İki Katlı Kervansaray (Bakü)

İki Katlı Kervansaray

İkimərtəbəli karvansara
Kervansarayın genel görünümü, 2013
Diğer ad(lar)	Kasım Bey Kervansarayı
Genel bilgiler
Tür	Kervansaray
Konum	İçerişehir, Bakü, Azerbaycan
Koordinatlar	40°21′56″K 49°50′12″D
Tamamlanma	15. yüzyıl

İki Katlı Kervansaray veya Kasım Bey Kervansarayı, Bakü'deki İçerişehir’de yer alan, XV. yüzyıla tarihlenen bir tarihi-mimari anıttır. Bazı kaynaklara göre kervansaray, XV. yüzyılda Şirvanşah I. Halilullah’ın hakimiyeti döneminde inşa edilmiştir. Bakü Hanlığı’nın Rus İmparatorluğu’na katılmasından sonra ise kervansaray, Bakü beylerinden Kasım Bey ve onun mirasçılarının kullanımına verilmiştir.

Hem mimari planlama hem de inşai açıdan İki Katlı Kervansaray, Azerbaycan kervansaraylarının çoğunda görülen karakteristik özellikleri taşımaktadır. Kervansaray, Kız Kulesi’nin güneydoğusunda, Surp Astvatsatsin Ermeni Kilisesi’nin yanında, eski Bakü’nün ticaret caddesi üzerinde yer alır. Yapı, dikdörtgen planının karşılıklı cephelerinde bulunan iki kapıya sahiptir. Birinci katın merkezinde açık bir avlu yer almakta, avlu boyunca çok sayıda oda sıralanmaktadır. Odaların yan duvarları öne doğru çıkıntı yaparak, yanları kapalı küçük eyvanlar oluşturur. İkinci katta ise oda düzeni ve formları birinci kat planlamasını tekrar eder, ancak bu katta tekil eyvanlar yerine, odaların önünde ortak, açık geçit biçiminde bir koridor inşa edilmiştir.

Tarihi

Bazı kaynaklar kervansarayı XV. yüzyıla, Şirvanşah I. Halilullah dönemine tarihlendirir. Buna karşılık K. Memmedzade, inşaatı sırasındaki yapısal özellikleri, duvar örgüsünün niteliği ve oda düzenine dayanarak yapıyı XVII. yüzyıla tarihlendirmektedir.

Bakü Hanlığı’nın Rus İmparatorluğu’na katılmasından sonra kervansaray, Bakü beylerinden Kasım Bey ve onun varislerinin kullanımına verilmiştir. Kasım Bey, Bakü’nün idaresi için seçilmiş üç yerel yöneticiden biriydi.

1809 yılından itibaren kervansaray, Bakü liman ve sınır idaresinin kullanımına tahsis edilmiştir.

2 Ağustos 2001 tarihinde İki Katlı Kervansaray, Azerbaycan Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu tarafından ülke önemine sahip mimari anıt ilan edilmiştir.

Mimarisi

Kervansarayın plan çizimi

Hem mimari planlama hem de inşai açıdan İki Katlı Kervansaray, Azerbaycan kervansaraylarının çoğunda görülen karakteristik özellikleri taşımaktadır. Kervansaray, Kız Kulesi’nin güneydoğusunda, Surp Astvatsatsin Ermeni Kilisesi’nin yanında, eski Bakü’nün ticaret caddesi üzerinde yer alır. Yapı, dikdörtgen planının karşılıklı kenarlarında bulunan iki kapıya sahiptir. Birinci katın merkezinde açık bir avlu yer alır ve avlu boyunca çok sayıda oda sıralanır. Odaların yan duvarları öne doğru çıkıntı yaparak yanlardan kapalı küçük eyvanlar oluşturur. İkinci katta odaların düzeni ve biçimleri birinci katı tekrar eder, ancak tekil eyvanlar yerine odaların önünde, odalar zincirini birbirine bağlayan ortak açık geçit biçiminde bir koridor yer alır. Her iki katta köşe odaları kare planlıdır. Birinci katta bu odalar haçvari tonozla, ikinci katta ise kubbe ile örtülmüştür. Kare planlı tabandan kubbeye geçiş düzenli biçimde sağlanmıştır: önce kare pandantifler aracılığıyla sekizgen bir alt yapı oluşturulmuş, bunun üzerine kubbe yerleştirilmiştir. Köşe eyvanının düzensiz altıgen formu, eyvana açılan üç odanın rahat biçimde bağlantı kurmasını sağlamakta, avlu cephelerinin akıcı biçimde birleşmesine imkan tanımakta ve yapının merkezinde kare kaset bulunan bir kubbe ile örtülmesini mümkün kılmaktadır. Aynı zamanda bu tasarım hem eyvanın hem de ona açılan odaların yeterli şekilde aydınlatılmasını sağlamaktadır. Güneybatı cephede yer alan iki özel merdiven mekanı, doğrudan giriş holüne açılmaktadır. Merdivenlerin konumu, ikinci katın hem şehir sokaklarıyla hem kervansaray avlusuyla hem de denizle rahat bir bağlantı kurmasına imkan verir. Bu merdiven mekanları, modern örneklerinden tamamen farklı, kendine özgü bir çözüme sahiptir. Benzer tipte merdivenlere Orta Çağ’a ait bazı Azerbaycan saraylarında, dini ve kamusal yapılarda ve az sayıda konutta da rastlanmaktadır. Bu merdiven tipinde, merdiven kolunun ana taşıyıcısı olarak bütün bir duvar kullanılır ve merdiven adeta basamaklı çıkıntılara sahip bir duvar şeklinde inşa edilir.

İki Katlı Kervansaray’ın merdiveni iki yandan duvarlarla çevrilmiş olup tonozlu örtü merdiven koluna paralel olarak inşa edilmiştir. Bu yapı, giriş holünün tarafında derin nişlerin oluşturulmasına olanak sağlamıştır. Ayrıca holün karşı duvarında da üç adet sığ niş inşa edilmiştir. Hol duvarlarında niş kullanımına Azerbaycan’daki en erken kervansaraylardan XX. yüzyıl başlarına kadar rastlanmaktadır. Her yönden iki katlı bir revak sistemiyle çevrili avlu, tonoz geçişlerinin geniş ölçüleri, birinci kat eyvanlarının mekansal ilişkisi ve ikinci katın hava sirkülasyonunu sağlama kapasitesi sayesinde bütün yapıda yekpare bir mimari kompozisyon birliği oluşturmaktadır. Yapının her iki girişi, ana kütleden biraz dışarı taşkın, kemerli taç kapı biçiminde tasarlanmıştır. İkinci kattaki tüm odalar sokağa açılan ok biçimli pencere açıklıklarına sahiptir. Pencere kemerleri tek parça büyük taş bloklardan yontulmuştur.

Ayrıca bakınız

• Bakü Orta Çağ ticaret kompleksi

Bibliyografya

• Саламзаде, А. В. (1964). Архитектура Азербайдана XVI-XIX вв. Баку: Издательство Академии наук Азербайджанской ССР. 

Dış bağlantılar

• Wikimedia Commons'ta İki Katlı Kervansaray (Bakü) ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur.