Sovyetler Birliği ekonomisi
| Sovyetler Birliği ekonomisi | |
|---|---|
 1932 yılında tamamlanan DneproGES hidroelektrik santrali Sovyetler Birliği'nin ekonomik simgelerinden biridir. | |
| Derece | 3. (Nominal) / 2. (SAGP) (1989 tah.)[1] (1991 ekonomik ve siyasi çöküş)[2] |
| Para birimi | Sovyet rublesi (SUR)[3] |
| Mali yıl | 1 Ocak - 31 Aralık (takvim yılı)[3] |
| Ticaret organizasyonları | Comecon, ESCAP ve diğer[3] |
| İstatistikler | |
| GSYİH | 820 milyar $ (1977) (Nominal; 2.) 1.212 trilyon $ (1980) (Nominal; 2.) 1.57 trilyon $ (1982) (Nominal; 2.) 2.2 trilyon $ (1985) (Nominal; 2.) 2.6595 trilyon $ (1989 tah.) (SAGP; 2.)[1] |
| Kişi başı GSYİH | 5,800 $ (1982 tah.) (Nominal; 32.) 9,130 $ (1991 tah.) (SAGP; 33.)[4] |
| Sektörel GSYİH dağılımı | tarım: (%1-2, 1991), endüstri: (%-2.4, 1991) (1991 tah.)[3] |
| Enflasyon (TÜFE) | %14 (43.) (1991)[5] |
| Gini katsayısı | Düşük |
| İşgücü | 152.3 milyon (3.) (1989 tah.)[6] |
| Sektörel işgücü dağılımı | %80 endüstri ve diğer tarım dışı sektörler; %20 tarım; kalifiye işgücü sıkıntısı (1989 tah.)[3] |
| İşsizlik | %1-2[3] |
| Ana endüstriler | petrol, çelik, motorlu taşıtlar, havacılık ve uzay, telekomünikasyon, kimyasallar, ağır sanayiler, elektronik, gıda işleme, ahşap, madencilik ve askeri teçhizatlar (1989 tah.)[3] |
| Dış ticaret | |
| İhracat | $110.7 milyar (9.) (1989 tah.)[7] |
| İhraç malları | petrol ve petrol ürünleri, doğalgaz, metaller, kereste, tarım ürünleri ve çeşitli imal edilmiş mallar (1989 tah.)[3] |
| Ana ihracat ortakları |  Doğu Bloku %49 Avrupa Ekonomik Topluluğu %14 Küba %5 ABD Afganistan (1988)[3] |
| İthalat | 114.7 milyar $ (10.) (1989 tah.)[8] |
| İthalat malları | tahıl ve diğer tarım ürünleri, makine ve ekipmanlar, çelik ürünleri (geniş çaplı borular dahil), tüketim ürünleri[3] |
| Ana ithalat ortakları | Doğu Bloku %54 Avrupa Ekonomik Topluluğu %11 Küba Çin ABD (1988 tah.)[3] |
| Gayrisafi dış borç | 55 milyar $ (11.) (1989 tah.)[9] 27.3 milyar $ (1988 tah.)[10] |
| Kamu maliyesi | |
| Gelirler | 422 milyar $ (5.) (1990 tah.)[11] |
| Giderler | 510 milyar $ (1989 tah.)[3] 53 milyon $ (2., sermaye artırımı) (1991 tah.)[12] |
| Ekonomik yardım | 147.6 milyar $ (1954-88)[3] |
| Diğer bir bilgi verilmemiş, değerlerin tümü ABD Doları ile ifade edilmiştir. | |
Sovyetler Birliği ekonomisi, Sovyetler Birliği'nin ekonomik yapısını tanımlar. Merkezi sosyalist planlamaya dayalı bir ekonomiye sahip olan SSCB'nin ekonomik temelini üretim araçlarının sosyalist mülkiyeti oluşturur. Tüm üretimin kamusal mülkiyette olduğu sistemde yatırımlar da merkezî planlama uyarınca devlet tarafından yapılırdı. İşsizlik ve enflasyon olmayan bu ekonomik sistemin[13] özellikle son yirmi yıllık döneminde yolsuzluk ve durgunluk yaşandığına dair eleştiriler bulunmaktadır.
