Sovyet gizli polis teşkilatları kronolojisi
Sovyet gizli polis teşkilatlarının zaman içinde devamlılıkları vardı. Ekim Devriminden sonra Vladimir Lenin'in 20 Aralık 1917 tarihli kararıyla oluşturulan ilk gizli polise "Çeka" (ЧК) adı verildi. Sovyetler Birliği'nin dağılması sonrasında KGB'nin ardılı konumundaki Rusya Federal Güvenlik Servisi'nde çalışanlar hâlâ gayriresmî olarak Çekist olarak adlandırılmaktadırlar.
Burada listelenen çoğu teşkilat için gizli polis faaliyetleri işlevlerinin sadece bir parçasıydı; örneğin, KGB hem gizli polis hem de istihbarat teşkilatı idi.
Kronoloji
[değiştir | kaynağı değiştir]Liderler
[değiştir | kaynağı değiştir]| Örgüt | Başkan | Tarihler |
|---|---|---|
 Çeka
|
Feliks Edmundoviç Dzerjinski | 1917[1]–1922 |
.svg){kind=small} GPU
|
1922–1923 | |
| OGPU
|
1923–1926 | |
| Vyaçeslav Rudolfoviç Menjinski | 1926–1934 | |
 NKVD
|
Genrikh Grigoryeviç Yagoda | 1934–1936 |
| Nikolay İvanoviç Yejov | 1936–1938 | |
| Lavrenti Pavloviç Beriya | 1938–1941 | |
.png){kind=small} NKGB
|
Vsevolod Nikolayevich Merkulov | Feb–Jul 1941 |
| NKVD
|
Lavrenti Beriya | 1941–1943 |
| NKGB
|
Vsevolod Nikolayeviç Merkulov | 1943–1946 |
.svg){kind=small} MGB
|
Viktor Semyonoviç Abakumov | 1946–1951 |
| Semyon Denisoviç İgnatyev | 1951–1953 | |
| Lavrenti Beriya | Mar–Jun 1953 | |
| Sergey Nikiforoviç Kruglov | 1953–1954 | |
 KGB
|
İvan Aleksandroviç Serov | 1954–1958 |
| Aleksandr Nikolayeviç Şelepin | 1958–1961 | |
| Vladimir Yefimovich Semiçastni | 1961–1967 | |
| Yuri Vladimiroviç Andropov | 1967–1982 | |
| Vitali Vasilyeviç Fedorçuk | Mayıs–Aralık 1982 | |
| Viktor Mihailoviç Çebrikov | 1982–1988 | |
| Vladimir Aleksandroviç Kryuçkov | 1988–1991 | |
| Vadim Viktoroviç Bakatin | Ağustos–Kasım 1991 |
Detaylı kronoloji
[değiştir | kaynağı değiştir]
.jpg)
- Çeka (Veçekanın kısa söylenişi olup, Rusya SFSC "Karşı-Devrim ve Sabotajla Mücadele için Tüm-Rusya Olağanüstü Komitesi" nin kısaltmasıdır.)
- Feliks Dzerjinski (20 Aralık 1917 – 7 Temmuz 1918)
- Yakov Peters (7 Temmuz 1918 – 22 Ağustos 1918)
- Feliks Dzerjinski (22 Ağustos 1918 – 6 Şubat 1922)
6 Şubat 1922: Çeka, Rusya SFSC'nin NKVD'nin bir bölümü olan GPU'ya dönüştürüldü.
- NKVD – "İç İşleri Halk Komiserliği"
- GPU – Devlet Siyaset Müdürlüğü
- Feliks Dzerjinski (6 Şubat 1922 – 15 Kasım 1923)
- GPU – Devlet Siyaset Müdürlüğü
15 Kasım 1923: GPU, NKVD'den ayrılarak SSCB Halk Komiserleri Konseyi'nin doğrudan kontrolü altında Tüm Birlik OGPU'ya bağlandı.
- OGPU – "Müşterek Devlet Siyaset Müdürlüğü" veya "Tüm Birlik Devlet Siyasi Kurulu"
- Feliks Dzerjinski (15 Kasım 1923 – 20 Temmuz 1926)
- Vyaçeslav Menjinski (30 Temmuz 1926 – 10 Mayıs 1934)
10 Temmuz 1934: Rusya SFSC'nin NKVD'si varlığını sona erdirdi ve Sovyetler Birliği Tüm Birlik NKVD'ye dönüştü; OGPU, Tüm Birlik NKVD içindeki GUGB'ye ("Devlet Güvenliği Temel Müdürlüğü") dönüştürüldü.
- NKVD – "İç İşleri Halk Komiserliği"
- GUGB – "Devlet Güvenliği Temel Müdürlüğü"
- Genrikh Yagoda (10 Temmuz 1934 – 26 Eylül 1936)
- Nikolay Yezhov (26 Eylül 1936 – 25 Kasım 1938)
- Lavrenti Beriya (Kasım 1938 – 3 Şubat 1941)
- GUGB – "Devlet Güvenliği Temel Müdürlüğü"
3 Şubat 1941: NKVD'nin GUGB birimi NKGB'nin dışında bırakıldı, sonra yeniden birleştirildi, son olarak 14 Nisan 1943 tarihinde bir kez daha ayrıldı.
