1857 Hint Ayaklanması
 | Bu maddenin içeriğinin Türkçeleştirilmesi veya Türkçe dilbilgisi ve kuralları doğrultusunda düzeltilmesi gerekmektedir. Bu maddedeki yazım ve noktalama yanlışları ya da anlatım bozuklukları giderilmelidir. (Yabancı sözcükler yerine Türkçe karşılıklarının kullanılması, karakter hatalarının düzeltilmesi, dilbilgisi hatalarının düzeltilmesi vs.) Düzenleme yapıldıktan sonra bu şablon kaldırılmalıdır. |
 | Bu maddede bazı altbaşlıkların konusunun eksik olduğu düşünülmektedir. (Bu şablonun nasıl ve ne zaman kaldırılması gerektiğini öğrenin) |
| 1857 Hint Ayaklanması | |||||
|---|---|---|---|---|---|
 1857 Hint Ayaklanmasında önemli çatışmaları gösteren Kuzey Hindistan haritası | |||||
| |||||
| Taraflar | |||||
|
|
| ||||
| Komutanlar ve liderler | |||||
|
|
Hindistan Başkomutanı:
.svg){kind=small} Jang Bahadur | ||||
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
.png){kind=small}
1857 Hint Ayaklanması, 10 Mayıs 1857 tarihinde, Meerut şehrinde bulunan Britanya Doğu Hindistan Şirketi ordusuna bağlı olan Sepoy askerlerinin isyanı ile başladı. Bu ayaklanma, İngilizlerin kontrolü altındaki Yukarı Ganj Ovası, Orta Hindistan ve diğer bölgelerdeki askerler ile sivil halk arasında hızla yayıldı.[1] Esas askeri çarpışmalar günümüzdeki Hindistan eyaletleri; Uttar Pradeş, Bihar, Kuzey Madhya Pradeş ve Delhi'de yaşandı.[2]
Bu ayaklanma, Britanya İmparatorluğu'nun Hindistan'da ana idare yetkilisi görevini yapan Doğu Hindistan Şirketi'nin özellikle Yukarı Ganj ile merkezî Hindistan bölgesine yayılmış olan iktidarını büyük ölçüde sarstı.
1857'deki olayların en önemli niteliği; olayların ciddiyeti, büyüklüğü ve yaygınlığı sebebiyle kısa bir süreliğine Britanya İmparatorluğu'nun Büyük Ganj Nehri Ovası üzerinde olan siyasi hakimiyetini tehlike altına sokmasıdır.
Bu ayaklanmanın Britanyalılar tarafından kontrol altına alınması, ancak 20 Haziran 1858'de Britanyalılar'ın, Gwalior kentini zapt etmelerinden sonra olmuştur.[2]
Fakat gerçek de olan şudur ki, Hindistan'ın; Doğu Hindistan Şirketinin doğrudan doğruya idaresi altında olan kısımları, Bengal Hükümeti, Bombay Hükümeti ve Madras Hükümeti bölgeleri ve Sih prenslerinin hükümdarlığı altında bulunan Pencab bölgeleri, Britanya Şirketi'ni hem askerî bakımdan hem de moral bakımından desteklemişlerdir. Hindistan'da bulunan büyük prenslik devletleri, yani Haydarabad Devleti, Mysore Krallığı, Travabcore ve Keşmir Rajalıkları ve Rajputana gibi küçük devletler ayaklanmaya katılmadı.[3] Öte yandan, Hindistan'ın bazı bölgelerinde, özellikle Avadh devletinde, ayaklanma Avrupalıların ve özellikle İngilizlerin Hindistan'daki varlığına karşı gelişmiş bir millî direniş olarak görülmüştür.[4] Ayaklanma gerçekleştikten 50 yıl sonra Hindistan'da gelişen Hint milliyetçiliği ve bağımsızlık hareketi için bu ayaklanmada büyük rol oynayanlar, özellikle Jhansi Ranisi Lakshmibai, bir millî kahraman olarak görülmeye başladı.[2] Ama bu millî kahramanlar yeni bir Hindistan devleti için uygun ve düzenli bir ideoloji ortaya çıkartmadıkları için eleştirilmişlerdir.[5] Buna rağmen ayaklanma Hindistan'ın Britanya tarafından idaresinde bir devrim yaratmıştır. 1858 yanında Doğu Hindistan Şirketi kapatılmış ve Britanya devleti bu şirketin bütün yetkilerini kendi üzerine almıştır. Bu tarihten sonra Hindistan tümüyle resmen Britanya Krallığı hükûmetine bağlanmıştır ve bölge krala bağlı devlet olarak yeni bir adla Britanya Raj'ı olarak isimlendirilmiştir.[6] Britanya devleti Hindistan askeri sisteminde, devletin malî kontrol sistemine, merkezî ve yerel hükûmet dallarına derinlemesine etki eden reformlar uygulanmıştır.[3]
1857'de Hindistan'da meydana gelen gelişmeler, farklı tarih yazımları tarafından farklı biçimlerde adlandırılmaktadır. İngiliz ve Avrupalı tarihçilerin önemli bir bölümü, bu olayları görece sınırlı ve yerel bir nitelik atfederek “Sepoy İsyanı” veya “1857 Hint İsyanı” gibi terimlerle tanımlamaktadır. Buna karşılık Hintli tarihçilerin büyük çoğunluğu, söz konusu gelişmeleri sömürgeci güçlere karşı yürütülen örgütlü bir bağımsızlık mücadelesi olarak değerlendirmekte ve bu nedenle olayı “Birinci Hint Bağımsızlık Savaşı”, “1857 Bağımsızlık Mücadelesi” ya da “Büyük Ayaklanma” gibi daha anlam yüklü ifadelerle anmaktadır.[7]