Tarım
[değiştir | kaynağı değiştir]
SSCB'de tarım, önemli etkinlik alanlarından birini oluşturmaktaydı. Etkin nüfusun %15'lik bir bölümünün çalıştığı tarımda, ana işletme biçimleri kolhozlar ve sovhozlardı. 1981'de 1/3,3 milyon hektar toprağı işleyen 25.900 kolhoz ve 327,5 milyon hektar toprağı işleyen 21.600 sovhoz vardı. Tarım yapılan toprakların %60'ının riskli bölgelerde yer alması, tarım üretiminde öngörülen hedeflere ulaşılamamasına yol açmaktaydı. Tarım alanlarının önemli bir bölümü buğday ekimine ayrılmaktaydı.[13]
Tarım Üretimi
| Adı | Üretilen Miktar(ton) | Yılı | Adı | Üretilen Miktar(ton) | Yılı |
|---|---|---|---|---|---|
| Buğday | 83 milyon | 1982 | Patates | 83 milyon | 1982 |
| Çavdar | 12,5 milyon | 1982 | Şeker pancarı | 71 milyon | 1982 |
| Arpa | 55 milyon | 1982 | Pirinç | 2,5 milyon | 1983 |
| Yulaf | 14 milyon | 1983 | Darı | 2 milyon | 1983 |
| Mısır | 16 milyon | 1982 | Çay | 0,1 milyon | 1983 |
[13] Sebze ve meyve üretimi de özellikle iklimin elverdiği bölgelerde yoğun biçimde yapılmaktaydı.
Hayvancılık
[değiştir | kaynağı değiştir]Tarımsal etkinlik içinde önemli bir yer tutan hayvancılık alanında kolhoz ve sovhozların yanı sıra buralarda çalışanların sahip oldukları bireysel topraklarda yapılan üretim de önem taşır. Nitekim sığır üretiminin %43,2'si kolhozlarda, %35,8'i sovhozlarda, %21'i özel bahçelerde; domuz üretiminin %43,2'si kolhozlarda, %34,5'i sovhozlarda, %22,3'ü özel bahçelerde; koyun üretiminin %36'sı kolhozlarda, %46'sı sovhozlarda, %17,5'i özel bahçelerde gerçekleştirilir.[13]
Balıkçılık
[değiştir | kaynağı değiştir]Balıkçılıkta dünyada 2. sırada yer almış olan SSCB'de bu alanda 400'ü aşkın kolhoz etkinlik göstermekteydi. Dünyadaki balıkçılık tekniklerinin %22'sine sahip olan SSCB'de 600 balık işleme tesisi olan gemi ve balık taşıma gemisi vardı. 260'a yakın bilimsel araştırma gemisi bu alanda etkinlik göstermekteydi. Tutulan balık miktarı 1981'de 9,412 milyon ton dolayındaydı.[13]
Ormancılık
[değiştir | kaynağı değiştir]Ülke yüz ölçümünün %40'a yakın bölümünü kaplayan ormanlar, 1984'te 280 milyon metreküplük üretim ile dünya kereste üretiminde SSCB'nin birinci sırada yer almasını sağladı.[13]
Madencilik
[değiştir | kaynağı değiştir]SSCB dünyanın en zengin yer altı kaynaklarına sahip ve en büyük maden üreticisi ülkesiydi. Taşkömürü, turba, petrol, doğalgaz, demir cevheri, çinko, nikel ve boksit rezervleri bakımından dünyada birinci ya da ilk birkaç ülke arasında yer alırdı. En büyük petrol yatakları Volga ile Ural arasında, Kafkasya'da (Bakü, Groznyj) Batı Kazakistan'da (Emba) ve Sahlin adasında yer alır. Doğalgaz yatakları ise, Kuzey Kafkasya'da (Stavropol), Ukrayna'da (Şebelinsk), Özbekistan'da (Gazli) ve Volga bölgesinde yoğunlaşır. En önemli taş kömürü havzaları Donbas, Kuzbas, Kansk-Açinsk, Karaganga, İrkutsk, Peçora ve Güney Yakutistan'dır. Demir yatakları, Kursk bölgesinde, Krivoy-Rog havzası'nda, Urallar'da, Kazakistan'da ve Sibirya'da yoğunlaşır. Manganez, Gürcistan'da (Çiatursk), Ukrayna'da (Nikopolsk), Güney Urallar'da ve Batı Kazakistan'da; titanyum, Urallar, Ukrayna ve Sibirya'da; bakır, Kazakistan'da, Urallar'da ve Transbaykal'da; kurşun ve çinko, Kazakistan'da; nikel, Kola Yarımadası'nda, Sibirya'da Norilsk bölgesinde ve Urallar'da; kobalt, Tuva’da; kalay, Transbaykal’da ve Uzakdoğu’da bulunur. Elmas, Yakutistan’da çıkartılır.[13]
Sanayi
[değiştir | kaynağı değiştir]
