâline geldi.[7] Fransa’nın bu süreçteki politikası, mezhep farklılıklarından ziyade devlet çıkarlarını önceleyen yeni bir diplomasi anlayışının başlangıcı olarak kabul edilir.[13]
Diğer Avrupa ülkeleri
[değiştir | kaynağı değiştir]
İspanyol yönetimindeki Hollanda’da mezhep baskıları ve merkeziyetçi politikalar, Protestan eyaletlerin isyanını tetikledi. Seksen Yıl Savaşı hem bir bağımsızlık mücadelesi hem de Avrupa’nın Kuzey-Güney mezhep ayrışmasının keskin örneklerinden biri oldu. 1648’de Vestfalya Barışı ile Kuzey Hollanda bağımsızlığını kazandı.[14] İngiltere’de Tudor ve Stuart dönemlerinde Katolik-Protestan çekişmesi devlet yönetimini doğrudan etkiledi. 1640’larda başlayan İngiliz İç Savaşı, dini otorite ile parlamenter güç arasında geniş ölçekli bir çatışmaya dönüştü. Savaşın sonucunda monarşinin geçici olarak kaldırılması Avrupa tarihinde önemli bir kırılma noktasıydı.[15] Reformasyonun farklı yorumlarının yayılması İsviçre Konfederasyonu içinde de mezhep çatışmalarına yol açtı. Katolik ve Protestan kantonlar arasında 1529 ve 1531’de iki büyük Kappel Savaşı yaşandı. Bu çatışmalar Konfederasyon’un federal yapısında dini çizgiler boyunca kalıcı bir ayrışma oluşmasına sebep oldu.[16] Danimarka, İsveç ve Norveç’te 1520’lerden itibaren Katolik yapı hızlı bir şekilde Protestanlığa dönüştürüldü. İsveç’in bağımsızlık süreci ve Kalmar Birliği’nin dağılması din ve merkezileşme politikalarıyla yakından bağlantılıydı. 17. yüzyılda İsveç, Protestan müttefiklerin baş aktörlerinden biri hâline geldi.[17] Avrupa din savaşlarının en yıkıcı aşaması, 1618’de başlayan Otuz Yıl Savaşı oldu. Kutsal Roma İmparatorluğu’ndaki Protestan prenslikler ile Katolik güçler arasındaki çatışma kısa sürede uluslararası bir mücadeleye dönüştü. İsveç ve Fransa gibi dış güçlerin katılması savaşın dinî niteliğini büyük ölçüde siyasal bir rekabete dönüştürdü. Savaşın sonunda imparatorluk nüfusunun önemli bölümü kaybedildi ve Almanya’nın siyasi parçalanmışlığı pekişti.[18] 1648 Vestfalya Antlaşmaları Avrupa’da devlet egemenliğini ve sınırların dokunulmazlığını tanıyarak modern uluslararası sistemin temellerini attı. Mezhep savaşlarının ardından Avrupa’da diplomatik ilişkiler dini yapılardan bağımsızlaşmaya başladı. Prensliklerin iç dini düzenlemeleri uluslararası müdahale dışında bırakıldı.[19] Avrupa din savaşları, kıtanın demografik yapısını, siyasi sınırlarını ve uluslararası düzenini kalıcı biçimde değiştirdi. Devlet otoritesi din karşısında güçlenirken, uluslararası ilişkilerde mezhep kimliği yerini devlet çıkarlarına bıraktı. Merkeziyetçi monarşilerin güçlenmesi, modern diplomasi ve ulusal kimliklerin şekillenmesi bu dönemin sonuçları arasındaydı.[20] Katolik Kilisesi, Trent Konsili ve Cizvit tarikatının faaliyetleri aracılığıyla Avrupa’daki dini eğitim, kültür ve misyonerlik alanlarında geniş ölçekli bir yeniden yapılanma süreci başlattı. Karşı Reformasyon, Habsburg topraklarında Katolikliğin güçlenmesinde belirleyici rol oynadı.[21]
| Dönem | Savaş veya Olay | Bölge | Taraflar | Sonuç |
|---|---|---|---|---|
| 1522–1523 | Şövalyeler Savaşı | Kutsal Roma İmparatorluğu | Katolik şövalyeler vs. reform yanlısı prensler | Reformun ilk silahlı çatışması, şövalyelerin yenilgisi |
| 1524–1525 | Alman Köylü Savaşı | Almanya | Köylüler (Luther etkisi) vs. feodal soylular | Yaklaşık 100.000 ölü; Protestan harekete darbe |
| 1546–1547 | Schmalkaldik Savaşı | Almanya | Kutsal Roma İmparatoru V. Karl vs. Schmalkaldik Birliği (Protestan prensler) | Katolik zaferi; Augsburg Barışı (1555) öncesi dönemeç |
| 1562–1598 | Fransa Din Savaşları | Fransa | Katolik Ligi vs. Hugenotlar | Nantes Fermanı (1598) ile dinî hoşgörü sağlandı |
| 1568–1648 | Seksen Yıl Savaşı | Hollanda – İspanya | Hollanda Cumhuriyeti vs. İspanya | Hollanda bağımsızlığını kazandı |
| 1618–1648 | Otuz Yıl Savaşı | Orta Avrupa | Katolik güçler vs. Protestan ittifakı | Vestfalya Antlaşması ile Avrupa'da yeni diplomatik düzen kuruldu |
| 1639–1651 | Üç Krallık Savaşları | Britanya Adaları | İngiltere Krallığı, İskoçya Krallığı, İrlanda Krallığı | İngiliz İç Savaşı’na dönüştü, monarşi geçici olarak devrildi |