Britanya Doğu Hindistan Şirketi'nin Hindistan'da genişleyip yayılması
[değiştir | kaynağı değiştir]Britanya "Doğu Hindistan Şirketi" Hindistan'a ilk girdiği zaman, ticaret maksadı ile kurulan "fabrika alanları"'nı işletmekle uğraşmaktaydı. Ama şirketin kurduğu özel ordu ile 1757'de Plassey Muharebesi'ni kazandıktan sonra Doğu Hindistan'da bir devlet konumunu aldı. Şirketin bu yeni şekli, Şirket'in özel ordusunun 1764'te (Bihar'da) Buxar Muharebesi'ni kazandıktan sonra daha da pekişmiş oldu. Bu muharebede ordusu yenik düşen Babür İmparatorluğu İmparatoru II. Şah Alam Şirket'e Bengal, Bihar ve Orissa eyaletlerinde "vergi toplama imtiyazı" vermek zorunda kaldı. Bundan sonra Şirket yayılarak kontrolü altında tuttuğu Hindistan arazilerine liman üsleri olan Bombay ve Madras etrafındaki geniş bölgeleri de ilhak etti. 1766-1799 döneminde "Doğu Hindistan Şirketi" İngiliz-Mysore Savaşları ve 1772-1718 döneminde İngiliz-Maratha Savaşları ile Hindistan'da Narama Nehri güneyinde bulunan çok büyük toprakları kontrolü altına aldı.
Şirketin bu yayılıp genişlemesine, kontrolü altına aldığı Hindistanlı halk direniş göstermemiş değildi. 1806'da Vellore Ayaklanması sırasında "Doğu Hindistan Şirketi"nin ordusunda bulunan hem Hint hem de Müslüman sepoy askerler İngiliz kumanda heyetinin yeni üniformalar giyme kuralları koymasına ters tepki göstermiş ve isyan etmişlerdi.[8]
19. yüzyılın başlarında, Britanya Doğu Hindistan Şirketi’nin topraklarında genel vali olarak görev yapan Birinci Wellesley Markisi Richard Wellesley, şirketin hâkimiyeti altındaki bölgeleri daha hızlı genişletmek amacıyla yeni bir strateji ve politika uygulamaya koydu. Yaklaşık yirmi yıl boyunca sürdürülen bu politika sonucunda, şirketin kontrolü altındaki topraklar hızla artarak Hindistan’ın büyük bölümünü kapsar hâle geldi.[9] Bu stratejinin uygulanmasında iki temel yöntem izlenmekteydi: İlkinde, Şirket ile yerel yönetimler arasında imzalanan “bağımlı ittifak antlaşmaları” aracılığıyla, Şirket'in üstün konumunun tanınması sağlanıyordu. İkinci yöntemde ise doğrudan askeri müdahale, işgal ve ilhak yoluna başvuruluyordu."Alt-üst hükümdarlık tanımı antlaşması" imzalanması ile Şirketin üst hükümdarlığının kabul edilmesi politikası ile bir sıra Hindu mihraceler ve Müslüman nevablar tarafından idare edilen "Yerli Devletler" veya "Prenslik Devletleri" ile ortaya çıkartıldı. Buna karşılık Pencap Bölgesi, Puştun Kuzey-Batı Sınırlar Vilayeti ve Keşmir'de 1849'da yapılan İkinci İngiliz-Sikh Savaşı sonunda Şirket ordusunun askeri galibiyeti neticesi olarak bu bölgeler Şirketin doğrudan doğruya idare ettiği arazilerine ilhak edildi. Ancak 1850'de yapılan bir antlaşma ile önceden ilhak edilmiş Keşmir arazileri Jamnu bölgesinde hüküm süren Dogra Hanedanı'na satıldı ve Keşmir, böylece Şirketin üst hükümdarlığı altında bir alt Prenslik Devletine dönüştü. 1801'de ortaya çıkan Nepal ile Şirket arasındaki sınır anlaşmazlıkları gittikçe ciddileşerek 1814-1816 İngiliz-Nepal Savaşları'na yol açtı. Bu savaşta Şirket ordularının galibiyeti, sonradan Britanya ve Hindistan koloni ordusunda çok özel rol oynayacak askerler olan Gurkha'ların Britanyalılar kontrolü altına geçmesine neden oldu. 1854'te Berar Bölgesi Şirket arazilerine ilhak edildi ve iki yıl sonra Avadh devleti arazileri de Şirket topraklarına katıldı. Böylece pratikte "Britanya Doğu Hindistan Şirketi" Britanya'dan imtiyaz almış olan bir şirket olmaktan çok ileri giderek, Hindistan'ın hemen hemen hepsini kontrol eden bir özel hükûmetli bir devlet haline gelmiş oldu.
Ayaklanmanın nedenleri
[değiştir | kaynağı değiştir]Genel görünüm
[değiştir | kaynağı değiştir]1857 Hindistan Ayaklanması, tek bir olay neticesinde değil, zaman içinde birçok faktörün bir araya gelmesiyle ortaya çıkmıştır.
Sepoylar, Şirket'in silahlı kuvvetleri için, çoğunluğu Hindu ve Müslüman olan, yerel bölgeden toparlanmış askerlerdi. Ayaklanmadan hemen önce bu Şirket silahlı kuvvetlerinde 50.000 Britanya asıllı askerin yanında, 200.000 sayıda "sepoy" askeri mevcut bulunmaktaydı. Bu Şirket silahlı kuvvetleri üç "Başkanlık Ordusu"'na bölünmüş idi: Bombay Başkanlık Ordusu, Madras Başkanlık Ordusu ve Bengal Başkanlık Ordusu. "Bengal Başkanlık Ordusu"na alınan Sepoy askerleri Lucknow şehri civarındaki"Avadh" ve Bihar bölgesinde yaşayanlardan kontrat ile toplanmaktaydı. Askere alınacak kişilerde Hint kast sistemi'mi içinde, "Brahmin" ve "Rajput" gibi, yüksek kastlara bağlı olmaları şartı aranmaktaydı. Hatta bu konu hakkında bir genelge yayınlanmış ve asker toplayıcılarının bu genelge şartlarına çok sıkı olarak uymaları sağlanmıştı. Buna karşılık, Bombay ve Madras Başkanlık Ordularında bu kast kuralı uygulanmadığı için her türlü kasttan olan Hindistanlı sepoy askeri kabul edilmişti.[10] "Bengal Ordusu"'nda kast sisteminin büyük rol oynaması ilk sepoy isyanlarında önemli etkenlerin başında gelmiştir. Bu orduya katılan sepoy askerlerde sadece belirli yüksek kasta dahil olma niteliği aranmaya başlanmıştı ve bir asker için en önemli nitelikler asker seçiminde aranan niteliklerin yerini almıştı.[10]
Warren Hastings 1772'de ilk defa "İngiltere Hindistanı Genel Valisi" olarak görevlendirildiği zaman ele aldığı ilk siyasi tedbir Şirket Silahlı Kuvvetlerinin gücünü hızla artırmak olmuştu. Fakat Warren Hastings ve Britanyalılar Plassey Muharebesi ve Buxar Muharebesi'nde Britanyalılara karşı cesaretle direnip savaşmış olan Rajput ve Awadh ve Bihar'lı olan yüksek kastlı kişileri Bengal ordusuna almaktan çekinmeye başlamışlardı. Warren Hastings'in idaresinin ilk yıllarından başlayarak, onu takip eden yaklaşık yetmiş beş yıl boyunca Britanyalılar, Bengal Ordusu için asker toplarken çoğunlukla Hindistan'ın batısında bulunan bölgelerden ve yüksek kastlara mensup kişilerden sepoy askerler seçmeyi tercih ettiler. Ancak bu askerler arasında sosyal gerilimlerin ortaya çıkmasını önlemek amacıyla, Doğu Hindistan Şirketi, askeri uygulamaların askerlerin dini inanç ve ibadetleriyle çatışmamasına özel bir özen göstermekteydi. Bu doğrultuda farklı din ve kastlardan gelen askerler için ayrı yemekhaneler ve farklı iaşe sistemleri oluşturulmuş, yüksek kastlara mensup askerlerin “dinsel kirlenme” yaşamalarını engellemek için ise bu askerlerin Hindistan dışına gönderilmemesi tercih edilmişti. Bu koşul, asker alım sözleşmelerinde de açık bir biçimde yer almaktaydı. Ayrıca Bengal Ordusu, Hindu askerlerin dini bayram ve festivallerini kutlamalarını resmi olarak tanımıştı.
Bu ayrıcalıklarla güçlenen yüksek kast mensubu sepoy askerler, söz konusu imtiyazlarının geri alınması ya da ihlal edildiğini düşündükleri her yeni askeri düzenlemeye karşı çıkmaya başlamış, bu tepkiler zaman zaman şiddetli protestolara, hatta doğrudan askeri isyanlara dönüşmüştür.
1856'da Doğu Hindistan Şirketi'nin Awadh'ı ilhak ederek kendi yönetimine bağlaması, bu bölgeden gelen sepoy askerleri arasında huzursuzluğa yol açtı. Toprak sahibi sınıflardan gelen bu askerler, sahip oldukları imtiyazların zayıflayacağından, vergi yükünün artırılacağından veya mevcut vergilerin daha sıkı bir şekilde toplanmasıyla daha yüksek ödemeler yapmak zorunda kalacaklarından endişe duymaktaydılar.
Bazı tarihçiler ise sepoy askerlerinin, İngiltere'den gelen Hristiyan misyonerlerin ordu komutanları üzerindeki etkisini görerek, artan misyoner faaliyetlerini Britanyalıların Hindu ve Müslüman askerleri Hristiyanlığa dönüştürme hazırlığı olarak algıladıklarını ifade etmektedir. Nitekim 1830'larda William Carey ve William Wilberforce gibi misyonerler, dul kadınların kocalarının cesediyle yakılmasını yasaklamak gibi bazı sosyal reformların uygulanmasında etkili olmuşlardı. Ancak bu reformların, sepoy askerleri arasında Hristiyanlığa geçişe yol açtığını gösteren bir kanıt bulunmamaktadır. Buna rağmen, Britanyalı misyonerler Hindistan'ın Hristiyanlaştırılması hedefinden vazgeçmemişlerdir.
Fakat bu genel gelişmeler yanında sepoy askerini etkileyen daha önemli askeri özel uygulama etkenleri ve askerleri tedirgin eden profesyonel askeri faaliyetler bulunmaktaydı. Doğu Hindistan Şirketi askerler tarafından çok yabancı görülen bölgelerde (örneğin 1856 Britanya-Burma Savaşı ile Burma'da veya Çin'de) faaliyet göstermesi gerekmekteydi. Açıkça bir "yabancı ülke" hizmeti olan bu askeri faaliyetler için Şirket "daha önce yaptıkları gibi" "yabancı ülke hizmeti" primlerini ve ekstra maaşları vermekteydi. Ama Şirket'in askeri başarılarından ve arazi ilhaklarından sonra bu buralardan kullandığı sepoy askerlerine bu ekstra ödemeleri yapmaktan kaçınmaya başlamışlardı. Hâlbuki sepoy askerleri bu ekstra ödeme ve maaşın kendilerinin bağlı oldukları kontrata göre "hukuki hakkı" olduğuna inanmaktaydılar.
Askeri tedirgin eden diğer bir mali uygulama ise yeni "Genel Hizmet Kanunu" dolayısıyla ortaya çıktı. Bu yeni kanuna göre Şirket yeni olarak silaha aldığı askerlere emekli oldukları zaman "emeklilik maaşı" vermemeyi kararlaştırmıştı. Britanyalı idareciler bu "emeklilik maaşından imtina" kurallarının sadece yani alınan askerlere uygulanacağını belirtmekteydiler. Ama Britanyalı idarecilerin daha önce Hindistanlılara karşı gösterdikleri "sözlerini tutmama" tutumlarından dolayı, Şirket idarecilerinin bu uygulamayı genelleştirip eskiden alınmış sepoy askerine de emekli maaşı vermekten imtina edecekleri sepoy askerleri arasında yaygın olarak inanılmaktaydı.
Diğer taraftan Bengal Başkanlığı Ordusu askerleri maaşlarının Şirketi'nin diğer orduları olan "Madras Ordusu" ve "Bombay Ordusu" askerlerine verilen maaşların altında olduğu gerçekti. Bu haksızlığı uygulayan Britanyalı idarecilerin diğer maaş haksızlıkları da uygulayacakları (örneğin tüm emeklilik maaşlarını vermekten çekinecekleri) sepoy askerleri arasında yaygın inanç haline gelmişti.[11]
Sepoy askerleri arasında çıkan önemli bir şikayet konusu ise Britanyalıların 25 Temmuz 1856'da yeniden yürürlüğe getirdikleri "Genel Hizmet Asker Alma Kanunu" oldu. Bengal Ordusu'na alınan askerler için o zamana kadar sadece yürüyerek gidebilecekleri bölgelerde hizmet görecekleri bir asker alma kontratı şartı idi. Bu kontrata göre alınan sepoy askerlerini yabancı ve denizaşırı ülkelerde hizmet görmeleri gerekmemekteydi. Britanyalılar Bengal Ordusunda bulunan 6 "Genel Hizmet" Taburu için alınan askerlerle yapılan kontratlarda "denizaşırı hizmet" öngörülmüştü ve ona göre değişik maaş ve bu hizmet için özel prim almaktaydılar. Yine Bengal Ordusu yanında daha küçük olan "Madras Ordusu" ve "Bombay Ordusu" için alınan askerlerin denizaşırı hizmet görmeleri hizmet kontratlarında bulunmaktaydı. Fakat "Doğu Hindistan Şirketi" ancak denizden gidilebilen "Burma" 'ya ve "Çin"'e kolonici ve istismarcı elini uzatmış ve buralarda eline geçirdiği menfaat ve imtiyazlarını korumak üzere bu bölgelere Hindistan'da bulunan silahlı kuvvetlerinden birlikler göndermişti. Bu birlikler arasında Bengal Ordusu birliklerinin bulunması bu ordunun asker alma şartlarına göre imkânsızdı. 1848-1856 dönemine "Hindistan Genel Valisi" olan "James Broun-Ramsay; 1. Dalhousie Lordu" bu ayrımı uygunsuz görüp İngiltere'deki Şirket merkezinden de pozitif yanıt alıp yeni bir "Genel Hizmet Asker Alma Kanunu" hazırlatmış ve bu kanun 1856'da yeni Genel Vali "Charles Channing" tarafından imzalanıp yürürlüğe girmişti. Bundan böyle Bengal Ordusu'na alınacak sepoy askerlerinin deniz aşırı bölgelerde de hizmet görmesi askere alma şartları arasına alınmıştı. Bu tarihten önce alınan sepoy askerlerinin bu yeni şartlara uymaları gerekmediği açıklanmıştı. Ama Britanyalı idarecilerinin Hindistanlılara verdikleri sözlerini hiç tutmadıklarını gayet iyi bilen sepoy askerleri bunda da Britanyalı idarecilere inanmamaktaydılar.[12]
Bengal ordusu sepoy askerlerinin bir diğer korkusu da eskisi gibi baba ve oğulların geleneksel olarak Hindistan Bengal Ordusu askeri olmasını Britanyalı idarecilerinin uygulamayacağı ve oğulları ve onların oğullarının eski geleneksel Bengal Ordusu hizmetine giremeyecekleri idi.
