Yem dönüşüm oranı

Yem dönüşüm oranı (FCR), hayvancılıkta kullanılan, çiftlik hayvanlarının tükettiği yem miktarını, elde edilen çıktı (süt veya et) üzerinden değerlendiren bir verimlilik göstergesidir. Et verimi açısından yetiştirilen hayvanlarda (örneğin tavuk, domuz, sığır ve balık gibi) bu çıktı, hayvanın canlı ağırlığında sağlanan artış ya da kesim sonrası elde edilen et miktarıdır. Süt sığırlarında ise çıktı doğrudan süt üretimidir. FCR, birim çıktı başına tüketilen yem miktarını ifade eder; dolayısıyla daha düşük bir FCR, daha yüksek yem verimliliği anlamına gelir. Bazı durumlarda bunun tersi olan yem verimliliği (output/input) kavramı da kullanılır. FCR, ayrıca hayvanların tükettikleri gıdayı vücut kütlesine dönüştürme kapasitesini tanımlayan sindirilmiş gıdanın dönüşüm verimliliği (ECI) kavramıyla da ilişkilidir.

Hayvanlara göre dönüşüm oranları

Düşük yem dönüşüm oranına (FCR) sahip hayvanlar, yemi verimli kullanan hayvanlar olarak kabul edilir. Ancak farklı türler arasında yapılan FCR karşılaştırmaları, yalnızca kullanılan yemlerin kalitesi ve hayvanlara uygunluğu benzer olduğunda anlam taşır; aksi hâlde bu tür karşılaştırmalar sınırlı öneme sahiptir.

Et sığırı

2013 yılı itibarıyla ABD'de, canlı ağırlık artışı bazında hesaplanan yem dönüşüm oranı (FCR) 4,5–7,5 aralığında normal kabul edilirken, 6'nın üzerindeki değerler yaygındır. Ortalama %62,2'lik karkas verimine göre dönüştürüldüğünde, karkas ağırlık FCR'si 10'un üzerinde gerçekleşir. FCR değerleri, önceki 30 yıldaki diğer hayvansal üretim sistemlerine kıyasla 2013 yılına kadar önemli bir farklılık göstermemiştir; buna karşılık kümes hayvanlarında son 50 yılda yem verimliliği yaklaşık %250 oranında artmıştır.

Süt sığırı

Süt sektöründe geleneksel olarak yem dönüşüm oranı (FCR) kullanılmazken, endüstrideki işletme yoğunlaşmasının artması üzerine Amerikan Çevre Koruma Ajansı (EPA), 2003 yılında hayvancılık işletmecilerinin gübre ve diğer atık salımlarını düzenleyen kurallarını güncelledi.  Bu düzenlemeye cevap olarak, Amerikan Tarım Bakanlığı (USDA) süt üreticilerine hem gübre miktarını ve içerdiği zararlı bileşenleri azaltacak girdilerin kontrolüne dair hem de süt verimini en üst düzeye çıkarmaya yönelik uygulamalara ilişkin rehberler sağladı.

ABD'de süt üretiminde fiyatlandırma, ürünün protein ve yağ oranlarına dayandığı için, yem dönüşüm oranı (FCR) hesaplamalarında bu bileşenlerin ağırlığı göz önüne alınır. Sadece protein ve yağ miktarına göre yapılan FCR hesaplamalarında, 2011 yılı verilerine göre 13'lük bir FCR düşük verimlilik; 8'lik bir FCR ise yüksek verimlilik göstergesi olarak kabul edilir.

Protein ve yağ içeriğine dayalı fiyatlandırma yöntemlerine alternatif olarak enerji düzeltilmiş süt (ECM) kavramı geliştirilmiştir. ECM, nihai süt ürünündeki belirli miktarlarda yağ ve proteinin varlığını varsayarak süt kütlesini normalize eden bir faktör içerir. ECM hesabı şu formülle yapılır: ECM=(0,327×süt kütlesi)+(12,95×yağ kütlesi)+(7,2×protein kütlesi) Bu sayede farklı süt örneklerinin enerji açısından karşılaştırılması mümkün hâle gelir.

Süt endüstrisinde, geleneksel FCR (girdi/ECM) ölçümünün yerine genellikle yem verimliliği (FE: enerji düzeltilmiş süt tüketim oranı, ECM/intake) kullanılır. FE'nin 1,3'ün altında olması, süt üretiminde yem kullanım verimliliği açısından olumsuz bir durum olarak değerlendirilir. Bunun yanı sıra yalnızca üretilen süt kütlesine dayalı bir FE hesaplaması da yapılmaktadır; bu yöntemde FE'nin 1,30–1,70 aralığında olması normal kabul edilir.

