Afganistan yüce lideri
| Afganistan İslam Emirliği Yüce Lideri | |
|---|---|
 | |
| İslam Emirliği Liderliği | |
| Ünvan | |
| Tür | Yüce lider |
| Statü | Devlet başkanı |
| Üyelik | Liderlik Konseyi |
| Resmî ikamet | Kandehar |
| Atayan | Liderlik Konseyi |
| Görev süresi | Ömür boyu |
| Kurucu belge | 1998 dasturu |
| Önceli | Afganistan cumhurbaşkanı |
| İlk sahibi | Muhammed Ömer |
| Oluşum | 4 Nisan 1996 (orijinal) 15 Ağustos 2021 (mevcut hali) |
| Yardımcı | Yardımcı Lider |
| Maaş | Aylık ؋228.750 |
|
|---|
Afganistan yüce lideri[2] (Peştuca: د افغانستان مشر, romanize: Də Afġānistān Məshar, Darice: رهبر افغانستان, romanize: Rahbar-i Afghānistān) veya resmî olarak Afganistan İslam Emirliği yüce lideri (Peştuca: د افغانستان د اسلامي امارت عالي مقام, Darice: مقام معظم رهبری امارت اسلامی افغانستان)[3][4][not 1] ve dinî ünvanı Emîrü'l-mü'minîn (Arapça, çev. 'Müminlerin koruyucusu') ile de anılan kişi, Afganistan'ın mutlak yöneticisi, devlet başkanı ve ulusal dinî lideri ile Taliban'ın lideridir.[9][10][11] Yüce lider sınırsız yetkiye sahiptir ve tüm yasaların nihai kaynağıdır.[11][12][13]
İlk yüce lider Molla Ömer, 1996'dan 2001'e kadar Afganistan'ı yönetti, ardından hükûmeti ABD tarafından devrildi ve sürgüne zorlandı. Mevcut yüce lider, 25 Mayıs 2016'da Taliban Ayaklanması sırasında Liderlik Konseyi tarafından seçilerek sürgünde göreve başlayan Hibetullah Ahundzade'dir. Ahundzade, 2001-2021 savaşında Taliban'ın ABD destekli güçlere karşı kazandığı zaferin ardından 15 Ağustos 2021'de iktidara gelmiştir. Ahundzade, iktidara geldiğinden bu yana, şeriat hukukunun Hanefi mezhebine katı yorumunu uygulayarak Afganistan'da hükûmeti ve günlük yaşamı derinden yeniden şekillendiren çok sayıda kararname çıkardı.
Yüce lider, başbakan ve diğer kabine üyelerinin yanı sıra yargıçlar ile il ve yerel liderlerin atanmasını ve faaliyetlerini yönetir.[11]
Tarih
[değiştir | kaynağı değiştir]Makam ilk olarak 1994'te Taliban'ı ve 1996'da Afganistan'ın ilk İslam Emirliği'ni kuran Molla Muhammed Ömer tarafından kuruldu. 4 Nisan 1996'da Kandehar'da, Ömer'in takipçileri ona "Müminlerin Emiri" anlamına gelen Emîrü'l-mü'minîn (أمير المؤمنين) unvanını verdiler, çünkü Ömer şehirdeki bir türbeden alınan ve İslam Peygamberi Muhammed'e ait olduğu düşünülen bir pelerin giymişti.[14][15] Taliban, 27 Eylül 1996'da Kabil'in kontrolünü ele geçirdi, Cumhurbaşkanı Burhaneddin Rabbani'yi devirdi ve Ömer'i ülkenin devlet başkanı olarak göreve getirdi.[16]
Taliban, Kur'an'ı anayasası olarak görmektedir. Ancak 1998 yılında, Ömer'i yüce lider ilan eden ancak halefiyet sürecini belirlemeyen, temel yasa niteliğinde bir belge olan dastur'u onaylamıştır. 1996 yılında verdiği bir röportajda Vekil Ahmed Mütevekil, Emîrü'l-mü'minîn'in dünya çapındaki tüm Müslümanların liderliğini iddia eden bir halife değil, "sadece Afganistan için" olduğunu belirtmiştir.[17][18]
11 Eylül saldırıları ve 2001'de ABD'nin Afganistan'ı istilasının ardından Ömer görevden alındı ve Zabul vilayetinde saklanmaya başladı ve Afganistan'ın devlet başkanı olarak cumhurbaşkanlığı görevi yeniden kuruldu. Taliban, 2002'de Pakistan'ı üs alarak bir isyan için yeniden örgütlendi. Ömer, operasyonel kontrolü yardımcılarına devretmiş ve isyanda çok az rol oynamasına rağmen, Taliban onu üst liderleri olarak ilan etmeye devam etti.[19] Taliban, sürgünde yüce liderlik makamını sürdürmeye devam etse de diplomatik olarak tanınmıyordu.
2021'deki saldırısının ardından Taliban, 15 Ağustos'ta Kabil'i geri aldı ve Afganistan'ın devlet başkanı olarak yüce lideri yeniden göreve getirdi.[10][20][21][22]
Seçim
[değiştir | kaynağı değiştir]![[icon]](/wiki/Dosya:Wiki_letter_w_cropped.svg){kind=small} | Bu alt başlığın genişletilmesi gerekiyor. Sayfayı düzenleyerek yardımcı olabilirsiniz. |
Yüce lider, Liderlik Konseyi tarafından atanır.[23]
Yetkiler ve görevler
[değiştir | kaynağı değiştir]Muhammed Ömer yönetiminde, emir mutlak güce sahipti ve Taliban'ın şeriatı yorumlaması tamamen onun kararıydı.
1998 tarihli ilk İslam Emirliği anayasa taslağına göre, yüce lider Yüksek Mahkeme yargıçlarını atayacaktı.[24]
Ancak mevcut hükûmet altında, lider siyasi atamaların yanı sıra siyasi, dini ve askeri konularda da nihai yetkiye sahiptir. Lider, görevlerinin çoğunu Kandehar'da bulunan ve Kabinenin çalışmalarını denetleyen ve Kabinedeki önemli görevlere atamaları yapan Liderlik Konseyi (başkanlığını yaptığı[25]) aracılığıyla yürütmektedir.[26]
Ancak Al Jazeera'nın bir raporuna göre, Kabinenin hiçbir yetkisi bulunmamakta ve tüm kararlar Ahundzade ve Liderlik Konseyi tarafından gizli olarak alınmaktadır.[27] Yüce lider, yeniden kurulan İslam Emirliği'nde en yüksek devlet maaşını almakta olup, aylık maaşı 228.750 afganidir.[28]
Lider listesi
[değiştir | kaynağı değiştir]- Statü
| No. | İsim (doğum–ölüm) |
Ek pozisyon(lar) | Görev başlangıcı | Görev bitişi | Görev süresi | Kay. |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Molla Muhammed Ömer (ölüm 2013) |
– | 4 Nisan 1996 27 Eylül 1996 tarihinden beri Afganistan yöneticisi |
23 Nisan 2013 † 13 Kasım 2001 tarihine kadar Afganistan yöneticisi |
17 yıl, 19 gün 5 yıl, 47 gün boyunca Afganistan yöneticisi |
[14][29][30] |
| – | Molla Ahtar Mansur (1960'lar-2016) |
Birinci Lider Yardımcısı (2010-2015) |
23 Nisan 2013 | 29 Temmuz 2015 | 2 yıl, 97 gün[not 2] | [31][32][33] |
| 2 | – | 29 Temmuz 2015 | 21 Mayıs 2016 | 297 gün | ||
| 3 | Molla Mevlevî Hibetullah Ahundzade (1961-) |
Birinci Lider Yardımcısı (2015-2016) ve Baş Yargıç (2001-2016) |
21 Mayıs 2016 | 25 Mayıs 2016 | 4 gün | [10][34][35] |
| – | 25 Mayıs 2016
15 Ağustos 2021 tarihinden beri |
Görevde | 9 yıl, 223 gün 4 yıl, 141 gündür Afganistan yöneticisi |
Zaman dilimi
[değiştir | kaynağı değiştir]
Lider yardımcıları
[değiştir | kaynağı değiştir]| Afganistan İslam Emirliği Lider Yardımcısı | ||||
|---|---|---|---|---|
| ||||
| ||||
| İslam Emirliği Liderliği | ||||
| Statü | Devlet başkanı yardımcısı | |||
| Üyelik | Liderlik Konseyi[36] | |||
| Rapor verilen | Yüce Lider[37] | |||
| Resmî ikamet | Kandehar (Yakub)[38] | |||
| Atayan | Yüce Lider | |||
| Görev süresi | Yüce liderin isteğine göre | |||
| Önceli | Afganistan cumhurbaşkanı yardımcısı | |||
| İlk sahibi | Muhammed Rabbani[39] | |||
| Oluşum | 15 Ağustos 2021 (mevcut hali) 4 Nisan 1996 (orijinal) | |||
Afganistan lider yardımcısı veya resmi olarak Afganistan İslam Emirliği lider yardımcısı (Peştuca: د افغانستان د اسلامي امارت مرستیال,[40] Darice: معاون امارت اسلامی افغانستان),[41] görevlerinde lidere yardım etmekle görevli Taliban emrinin yardımcısıdır.[37][42] Taliban'ın üç liderinin de yardımcıları vardı ve yardımcı sayısı bir ile üç arasında değişiyor.[43] Ahundzade'nin üç yardımcısı var: Siraceddin Hakkani, Molla Yakub ve Abdülgani Birader. Hakkani, ilk olarak 2015 yılında Ahtar Mansur tarafından lider yardımcısı olarak atandı ve Ahundzade tarafından görevine devam ettirildi. 2016 yılında göreve başlayan Ahundzade, Molla Ömer'in oğlu Yakub'u ikinci yardımcı olarak atadı. Ahundzade, Birader'ı 2019'da siyasi işlerden özel bir sorumluluğa sahip üçüncü bir yardımcı olarak atadı.[44]
2021'de Taliban'ın iktidara geri dönmesinden bu yana Ahundzade daha da izole hale geldi ve diğer Taliban liderleriyle toplantılar yapmak yerine çoğunlukla üç yardımcısı aracılığıyla iletişim kurdu. Yardımcılarının Ahundzade'ye olan özel erişimi, onların gücünü artırdı.[12][45]
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]- Afganistan devlet başkanları listesi
- Afganistan cumhurbaşkanı
- Afganistan başbakanı
- Afganistan tarihi
Notlar
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Peştuca: د افغانستان د اسلامي امارت مشر,[5][6] Darice: رهبر امارت اسلامی افغانستان[7][8]
- ^ Molla Ömer'in ölümü halktan ve Taliban'ın çoğundan gizlendi. Ömer'in ölüm haberi kamuoyuna duyurulduğunda, aynı gün Mansur yüce lider seçildi.
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ "Acting Minister of Education Meets Esteemed Amir-ul-Momineen". Islamic Emirate of Afghanistan – Voice of Jihad. Kandahar. 8 Şubat 2022. 8 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Şubat 2022.
- ^ "Afghan supreme leader orders full implementation of sharia law". Agence France-Presse. Kabul. The Guardian. 14 Kasım 2022. Erişim tarihi: 27 Kasım 2022.
- ^ "Message of Amir-ul-Mumineen Sheikh-ul-Hadith Hibatullah Akhundzadah, the Supreme Leader of IEA on the Arrival of Eid-ul-Fitr – Islamic Emirate of Afghanistan" (İngilizce). 29 Nisan 2022. 22 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Nisan 2022.
- ^ "IEA leader gives order to round up Kabul beggars, provide them with jobs | Ariana News". www.ariananews.af (İngilizce). 8 Ağustos 2022. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2022.
- ^ "Hibatullah Akhundzada reiterates his commitment to amnesty". The Killid Group (Peştuca). 30 Aralık 2021. Erişim tarihi: 22 Nisan 2022.
- ^ "IEA's supreme leader calls on officials to adhere to amnesty orders". Ariana News (Peştuca). 30 Aralık 2021. Erişim tarihi: 22 Nisan 2022.
- ^ "IEA takes massive anti-drug step, bans poppy cultivation". Ariana News (Darice). 3 Nisan 2022. Erişim tarihi: 22 Nisan 2022.
- ^ "Taliban leadership council meets". The Killid Group (Darice). 1 Eylül 2021. Erişim tarihi: 22 Nisan 2022.