Sepoy askerlerinin bir son şikayeti ise Bengal Ordusu içinde, hizmet yılına bağlı olan, terfi meselesi idi. Bu orduya asker yazılanlar yıllar boyunca hizmet gördükçe uygun ve düzgün bir şekilde asker ve subay rütbeleri arasında terfi etmeleri öngörülmüştü ve sepoy askerleri bunun uygulanacağını düşündükleri için asker yazmayı kabul etmekteydiler. Fakat 19. yüzyıl ortasında Şirket idarecileri ordularına özellikle birçok Avrupa asıllı subay almışlar ve Hindistan asıllı terfi sırası gelmiş olan Hindistanlı asker ve subayların terfilerini geciktirmeye başlamışlardı. Bu gelişim sadece Hindistanlı sepoy askerlerinin rütbe terfilerini geciktirilmesi ile kalmamakta ve bu sepoy askerlerinin yüksek rütbeye geçme imkânlarının da önü alınmakta idi. Buna ek olarak birçok emekli edilen sepoy askeri düşük rütbelerden emekli oldukları için aldıkları emeklilik maaşları da beklediklerinden daha düşük olmaktaydı.[13]
Yağlı kurşun
[değiştir | kaynağı değiştir]Sivil halkın hoşnutsuzluğu
[değiştir | kaynağı değiştir]Bu ayaklanmaya katılan sivil halkında Britanyalılar idaresinde büyük hoşnutsuzlukları bulunmaktaydı. Bu konu büyük tartışmalara ve "taraflılık" ithamlarına yol açmaktadır. İngiltere ve kolonici tutumlarını kabul edenler için 1857 Hint Ayaklanması sadece bir askeri isyandır ve çeşit çeşit açıklamalar yapılarak Hindistan sivil halkının hoşnutsuzluğu ya hiç ele alınmamaktadır veya hoşnutsuzluklara özel şahsi garez olarak açıklanmaktadır. Diğer taraftan Hindistan milliyetçileri ve Marksist politikacı ve tarihçiler bu ayaklanmayı bir halk hareketi; bir sınıf savaşı; bir ülkenin kolonicilere karşı direnmesi ve bağımsızlık kazanması içinde bir büyük aşama olarak görmektedirler. Burada tarafsızlık prensipleri uygulanmasına mümkün olduğu kadar çalışılacaktır ama bu tutumun devamlı tenkitlere de uğrayacağı gayet tabi olduğu kabul edilmektedir. Gerçek veriler incelenirse 1857 Hint Ayaklanmasına sivil halkın katılmasının coğrafik olarak homojen olmadığıdır. Örneğin, birbirine komşu olan "Muzaffarnagar" ile "Meerut" bölgeleri verilebilir. "Muzaffarnagar" bölgesinde Şirket tarım altyapısına destek verip sulama tesisleri yaptırmıştı; bu nedenle bölgedeki halk nispeten zengindi; Şirket idaresinden memnundu ve bu bölgede ayaklanma sırasına hiçbir çatışma olmamıştı. Ama bu arazilere komşu olan Meerut bölgesi ayaklanmanın nüvesini sağlamıştı.[14]
Özellikle isyana katılan hoşnutsuz sivil halk üç değişik kısımdan ele alınabilir:
- Devlet idarecilerin ve soyluların hoşnutsuzlukları.
- Kırsal alanlarda büyük toprak sahiplilik hakları olanlar.
- Köylüler.
İsyana katılan devlet idarecileri
[değiştir | kaynağı değiştir]İsyana katılan sivil devlet idarecileri Şirket'in ilk "Hindistan Genel Valisi" Dalahousie tarafından ortaya konulan "Hak Kaybetme Doktrini (Doctrine of Lapse)" uygulanmasından çok şikayetçilerdi. Bu doktrine göre Şirket bir bölgeyi arazisine ilhak ettiği zaman veya bir antlaşma ile Doğu Hindistan Şirketi bir üst idareci devlet olarak kabul edildiği zaman eski veraset usulleri uygulanması genel olarak sona ermekte ve haklar Doğu Hindistan Şirketi eline geçmekte idi.
Bu hakların kaybedilmesi özellikle bir devlet idarecisinin haklarının devlet idarecisinin erkek oğul varisi olamadığı hallerde; yani doğrudan baba-çocuk arasında "veraset" ile mirasçı veya veriş olmazsa; Şirketin o devlete ait topraklar üzerindeki idarecinin haklarını ve devlet idaresini eline geçirmesiydi. Bu çok şikayet doğurmakta idi. Hindistan'da geleneksel olarak doğrudan doğruya varisi olmayan devlet idarecileri idarecilik haklarını "evlatlık" olarak edindiklerine geçirmekte idiler. Bu yeni doktrinle Hindistanlı idareciler ülkelerinin idaresini miras olarak verme ve devretme haklarını kaybetmekte idiler. Şirket bu yeni doktrini kullanarak prenslik devletleri olan Satara (1848); Jaipur ve Sambalpur (1849); Nağpur ve Jhansı (1854); Thanjavur Maratha Krallığı (1855); Arcot (1855); ve Udaipur (1856) devletlerini ilhak etmişti.
Ayrıca Şirket, Avadh devletini 1856'da hükümdarının idare gücünü kötüye kullandığını iddia ederek "Hak Kaybetme Doktrini" kullanarak Avadh'i işgal edip ilhak etmişti.