Ağır sanayi temeline dayalı Sovyet sanayisi, ülke çapında yer altı kaynaklarına bağlı olarak gelişti. Belli başlı metalurji tesisleri, Donbas-Kriyov-Rog, Ural-Kuzbas, Ural-Karaganda kombinalarıdır. Moskova, Leningrad ve Kriyov-Rog’da demiryolu malzemesi, otomobil, tekstil makineleri ve silah fabrikaları; Volga Vadisi’nde (Gorki, Kazan, Saratov ve Volgograd) otomobil, traktör, tarım makineleri işletmeleri; Urallar’da (Nijni-Tagil, Sverdlovsk, Çelihabinsk) silah, otomobil, iş makineleri fabrikaları; Türkistan’da (Taşkent) tarım makineleri işletmeleri; Sibirya’da (Novosibirsk, İrkutsk, Kuzbas) iş makineleri, tarım ve demiryolu araçları fabrikaları metalurjiye bağlı imalat sanayisini oluşturur. Makine yapımında ABD’den sonra 2. sırada yer alan SSCB, 1975'te 232 bin dolayında takım tezgâhı üretmekteydi. 1982’de üretilen türbinlerin toplam gücü 17.300.000 kilovattı. ABD’den sonra dünya üretiminde kimya sanayisi alanında 2. sırada yer alan SSCB, bu dalda birçok ürün bakımından en önde bulunmaktadır.
Hafif sanayi çerçevesinde 1984'te 11,8 milyar m2 tekstil ürünü, 1982’de 730 milyon çift ayakkabı, 1984'te 118 bin biçerdöver, 1,2 milyon motosiklet, 5,5 milyon bisiklet ve motorlu bisiklet 4,4 milyon fotoğraf makinesi, 70 milyon saat, 9,4 milyon radyo ve pikap, 9 milyon televizyon, 4,5 milyon çamaşır makinası, 5,7 milyon buzdolabı üretildi. SSCB son yıllarında petrol, dökme demir, yapay gübre, çimento, traktör, biçerdöver, dizel ve elektrikli lokomotif, yünlü kumaş ve deri ayakkabı üretiminde dünyada birinci sıradaydı ve dünya sanayi üretiminin %20’si SSCB’de gerçekleştirilmekteydi.[13]
| SSCB ve ABD ekonomilerinin bir karşılaştırması (1989) CIA The World Factbook, 1990 verilerine göre[10] | ||
|---|---|---|
| SSCB | ABD | |
| GSYİH (PPP) (1989 - milyon $) | 2.659.500 | 5.233.300 |
| Nüfus (Temmuz 1990) | 290.938.469 | 250.410.000 |
| Kişi Başına GSYİH (PPP) ($) | 9.211 | 21.082 |
| İşgücü (1989) | 152.300.000 | 125.557.000 |
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]- Sovyetler Birliği'nde 1956-1962 ücret reformu
- Sovyet tipi ekonomik planlama
- Doğu Bloku ekonomileri
- Stahanovizm
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ a b GDP – Million 1990. CIA Factbook. 1991. 9 Kasım 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ocak 2016.
- ^ GDP – Million 1991. KayLee: CIA Factbook. 1992. 12 Haziran 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ocak 2016.
- ^ a b c d e f g h i j k l m Soviet Union Economy 1991. CIA Factbook. 1992. 29 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ocak 2016.
- ^ GDP Per Capita 1991. CIA Factbook. 1992. 19 Ağustos 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ocak 2016.
- ^ Inflation Rate % 1991. CIA Factbook. 1992. 3 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ocak 2016.
- ^ Labor Force 1991. CIA Factbook. 1992. 3 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ocak 2016.
- ^ Exports Million 1991. CIA Factbook. 1992. 2 Ekim 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ocak 2016.
- ^ Imports Million 1991. CIA Factbook. 1992. 3 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ocak 2016.
- ^ "Budget External Debt Million 1991". CIA Factbook. 1992. 2 Ekim 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ocak 2016.
- ^ a b "1990 CIA World Factbook". Central Intelligence Agency. 27 Nisan 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Temmuz 2010.
- ^ Budget Revenues Million Million 1991. CIA Factbook. 1992. 3 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ocak 2016.
- ^ Budget Expenditures Million 1991. CIA Factbook. 1992. 1 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Ocak 2016.
- ^ a b c d e f g h Büyük Ansiklopedi, Milliyet, 1990. Cilt 13. Sayfa 5015-5016.
.svg)