- ^ Ramachandran, Sudha (10 Eylül 2021). "What Role Will the Taliban's 'Supreme Leader' Play in the New Government?". The Diplomat. Erişim tarihi: 5 Mart 2022.
- ^ a b c Faulkner, Charlie (3 Eylül 2021). "Spiritual leader is Afghanistan's head of state — with bomb suspect set to be PM". The Times. Erişim tarihi: 6 Mart 2022.
- ^ a b c Dawi, Akmal (28 Mart 2023). "Unseen Taliban Leader Wields Godlike Powers in Afghanistan". Voice of America. Erişim tarihi: 13 Nisan 2023.
- ^ a b T. S. Tirumurti (26 Mayıs 2022). "Letter dated 25 May 2022 from the Chair of the Security Council Committee established pursuant to resolution 1988 (2011) addressed to the President of the Security Council" (PDF). United Nations Security Council. Erişim tarihi: 2 Mayıs 2023.
- ^ Kraemer, Thomas (27 Kasım 2022). "Afghanistan dispatch: Taliban leaders issue new orders on law-making process, enforcement of court orders from previous government". JURIST. Erişim tarihi: 1 Mayıs 2023.
- ^ a b Weiner, Tim (7 Eylül 2001). "Man in the News; Seizing the Prophet's Mantle: Muhammad Omar". The New York Times. 3 Şubat 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mart 2022.
- ^ "Kandahar residents feel betrayed". www.sfgate.com. 2 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ağustos 2021.
- ^ "Afghan forces routed as Kabul falls". BBC News. 27 Eylül 1996. Erişim tarihi: 12 Mayıs 2023.
- ^ Osman, Borhan; Gopal, Anand (July 2016). "Taliban Views on a Future State" (PDF). Center on International Cooperation. 16 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Kasım 2022.
- ^ Ahmad, Javid (26 Ocak 2022). "The Taliban's religious roadmap for Afghanistan". Middle East Institute. 26 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Kasım 2022.
- ^ Dam, Bette (2019). "The Secret Life of Mullah Omar" (PDF). Zomia Center. 6 Ekim 2022 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Mayıs 2023.
- ^ Mistlin, Alex; Sullivan, Helen; Harding, Luke; Harding, Luke; Borger, Julian; Mason, Rowena (15 Ağustos 2021). "Afghanistan: Kabul to shift power to 'transitional administration' after Taliban enter city – live updates". The Guardian. ISSN 0261-3077. 15 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ağustos 2021.
- ^ "Afghanistan: Heavy fighting ongoing on the outskirts of Kabul as of early Aug. 15; a total blackout reported in the city". 15 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ağustos 2021.
- ^ "Taliban officials: there will be no transitional government in Afghanistan". Reuters. 15 Ağustos 2021. 15 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ağustos 2021.
- ^ Burke, Jason (17 Ağustos 2021). "The Taliban leaders in line to become de facto rulers of Afghanistan". The Guardian. Erişim tarihi: 24 Ocak 2022.
- ^ "Beyond Republic or Emirate: Afghan Constitutional System at Crossroads". www.iconnectblog.com. 17 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ağustos 2021.
- ^ "Three-day meeting of the Leadership Council of Islamic Emirate headed by esteemed Amir-ul-mumineen held in Kandahar". Islamic Emirate of Afghanistan. 31 Ağustos 2021. Erişim tarihi: 17 Haziran 2022.
- ^ "What Role Will the Taliban's 'Supreme Leader' Play in the New Government?". thediplomat.com (İngilizce). 10 Eylül 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Eylül 2021.
- ^ Latifi, Ali M. "Taliban divisions deepen as hardliners seek spoils of war". www.aljazeera.com (İngilizce). 14 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Eylül 2021.
- ^ Hakimi, Amina (5 Aralık 2021). "Senior Officials' Salaries Reduced: MoF". TOLOnews. Erişim tarihi: 21 Şubat 2022.
- ^ "Afghanistan: Who's who in the Taliban leadership". BBC News. 7 Eylül 2021. 17 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2022.
- ^ CNN Umair (29 Temmuz 2015). "Mullah Omar: Life chapter of Taliban's supreme leader comes to end". ireport.cnn.com. Faisalabad, Pakistan: CNN. 5 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ağustos 2021.