Şirketin bu doktrini kullanarak eline geçirdiği arazilerden yıllık 4 milyon sterlin ekstra gelir kazanmayı başardığı belgelenmiştir.[15]
Hint Ayaklanması'nın baş idarecilerinden olan Nana Sahib "Maratha Konfederasyonu Devleti"nin Peşvak adlı devlet başkanı olan "Baji Rao II"'nın resmi evlatlığı olup onun mirasçısı idi. Britanyalı Şirket bu devlet arazilerini ilhak etmiş; bunlara karşılık olarak Peşvak olan Baji Rao II'ya yılda £80.000 emeklilik maaşı taahhüt edip onu sürgüne göndermişti. Fakat Bajı Rao II sürgünde ölünce varisi olan Nana Sahib'e ne Şirket'in eline geçirdiği toprak hakları verilmişti ne de bunlara karşılık Şirket'in vermeyi taahhüt ettiği yıllık emeklilik maaşı verilmişti.[16]
Diğer bir soylu ayaklanma idarecisi Jhansı devletinin "Rana" adlı hükümdarının karısı olan "Rana Lakshmi Bai" idi. Bu kadın Jhansı Miharacesi olan Gangadhar Rao ile evlenmiş; çocukları öldükten sonra Mihrace'nin kuzeninin oğlu olan Dumadar Rao'u evlat edinmişler ve onu mihraçe varisi olarak kabul etmişlerdi. Mihrace ölünce Şirket bu veraseti "Hak Kaybetme Doktrini"ni kullanarak kabul etmemiş; Dumadar Rao'yi mihraçe yapmamış ve bu devleti ilhak etmişti. Şirket mihracenin dul karısı olan "Rana Lakshmi Bai"'yi de mihracenin resmi ikameti olan kale/saraydan ayrılmasını emretmiş ve güya ona bir teveccüh olarak yıllık 40.000 rupi maaş vermeyi kabul etmişti.[17]
Şirketin "Awadh"' devletinin idarecisini kötü idarecilik ile itham ettikten sonra bu doktrini uygulayıp "Awadh" ülkesini kendi askerleri ile işgal edip devleti ilhak etmesi ise bütün Hindistan prenslik devlet idarecilerini büyük endişeye sokmuştu. Awadh ülkesinde Şirketin bu politikası bu ülkedeki sadece devlet idarecilerinin değil; tüm soyluların ve toprak üzerinde hakları olanların ayaklanmaya katılmasına yol açmıştı.
Kırsal alanlarda büyük toprak sahiplilik hakları olanlar
[değiştir | kaynağı değiştir]Köylüler
[değiştir | kaynağı değiştir]Bengal Ordusu
[değiştir | kaynağı değiştir]1857'de patlak veren Hint Ayaklanması öncesinde Bengal Ordusu, İngiliz Doğu Hindistan Şirketi'nin üç başlı ordusunun (Bengal, Madras ve Bombay) en büyüğüydü. Yaklaşık 139.000 kişiden oluşan ordunun 120.000'i yerli "sipahi" askerlerden meydana gelmekteydi.[18] Bengal Ordusu'nda subay kadrolarının neredeyse tamamı Avrupalılardan oluşuyor, yerli askerler üst düzey görevlere getirilmiyordu.[19]
Askerlerin maaşları, terfi imkânları ve rütbe farkları konusundaki adaletsizlikler uzun süredir huzursuzluk yaratmaktaydı. Ayrıca, uzak bölgelerde görev yapmaları gerektiğinde aldıkları “yabancı hizmet primi”nin kesilmesi de tepkilere yol açtı.[20] Tüm bu faktörler, Bengal Ordusu'nun diğer iki orduya göre çok daha yüksek bir isyan potansiyeline sahip olmasına neden olmuştur.
Ayaklanmanın başlaması
[değiştir | kaynağı değiştir]Mangal Pandey
[değiştir | kaynağı değiştir]
Mangal Pandey (19 Temmuz 1827 – 8 Nisan 1857), Bengal Ordusu'nda görev yapan bir Hintli sipahidir ve 1857 Hint Ayaklanması'nın ilk kıvılcımını ateşleyen kişi olarak kabul edilir.[21] 29 Mart 1857'de Barrackpore kışlasında, yeni Enfield tüfeklerinin kartuşlarının domuz ve inek yağıyla yağlandığına dair söylentiler üzerine öfkeye kapılarak İngiliz subaylarına ateş açtı.[22] Pandey kısa süre sonra yakalandı, yargılandı ve 8 Nisan 1857'de asılarak idam edildi.[23] Onun eylemi, Meerut'taki isyanın başlamasına ve kısa sürede tüm Kuzey Hindistan’a yayılmasına ilham verdi. Günümüzde Hindistan'da Pandey, “bağımsızlık mücadelesinin ilk şehidi” olarak anılmaktadır.
Meerut ve Delhi
[değiştir | kaynağı değiştir]Ayaklanmanın kitlesel bir isyana dönüşmesi 10 Mayıs 1857'de Meerut'ta başladı. Burada bulunan Bengal Ordusu askerleri, Enfield tüfeklerinin kartuşlarının inek ve domuz yağıyla yağlandığı söylentilerinden dolayı huzursuzdu.[24] İngiliz subayların disiplini sağlamaya yönelik cezalandırmaları isyanı tetikledi; yüzlerce sipahi kışlaları ateşe vererek İngilizleri öldürdü.[18] nİsyancılar ertesi gün Delhi'ye yürüyerek Kızıl Kale'yi ele geçirdiler ve yaşlı Babür İmparatoru II. Bahadur Şah'ı sembolik lider ilan ettiler.[25] Bu olay, kuzey Hindistan genelinde geniş çaplı bir ayaklanmanın habercisi oldu.