Domuz

Domuzlar, yaklaşık 5.000–9.000 yıldır ticari et üretimi amacıyla yetiştirilmektedir. 2011 yılına kadar Birleşik Krallık ve Avrupa'da ticari domuzların canlı ağırlık artışına göre hesaplanan yem dönüşüm oranı (FCR) yavruluk döneminde yaklaşık 1'den başlayıp, kesime kadar 3 civarına yükselmiştir. 2012 yılında Avustralya'da kesim sonrası ağırlığa dayalı FCR değerlendirmesinde 4,5 “kabul edilebilir”, 4,0 “iyi” ve 3,8 “çok iyi” olarak sınıflandırılmıştır.

Domuzların yem verimliliği, ağırlıkları yaklaşık 100 kg'a ulaşana dek en yüksek düzeydedir; bu dönemde FCR yaklaşık 3,5 olarak tespit edilmiştir. Bu ağırlık eşiğinin ardından FCR kademeli olarak artış gösterir. Örneğin 2012'de ABD'de ticari domuzların ağırlık artışına dayalı FCR değerleri, 240–250 pound aralığında 3,46, 250–260 pound aralığında 3,65, 260–270 pound aralığında 3,87 ve 270–280 pound aralığında 4,09 olarak bildirilmiştir. Domuzlar olgunlaştıkça büyüme için daha fazla yem gereksinimi doğduğu için FCR kötüleşir; bu durum, yüksek kesim ağırlığına sahip ülkeler (örneğin Japonya ve Kore) için daha düşük yem verimliliği anlamına gelmektedir.

Koyun

koyunlarda yem dönüşüm oranı, uygulanan rasyona göre önemli ölçüde değişir. Yoğun konsantre yemlerle beslenen koyunlarda FCR genellikle 4–5 aralığındadır. İyi kalitedeki bazı ot ve kaba yemlerde bu oran 5–6'ya yükselirken, düşük kaliteli yemlerde 6'nın üzerine çıkar. Özellikle metabolize edilebilir enerji içeriği düşük olan saman diyetinde kuzuların FCR'si 40'a kadar yükselebilir. Ayrıca, diğer faktörler sabitken FCR, 8 aylık koyunlarda 4 aylık koyunlara göre daha yüksek olma eğilimindedir.

Kümes hayvanları

2011 yılı verilerine göre, ABD'de etlik piliçlerin canlı ağırlık artışına dayalı yem dönüşüm oranı 1,6'dır ve bu kuşlar ortalama 39 günde kesim ağırlığına ulaşır. Aynı dönemde Brezilya'daki etlik piliçlerde FCR yaklaşık 1,8 olarak kaydedilmiştir. 2013'te küresel ortalama FCR, canlı ağırlık artışı bazında 2,0 ve karkas ağırlığı bazında 2,8 seviyesindedir.

Yumurta üretiminde kullanılan tavuklarda, 2011'de FCR yaklaşık 2,0 olup her tavuk yılda ortalama 330 yumurta bırakır. Kesime gönderildiklerinde ise 2013 yılı dünya ortalaması tavuk sürülerinin karkas bazlı FCR'si 4,2; aile tipi küçük ölçekli çiftliklerde ise yumurta için 9,2, karkas için 14,6 olarak ölçülmüştür.

1960'ların başından 2011'e kadar ABD'de etlik piliçlerin büyüme hızları iki katına çıkarken, yem dönüşüm oranları yarı yarıya düşmüştür. Bu gelişme, büyük ölçüde genetik iyileştirmeler ve bu genetik özelliklerin hızlı yayılımıyla mümkün olmuştur. Ancak hızlı büyüme sağlayan genetik özelliklerin üreme performansını olumsuz etkilemesi, yumurtacı hat yetiştiricileri için yeni zorluklar doğurmuştur.

Etobur balıklar

Su ürünleri yetiştiriciliğinde, etobur balıkların beslenmesi için hazırlanan yemler sıklıkla balık unu ve balık yağı gibi balık kaynaklı hammaddeler içerir. Bu kapsamda iki farklı dönüşüm oranı kullanılır:

• Yem dönüşüm oranı (FCR): Elde edilen çiftlik balığı kütlesinin (çıktı) toplam yem kütlesine (girdi) oranı.
• FIFO oranı (Fish In–Fish Out): Sadece balık kaynaklı yem bileşenini dikkate alır. FIFO, çiftlik balıklarını beslemek için avlanan vahşi balık miktarının (“fish in”) yetiştirilen balık miktarına (“fish out”) oranıdır.

FIFO oranı, balık unu ve balık yağının, doğrudan tüketime gitmeyen vahşi balıkların, çiftlik balığı üretimine yaptığı katkıyı gösterir. Bu sayede, sucul yemlerde kullanılan balık kaynaklı hammaddelerin küresel gıda arzına etkisi izlenebilir.

Su ürünleri yetiştiriciliğinde balık unu ve balık yağı oranları, sektör büyümesine rağmen sınırlı arz nedeniyle sürekli azalmıştır. Genel beslemeli sistemlerde FIFO oranı 2000'de 0,63'ten 2010'da 0,33'e ve 2015'te 0,22'ye düşmüştür. Bu da 2015'te yemde kullanılan her 1 kg vahşi balığa karşılık yaklaşık 4,55 kg çiftlik balığı üretildiği anlamına gelir. Özellikle somon ve alabalıkta FIFO oranları 2000, 2010 ve 2015 yıllarında sırasıyla 2,57; 1,38; 0,82 olarak kaydedilmiştir.

2015 yılında çiftlikte yetiştirilen Atlantik somonun yem tedarik zinciri dört ana tedarikçiden oluşmuş ve FCR değeri yaklaşık 1 olarak raporlanmıştır. Tilapiada FCR değeri yaklaşık 1,5; kedi balığında ise 2013 verilerine göre yaklaşık 1 düzeyindedir.

Balık yeminin kuru ve yüksek enerji yoğunluklu olması, yemden ete dönüşümde enerji kayıplarına rağmen balıkların 1'in altında FCR değerlerine ulaşabilmesini sağlar.

Otobur ve hepçil balıklar

Çin sazanı ve tilapia gibi otçul ve hepçillerde, bitki temelli yem kullanımı etobur balıklara kıyasla daha düşük yem dönüşüm oranı (FCR) sağlar. Bu sayede toplam kaynak kullanımı azalmakla birlikte, verimlilik artar. Tüketilebilir (fileto) bazda yapılan hesaplamalarda tilapia için FCR yaklaşık 4,6; Çin sazanı için ise yaklaşık 4,9 olarak belirlenmiştir.

Tavşanlar

Hindistan'da et üretimi için yetiştirilen tavşanlarda yem dönüşüm oranı (FCR), uygulanan diyete bağlı olarak değişiklik gösterir. Yüksek tahıllı diyet uygulanan grupta FCR 2,5–3,0 aralığında iken, yalnızca doğal otlak bitkileriyle beslenen tavşanlarda bu oran 3,5–4,0 arasında gerçekleşmiştir.

Türlere ve üretim sistemlerine göre küresel ortalamalar

FAO tarafından gerçekleştirilen küresel çalışma, hayvansal üretimde kullanılan yem materyallerinin çeşitliliğini göz önünde bulundurarak farklı yem dönüşüm oranları (FCR) tahmin etmiştir. Genel olarak, gevişgetirenler 1 kg hayvansal protein elde etmek için 133 kg kuru madde tüketirken, monogastrikler 30 kg kuru madde tüketir. Sadece insan tüketimine uygun yem kullanıldığında ise gevişgetirenler 1 kg hayvansal protein için 5,9 kg, monogastrikler ise 15,8 kg yem tüketir. Et üretiminde ise gevişgetirenler 1 kg et için ortalama 2,8 kg insan tüketimine uygun yem tüketirken, monogastrikler 3,2 kg yem tüketir. Yemin protein içeriği üzerinden yapılan hesaplamalara göre, gevişgetirenler 1 kg hayvansal protein üretmek için 0,6 kg yenilebilir bitkisel protein kullanırken, monogastrikler 2 kg bitkisel protein kullanır. Bu bulgular, gevişgetirenlerin küresel yenilebilir protein arzına net olarak olumlu katkıda bulunduğunu ortaya koymaktadır.

Et alternatiflerinin yem dönüşüm oranları

Daha yüksek yem verimliliği hedefleyen çalışmalarda, geleneksel hayvansal et kaynaklarının yerine böcekler,bitkisel bazlı et ikameleri ve yapay et gibi çeşitli alternatifler önerilmiştir.

Böcekler

Yenilebilir böcekler üzerinde sınırlı sayıdaki çalışmada, ev kriketi (Acheta domesticus) için hesaplanan yem dönüşüm oranı (FCR), diyet içeriklerine bağlı olarak 0,9 ile 1,1 arasında değişmektedir. Daha yeni bulgulara göre ise bu oran 1,9–2,4 aralığındadır. Böceklerin tüm vücut kütlesinin yenebilir olması, metabolizma ısılarını çevre sıcaklığına bağlı olarak ayarlamaları (değişkensıcaklı olmaları), yüksek üreme oranları ve hızlı olgunlaşma süreleri, ev kriketlerinde özellikle düşük FCR değerlerinin gözlenmesinin temel nedenlerini oluşturur.

Et ikameleri

Bitkisel bazlı et ikameleri içinde en yaygın olan tofu, et yerine kullanıldığında FCR değeri 0,29'a kadar düşebilmektedir. Ancak daha katı ve daha az su içeren et analoglarının yem dönüşüm oranları henüz belirlenmemiştir.

Yapay et

Hücre kültürü teknikleriyle üretilen yapay et, arazi kullanım ihtiyacını önemli ölçüde azaltma potansiyeline sahiptir. Buna rağmen FCR değeri, 2–8 aralığında değişmekle birlikte ortalama 4 civarında olup tavuk ürünlerine yakındır. Kültürlenmiş et üretimi ayrıca yüksek enerji girişi gerektirmektedir.