- ^ Goldstein, Joseph (4 Ekim 2015). "Taliban's New Leader Strengthens His Hold With Intrigue and Battlefield Victory". The New York Times. 23 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ocak 2022.
- ^ "Taliban sources - Afghan Taliban appoint Mansour as leader". Reuters. 30 Temmuz 2015. 24 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ocak 2022.
- ^ "Taliban resignation points to extent of internal divisions in leadership crisis". Agence France-Presse. Kabul. The Guardian. 4 Ağustos 2015. 21 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Ocak 2022.
- ^ "Afghan Taliban announce successor to Mullah Mansour". BBC News. 25 Mayıs 2016. 18 Nisan 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2016.
- ^ Faulkner, Charlie (3 Eylül 2021). "Spiritual leader is Afghanistan's head of state — with bomb suspect set to be PM". The Times. 18 Ocak 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mart 2022.
- ^ Jones, Seth G. (December 2020). "Afghanistan's Future Emirate? The Taliban and the Struggle for Afghanistan". CTC Sentinel. Combating Terrorism Center. 13 (11). 11 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi11 Şubat 2022.
- ^ a b Sayed, Abdul (8 Eylül 2021). "Analysis: How Are the Taliban Organized?". Voice of America. Erişim tarihi: 19 Nisan 2022.
This leadership structure remains in place, with Shaikh Hibatullah Akhundzada serving as supreme leader, aided by the three deputies
- ^ Inskeep, Steve; Qazizai, Fazelminallah (5 Ağustos 2022). "We visited a Taliban leader's compound to examine his vision for Afghanistan". NPR. Kandahar. Erişim tarihi: 8 Mayıs 2023.
- ^ Elias, Barbara. "The Taliban Biography – Documents on the Structure and Leadership of the Taliban 1996-2002" (PDF). National Security Archive. George Washington University. 19 Mart 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 17 Haziran 2022.
- ^ Mujahid, Zabiullah [@Zabehulah_M33] (24 Şubat 2019). "The Deputy Leader of the Islamic Emirate and Head of the Political Office, Mullah Abdul Ghani Baradar Pakhir arrived in Doha" د اسلامي امارت مرستیال او د سیاسي دفتر مشر محترم ملاعبدالغني برادر پخیر سره دوحې ته ورسید [The Deputy Leader of the Islamic Emirate and Head of the Political Office, Mullah Abdul Ghani Baradar Pakhir arrived in Doha.] (Peştuca). Erişim tarihi: 22 Nisan 2022 – X vasıtasıyla.
- ^ Shaheen, Suhail [@suhailshaheen1] (20 Mayıs 2020). "The Deputy Leader of the Islamic Emirate, Mullah Baradar Akhund, and his accompanying delegation met several times with Dr. Zalmai Khalilzad and his accompanying delegation" معاون امارت اسلامی محترم ملا برادر اخند و هیئت همراهش با داکتر زلمی خلیلزاد و هیئت همراهش چند نشست پی هم نمود [The Deputy Leader of the Islamic Emirate, Mullah Baradar Akhund, and his accompanying delegation met several times with Dr. Zalmai Khalilzad and his accompanying delegation.] (Darice). Erişim tarihi: 22 Nisan 2022 – X vasıtasıyla.
- ^ Seldin, Jeff (20 Mart 2022). "How Afghanistan's Militant Groups Are Evolving Under Taliban Rule". Voice of America. Erişim tarihi: 22 Nisan 2022.
Haqqani has a $10 million bounty on his head from the U.S. government and works as a deputy emir of the Taliban
- ^ Ruttig, Thomas (March 2021). "Have the Taliban Changed?". CTC Sentinel. Combating Terrorism Center. 14 (3). 11 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi11 Şubat 2022.
- ^ Sayed, Abdul (8 Eylül 2021). "Analysis: How Are the Taliban Organized?". Voice of America. 2 Kasım 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ocak 2022.
- ^ CNN International PR [@cnnipr] (16 May 2022). "In an exclusive interview CNN's chief international anchor @amanpour spoke with one of the Taliban's top leaders Sirajuddin Haqqani". Christiane Amanpour tarafından yeniden gönderildi. Kabul. Erişim tarihi: 6 May 2023 – X vasıtasıyla.