- NKGB – "Devlet Güvenliği Halk Komiserliği"
- Vsevolod Merkulov (3 Şubat 1941 – 20 Temmuz 1941) (NKGB yeniden NKVD altında toplandı)
- NKVD – "İç İşleri Halk Komiserliği"
- GUGB – "Devlet Güvenliği Temel Müdürlüğü"
- Lavrenti Beriya (20 Temmuz 1941 – 14 Nisan 1943)
- GUGB – "Devlet Güvenliği Temel Müdürlüğü"
- NKGB – "Devlet Güvenliği Halk Komiserliği"
- Vsevolod Merkulov (14 Nisan 1943 – 18 Mart 1946) (NKGB yeniden NKVD'den ayrıldı)
18 Mart 1946: Tüm Halk Komiserlikleri Bakanlıklara dönüştürüldü.
- MGB – "Devlet Güvenlik Bakanlığı"
- Viktor Abakumov (18 Mart 1946 – 1951)
- Semyon Ignatyev (1951 – 5 Mart 1953)
Stasi olarak bilinen Doğu Almanya Devlet Güvenlik Bakanlığı, ismini buradan türetmişti.
30 Mayıs 1947: "Farklı istihbarat servislerinin eşgüdümünü artırmak ve çabalarını büyük çaplı talimatlar üzerinde yoğunlaştırmak" amacıyla ifade edilen resmî karar alındı. 1948 yazında, KI teşkilatındaki askerî personel, GRU Dış Askeri İstihbarat Servisi'ni yeniden yapılandırmak için Sovyetler Birliği Ordusu'na iade edildi. Yeni Doğu Bloku ve Sovyet göçmenleri ile ilgilenen KI bölümleri 1948 yılının sonlarında MGB'ye geri iade edildi. 1951 yılında KI'nın tamamı yeniden MGB içine dahil edildi.
5 Mart 1953: MVD ve MGB, Lavrenti Beriya tarafından MVD ile birleştirildi.
- MVD – "Dış İşleri Bakanlığı"
- Lavrenti Beriya (5 Mart 1953 – 26 Haziran 1953)
- Sergei Kruglov (26 Haziran 1953 – 13 Mart 1954)
13 Mart 1954: Beriya'nın tasfiyesiyle ve MVD'nin gizli polislik görevlerinden tekrar bırakmasıyla, yeni bağımsız kuvvet KGB oldu. Yeniden isimlendirme ve bir yetki kargaşası döneminden sonra KGB, 1991 yılına kadar istikrarlı kaldı.
- KGB – Devlet Güvenliği Komitesi
- İvan Serov (13 Mart 1954 – 8 Aralık 1958)
- Aleksander Şelepin (25 Aralık 1958 – 13 Kasım 1961)
- Vladimir Semiçastni (13 Kasım 1961 – 18 Mayıs 1967)
- Yuri Andropov (18 Mayıs 1967 – 26 Mayıs 1982)
- Vitali Fedorçuk (26 Mayıs 1982 – 17 Aralık 1982)
- Viktor Çebrikov (17 Aralık 1982 – 1 Ekim 1988)
- Vladimir Kryuçkov (1 Ekim 1988 – 22 Ağustos 1991)
- Leonid Şebarşin (22 Ağustos 1991 – 23 Ağustos 1991) (acting)
- Vadim Bakatin (23 Ağustos 1991 – 22 Ekim 1991)
1991 yılında, 1991 Sovyetler Birliği darbe girişiminin başarısızlığa uğramasının ve Gorbaçov ile Yeltsin'in devrilememesinin ardından, General Vadim Bakatin KGB'nin lağvedilmesi kararını yayımladı.
Bugün Rusya'da, daha önce KGB'nin üstlendiği görevler, Dış İstihbarat Servisi (SVR), Rusya Federasyonu'nun Federal Güvenlik Servisi (FSB) ve Federal Koruma Servisi (FSO) arasında paylaştırılmış durumdadır. GRU ise işleyişine devam etmektedir.
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]Rus İmparatorluğu gizli servisleri
[değiştir | kaynağı değiştir]- Rus İmparatorluğu gizli polisi Ohranka
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Shub, David. "Communist Secret Police: Çeka" (İngilizce). Spartacus Educational. 1 Aralık 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Aralık 2017.
about the starting date of the Çeka
- ^ Çervonnaya, Svetlana (17 Mart 2005). "KI briefing from the Rusya side, H-HOAC Discussion" (İngilizce). Humanities & Social Sciences. 8 Kasım 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Aralık 2017.
Dış bağlantılar
[değiştir | kaynağı değiştir]- Aleksandr Vasilyev'in Defterleri21 Nisan 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Soğuk Savaş döneminde Amerika Birleşik Devletleri'nde Sovyet casusluğunun kanıtlarına sahip eski KGB ajanı Aleksandr Vasilyev'in Defterleri'nin tam metnini içeriyor. (İngilizce)
- Official history of the MVD of Russ'a: 1917–1930 1931–1945 18 Eylül 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. 1946–1965 18 Eylül 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. 1966–1985 18 Eylül 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. 1986–1993 18 Eylül 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (Rusça)
- Communist Secret Police: Cheka1 Aralık 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
- Law enforcement in Russia (İngilizce)
- Russian Intelligence Community (İngilizce)
- Federal Protective Service (Russia) (İngilizce)
- Sovyetler Birliği'ndeki kolluk kuvvetleri
- Sovyetler Birliği'nde polis
- Gizli polis
- Sovyetler Birliği istihbarat teşkilatları
- Tarihsel kronolojiler
- Eski istihbarat teşkilatları
- Sovyetler Birliği tarihi
- Rusya'da insan hakları
- Sovyetler Birliği'nde insan hakları
- Rusya'da siyasi baskı
- Sovyetler Birliği'nde siyasi baskılar
- Rus istihbarat teşkilatları