Ayaklanmaya destek verenler ve aleyhtarları
[değiştir | kaynağı değiştir]Ayaklanmaya Hindistan'ın kuzeyindeki birçok prenslik, eski soylu aile ve köylü kesimi destek verdi. Özellikle Avadh (Oudh), Delhi, Jhansi, Gwalior ve Kanpur bölgelerinde yerel yöneticiler İngilizlere karşı isyancıların safında yer aldı.[26] Jhansi Kraliçesi Lakshmi Bai ve Delhi'deki II. Bahadur Şah isyanın simgesi haline geldi. Buna karşın, Pencap, Haydarabad ve güneydeki prenslikler İngiliz yönetimine sadık kaldı.[27] Birçok Hintli yönetici, İngilizlerin yenilmesi durumunda kendi güçlerinin daha da zayıflayacağından çekindiği için tarafsız kalmayı tercih etti. Bu sebeple, ayaklanmanın ülke genelinde birleşik bir devrim haline dönüşmesi engellendi.
Ayaklanma
[değiştir | kaynağı değiştir]Ayaklanmanın ilk safhaları
[değiştir | kaynağı değiştir]Delhi kuşatması
[değiştir | kaynağı değiştir]Delhi, isyancılar tarafından ele geçirildikten sonra stratejik ve sembolik merkez haline geldi. İngiliz kuvvetleri şehri geri almak için Haziran 1857'de kuşatmayı başlattı.[28] Yaklaşık dört ay süren çatışmalarda her iki taraf da büyük kayıplar verdi. Delhi'nin surları, İngiliz topçusunun sürekli bombardımanı altında ağır hasar gördü.[29]
Eylül 1857'de İngiliz kuvvetleri Delhi'ye girmeyi başardı. Şehir düştü, II. Bahadur Şah yakalandı ve Babür Hanedanı fiilen sona erdi.[25] Kuşatma, isyancılar için büyük bir moral kaybı yaratarak ayaklanmanın dönüm noktalarından biri olarak kabul edilir.
Kanpur kuşatması
[değiştir | kaynağı değiştir]Kanpur kuşatması, ayaklanmanın en kanlı ve tartışmalı olaylarından biriydi. İsyancılar, Nana Sahib önderliğinde şehri ele geçirdiler ve İngiliz garnizonunu kuşattılar.[30] Yaklaşık üç hafta süren kuşatmanın ardından İngilizler teslim oldu; ancak daha sonra esirlerin çoğu öldürüldü. Olay, Britanya kamuoyunda büyük infiale yol açtı.[31]
Lucknow kuşatması
[değiştir | kaynağı değiştir]Merkezi Hindistan kampanyası
[değiştir | kaynağı değiştir]Diğer Hindistan bölgeleri
[değiştir | kaynağı değiştir]İsyan Hindistan'ın tamamına yayılmadı. Bombay, Madras ve güneydeki prensliklerdeki askerler İngilizlere sadık kaldı.[32] Pencap ve Sind gibi bölgelerde ise İngilizler yerel liderlerle ittifak kurarak ayaklanmanın yayılmasını engelledi. Bazı tarihçiler, bu durumun Hindistan'ın bölgesel, dilsel ve toplumsal farklılıklarından kaynaklandığını belirtir.[33]
Ayaklanma bastırılması sonuçları
[değiştir | kaynağı değiştir]Ayaklanmanın bastırılması 1858 yılı ortalarına kadar sürdü. Britanya, Doğu Hindistan Şirketi'nin yetkilerini tamamen kaldırarak Hindistan'ı doğrudan kraliyet yönetimi altına aldı.[34]
Hindistan
[değiştir | kaynağı değiştir]Ayaklanmanın başarısızlığı, Hint toplumu üzerinde derin bir psikolojik etki bıraktı. İngiliz yönetimine karşı direnişin bastırılması, uzun süreli bir korku ve sessizlik dönemi yarattı. Bununla birlikte, 1857 olayları ilerleyen yıllarda ulusal bağımsızlık düşüncesinin temel taşlarından biri haline geldi.[35]
Britanya
[değiştir | kaynağı değiştir]Ayaklanma, Britanya kamuoyunda büyük yankı uyandırdı. Olayların ardından Hindistan'daki yönetim anlayışı tamamen değişti. Victoria, 1858'de yayımladığı deklarasyonla Hindistan halkına dini özgürlük, hukuki eşitlik ve yönetime katılım vaat etti. Ancak pratikte, bu vaatlerin çoğu yerine getirilmedi ve Britanya'nın coğrafyadaki yönetimi daha merkeziyetçi hale geldi.[32][34]
Sivil reorganizasyon
[değiştir | kaynağı değiştir]Ayaklanmadan sonra İngilizler, yönetim kadrolarını yeniden düzenledi. Doğu Hindistan Şirketi lağvedildi. Bölgedeki yetkiler ise Kraliçe'nin temsilcisi olan Genel Vali'ye devredildi.[32] Eyalet idaresinde Avrupalı memurların sayısı artırıldı, Hintlilerin üst düzey görevlere atanması daha da zorlaştırıldı. Bu durum, bölgede 19. yüzyılın sonlarında modern milliyetçi hareketlerin yükselmesine zemin hazırladı.[35]
Askeri reorganizasyon
[değiştir | kaynağı değiştir]İsyan sonrasında Hint ordusu köklü bir biçimde yeniden yapılandırıldı. Yerli askerlerin oranı azaltıldı ve İngiliz subayların kontrolü artırıldı.[36] Ayrıca farklı etnik ve dini gruplardan askerlerin aynı birliklerde görev yapmaları engellendi; böylece benzer çapta bir isyanın tekrar etmesi önlenmeye çalışıldı.[30]
Tarihçilerin bakışları
[değiştir | kaynağı değiştir]Bazı tarihçiler isyanın geniş çaplı olmamasını ve tüm Hindistan'a yayılmamasını coğrafyanın bölgesel dilsel ve toplumsal farklılıklarından kaynaklandığını belirtir.[33] Bununla birlikte bazı yerel yöneticiler kişisel çıkarlarını gözettiklerinden İngiliz taraftarı tutum sergilemiştir.