| 1655–1690 | Savoyard–Waldensian savaşları | Kuzey İtalya (Piyemonte) | Savoy Dükalığı vs. Waldensianlar (Protestan azınlık) | Waldensianlar sürgün edildi, sonraki yüzyılda geri döndüler |
| 1712 | Toggenburg Savaşı | İsviçre Konfederasyonu | Katolik kantonlar vs. Protestan kantonlar | İsviçre’de mezhepsel denge kuruldu |
Sonuçlar ve etkileri
[değiştir | kaynağı değiştir]Çatışmalar küçük Şövalyeler Savaşı (1522-1523) ile başladı ve ardından Kutsal Roma İmparatorluğu'ndaki daha büyük Alman Köylü Savaşı (1524-1525) geldi. Savaş, Katolik Kilisesi'nin 1545'te Protestanlığın büyümesine karşı Karşı Reformasyon'u başlatmasının ardından yoğunlaştı. Çatışmalar, Almanya'yı harap eden ve nüfusunun üçte birini öldüren, Birinci Dünya Savaşı'nın iki katı bir ölüm oranına sahip olan Otuz Yıl Savaşı ile doruğa ulaştı.[1][22] Vestfalya Barışı, Kutsal Roma İmparatorluğu'ndaki üç ayrı Hristiyan geleneğini tanıyarak çatışmaları genel olarak çözdü: Roma Katolikliği, Lütercilik ve Kalvinizm.[23][24] Britanya Adaları'ndaki Üç Krallık Savaşları (1639-1651), Savoyard-Waldensian savaşları (1655-1690) ve Batı Alpler'de yapılan Toggenburg Savaşı (1712) dahil olmak üzere Batı Avrupa'da 1710'lara kadar daha küçük dini savaşlar yapılmaya devam etti.[1][2]
- Westfalya Barışı (1648) ile Avrupa’daki büyük din savaşları sona erdi.
- Kutsal Roma İmparatorluğu prensliklerine mezhep seçme hakkı tanındı (Katoliklik, Lutheranizm, Kalvinizm).
- Papa'nın siyasi nüfuzu azaldı; seküler devlet anlayışı güç kazandı.
- Avrupa'da diplomasi, sürekli elçilikler ve uluslararası hukuk kavramları gelişti.
- Nüfus kayıpları: 11–13 milyon (yaklaşık Avrupa nüfusunun %20–30’u).
- Almanya’da ekonomik çöküş, Fransa ve İsveç’te siyasi yükseliş yaşandı.[2]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ a b c Onnekink, David (2013). War and Religion after Westphalia, 1648–1713. Ashgate Publishing. ss. 1-8. ISBN 9781409480211. 23 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Haziran 2018.
- ^ a b c MacCulloch, Diarmaid (2004). Reformation: Europe's House Divided 1490–1700. Penguin UK. s. 670. ISBN 978-0141926605. Erişim tarihi: 8 February 2018.
- ^ John Hearsey McMillan Salmon. "The Wars of Religion". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc. 12 Eylül 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Haziran 2018.
- ^ MacCulloch, Diarmaid (2004). The Reformation: A History. London: Penguin.
- ^ Rublack, Ulinka (2017). Reformation Europe. Cambridge: CUP.
- ^ Brady, Thomas (2009). German Histories in the Age of Reformation. Cambridge: CUP.
- ^ a b Geoffrey Parker, The Thirty Years' War, Routledge, 1997, s. 112–115.
- ^ Robert Knecht, The French Wars of Religion 1559–1598, Routledge, 2010.
- ^ J. H. Elliott, Europe Divided 1559–1598, Yale University Press, 2002.
- ^ R. J. W. Evans, The Making of the Habsburg Monarchy 1550–1700, Oxford University Press, 1979, s. 45–52.
- ^ Peter Wilson, Europe’s Tragedy: A History of the Thirty Years War, Allen Lane, 2009.
- ^ Mark Greengrass, France in the Age of Henri IV, Longman, 1995.
- ^ John Merriman, A History of Modern Europe: From the Renaissance to the Present, W.W. Norton, 2010.
- ^ Parker, Geoffrey (1977). The Dutch Revolt. London: Penguin.
- ^ Morrill, John (1993). The English Civil War. Oxford: OUP.
- ^ Gordon, Bruce (2002). The Swiss Reformation. Manchester: Manchester University Press.
- ^ Roberts, Michael (1968). The Early Vasas. Cambridge: CUP.
- ^ Wilson, Peter (2010). The Thirty Years War. London: Penguin.
- ^ Osiander, Andreas (1994). The States System of Europe. Oxford: OUP.
- ^ MacCulloch, Diarmaid (2004). The Reformation. London: Penguin.
- ^ Wright, Anthony (1982). The Counter-Reformation. London: Routledge.
- ^ Pinker, Steven (2011). The Better Angels of Our Nature: Why Violence Has Declined. New York: Penguin Books. s. 142. ISBN 978-0143122012.
- ^ Treaty of Münster 1648
- ^ Barro, R. J.; McCleary, R. M. "Which Countries have State Religions?" (PDF). University of Chicago. s. 5. 30 Ağustos 2006 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Kasım 2006.