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Bose ve Jalal (2003) say.88–103
- ^ a b c Bandyopadhyay (2004), say. 169–172, Bose ve Jalal (2003), say. 88–103; Brown(1994), say. 85–87 ve Metcalf ve Metcalf (2006), say. 100–106
- ^ a b Spear (1990), say.=147–148
- ^ Bandyopadhyay (2004) say177; Bayly (2000) say.357
- ^ Brown (1994) say.94
- ^ Bayly (1990) say.194–197
- ^ Pati, Biswamoy, (Ed.) (25 Şubat 2010). The Great Rebellion of 1857 in India. Routledge. ISBN 978-1-135-22514-8.
- ^ http://www.hindu.com/mag/2006/08/06/stories/2006080600360400.htm 10 Mayıs 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. The Hindu Ağustos-2006
- ^ Ludden (2002), say.133
- ^ a b Mazumder, Rajit K. (2003), The Indian Army and the Making of the Punjab, Delhi: Permanent Black, ss. 7-8, ISBN 81-7824-059-9
- ^ Gregory Fremont-Barnes (2007), The Indian Mutiny 1857–1858, Essential histories, Osprey, s.25 (İngilizce)
- ^ Philip Mason, A Matter of Honour – an Account of the Indian Army, its Officers and Men,, ISBN 0-333-41837-9, s. 261
- ^ James Lunt (ed) From Sepoy to Subedar – Being the Life and Adventures of Subedar Sita Ram, a Native Officer of the Bengal Army', ISBN 0-333-45672-6, s. 172 (İngilizce)
- ^ Brown (1994)' s.=92
- ^ Wolpert, Stanley. (1989) A New History of India (3rd ed), s. 226-28. Oxford University Press.
- ^ [1] Kanpor olayları ve başliaca nedenleri hakkında websitesi
- ^ Bandyopadhyay (2004) s.172; Bose (2003), s.91; Brown (1994) s.92
- ^ a b Metcalf, Thomas R., The Aftermath of Revolt: India, 1857–1870, Princeton University Press, 1965
- ^ Embree, Ainslie T., Encyclopaedia Britannica, “Bengal Army (Indian history)”, erişim tarihi = 1 Kasım 2025, https://www.britannica.com/topic/Bengal-Army
- ^ Wolpert, Stanley, A New History of India, Oxford University Press, 2009, s. 197.
- ^ David, Saul, The Indian Mutiny: 1857, Penguin Books, 2003.
- ^ Ward, Andrew, Our Bones Are Scattered: The Cawnpore Massacres and The Indian Mutiny of 1857, John Murray, 1996
- ^ "Mangal Pandey (British Indian soldier)". Encyclopaedia Britannica. 18 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2025.
- ^ David, Saul. The Indian Mutiny: 1857, Penguin Books, 2003.
- ^ a b Wolpert, Stanley. A New History of India, Oxford University Press, 2009
- ^ Embree, Ainslie T., Encyclopaedia Britannica, "Indian Mutiny", erişim tarihi=1 Kasım 2025, https://www.britannica.com/event/Indian-Mutiny 14 Mayıs 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- ^ Metcalf, Thomas R., Aftermath of Revolt, s. 22–24.
- ^ Ward, Andrew, Our Bones Are Scattered: The Cawnpore Massacres and The Indian Mutiny of 1857, John Murray, 1996, s. 67–70.
- ^ David, Saul. The Indian Mutiny: 1857
- ^ a b David, Saul. The Indian Mutiny: 1857, Penguin Books, 2003
- ^ Embree, Ainslie T., Encyclopaedia Britannica, "Cawnpore (Kanpur)", erişim tarihi=1 Kasım 2025.
- ^ a b c Metcalf, Thomas R., Aftermath of Revolt
- ^ a b Bayly, C. A., Indian Society and the Making of the British Empire, Cambridge University Press, 1988
- ^ a b The Government of India Act, 1858, London Parliamentary Records.
- ^ a b Chandra, Bipan. India’s Struggle for Independence
- ^ Bayly, C. A., Indian Society and the Making of the British Empire
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]Dış bağlantılar
[değiştir | kaynağı değiştir]
| İmparatorlar | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Yönetim |
| ||||||||
| Çatışmalar |
| ||||||||
| Mimari |
| ||||||||
| Ayrıca bakınız | |||||||||
| Ardıl devletler | |||||||||
