Aleksandr Şelepin

Aleksandr Şelepin
Aleksandr Şelepin
	Aleksandr Şelepin, 1966
Komsomol Birinci Sekreteri
	Görev süresi; 30 Ekim 1952 - 28 Mart 1958
Yerine geldiği	Nikolay Mihaylov
Yerine gelen	Vladimir Semiçastnıy
Devlet Güvenlik Komitesi Başkanı
	Görev süresi; 25 Aralık 1958 - 13 Kasım 1961
Yerine geldiği	İvan Serov
Yerine gelen	Vladimir Semiçastnıy
22., 23. ve 24. Sovyetler Birliği Komünist Partisi Politbürosu Tam Üyesi
	Görev süresi; 16 Kasım 1964 - 16 Nisan 1975
Sovyetler Birliği Bakanlar Konseyi Başkan Yardımcısı
	Görev süresi; 23 Kasım 1962 - 9 Aralık 1965
Sovyet Kontrol Komisyonu Başkanı
	Görev süresi; 23 Kasım 1962 - 6 Aralık 1965
Kişisel bilgiler
Doğum	18 Ağustos 1918; Voronej, Rusya SFSC
Ölüm	24 Ekim 1994 (76 yaşında); Moskova, Rusya Federasyonu
Defin yeri	Novodeviçi Mezarlığı
Partisi	Sovyetler Birliği Komünist Partisi
Bitirdiği okul	Moskova Devlet Üniversitesi
Ödülleri	Tüm ödülleri
İmzası
Askerî hizmeti
Bağlılığı	Kızıl Ordu
Hizmet yılları	1939-1940
Çatışma/savaşları	Kış Savaşı; Büyük Yurtseverlik Savaşı

Aleksandr Nikolayeviç Şelepin (Rusça: Алекса́ндр Никола́евич Шеле́пин, 18 Ağustos 1918; Voronej - 24 Ekim 1994; Moskova) Sovyet politikacı ve istihbarat subayı.^[1]^[2] Sovyetler Birliği Komünist Partisi Merkez Komitesi'nin uzun süreli üyelerinden birisidir. Sovyetler Birliği Komünist Partisi Politbürosu'nın tam üyesi ve Devlet Güvenlik Komitesi Başkanı olarak görev yaptı. 1964'te Nikita Kruşçev'in istifasında belirleyici bir rol oynayan Sovyetler Birliği Komünist Partisi içindeki sert çizgideki grubun lideriydi. Yumuşama politikasına karşı çıkan Şelepin Leonid Brejnev döneminde tasfiye edildi.

Hayatı

Aleksandr Şelepin 18 Ağustos 1918'de Voronej'de doğdu. Babası demiryollarında çalışan Nikolay Şelepin'dir.^[1]^[3] Moskova Felsefe Enstitüsü'nden mezun oldu ve ardından Moskova Tarih Enstitüsü'nden yüksek lisans derecesi aldı. Siyasete Komsomol'da başladı.

1940 yılında Finlandiya'ya karşı Kış Savaşı'nın son aşamalarında kısa bir süre Kızıl Ordu'da görev yaptı ve 1941'deki Nazi işgalinden sonra Moskova bölgesinde gerilla partizan hareketini örgütledi.^[4] Moskova'daki Tüm Birlik Sekreterliği'nde çalışarak Komsomol'un kıdemli bir görevlisi oldu ve ardından Birleşmiş Milletler tarafından tanınan ve Birleşmiş Milletler Ekonomik ve Sosyal Konseyi'nde genel danışma statüsü verilen uluslararası bir gençlik örgütü olan Dünya Demokratik Gençlik Federasyonu'nun Genel Sekreteri olarak atandı. 1952'de Komsomol'un Birinci Sekreteri oldu.

Josef Stalin ile yakın olsa da destalinizasyon döneminden etkilenmedi. Şelepin, 1954'te Nikita Kruşçev'in Çin Halk Cumhuriyeti'ne yaptığı seyahatte ona eşlik etti ve Mao Zedong ile görüştü. Ardından Bakir Topraklar Projesi'ne destek vermek adına binlerce genç komünisti örgütledi.^[2]

Aralık 1958'de Devlet Güvenlik Komitesi Başkanı olarak atandı. Kruşçev, Şelepin'in devlet güvenliğinin tamamen dışında olan geçmişi, yüksek öğrenimi ve entelektüel yaklaşımı nedeniyle KGB'nin imajını iyileştirmek için bu atamayı yapmıştır.^[2]

Şelepin, Katyn Katliamı ile ilgili birçok belgenin ortaya çıkma şansını en aza indirmek için Polonyalı subayların imha edilmesini önerdi ve gerçekleştirdi.^[5]^[6] Kruşçev'e 3 Mart 1959'da yazdığı, 21.857 Polonyalının infazı hakkında bilgi veren ve kişisel dosyalarını imha etme önerisini içeren not, saklandıktan sonra kamuoyuna açıklanan belgelerden biridir.^[5]^[6]^[7]^[8]

Latin Amerika, Asya ve Afrika'daki ulusal kurtuluş savaşlarında sol kanat milliyetçi kurtuluş hareketlerine KGB desteği sağlama politikası, Şelepin'in KGB Başkanı olarak yeni yaklaşımının bir diğer önemli yeniliğiydi ve bu yaklaşım, Şelepin'in ayrıntılı bir önerisinin ardından Kruşçev ve Merkez Komitesi tarafından 1961'de benimsendi. Fidel Castro ve Küba, Che Guevara ile birlikte Cezayir'den Ahmed bin Bella ile işbirliği yaparak ulusal kurtuluş hareketlerine askeri yardım politikasını güçlü bir şekilde destekledi ve bu politikada da öncü bir rol oynadı.^[9]

Kasım 1961'de Merkez Komitesi Sekreteri pozisyonuna geldiğinde KGB'den ayrıldı. Ayrıca adalet ve ulaştırma üzerinde de denetim yetkileri vardı.^[10] 1962'de Sovyet Kontrol Komisyonu Başkanı ve Sovyetler Birliği Bakanlar Konseyi Başkan Yardımcısı oldu. Ekim 1964'te Kruşçev'in istifa sürecinde baş aktörlerden biriydi ve açıkça KGB'yi bunu desteklemeye ikna etti.^[11]

Kruşçev'in istifasının ardından Kasım 1964'te Sovyetler Birliği Komünist Partisi Politbürosu tam üyesi oldu. Bu dönem 46 yaşında olan Şelepin diüer üyelerden oldukça gençti. Ayrıca, aynı anda sekreterya ve Bakanlar Kurulu üyesi olan tek Politbüro üyesiydi.^[12]

Şelepin dış ilişkilerde Amerika Birleşik Devletleri ile gerginliğin azaltılmasına karşı çıktı ve daha geniş disiplin ve merkezileşmeyi teşvik eden iç politikalara geri dönülmesinden yana oldu.^[13]

Aralık 1965'te Sovyet Kontrol Komisyonu lağvedildi ve bunun sonucunda başbakan yardımcısı statüsünü kaybetti.^[14] 1965'ten 1970'e kadar Parti ve Hükümet içindeki en güçlü müttefiklerinin sistematik olarak görevden alınmasına tanık oldu.^[15]

Mayıs 1967'de apandisitinden acil bir ameliyat geçirdi ve 8 gün hastanede yattı. Onun yokluğunda, Politbüro müttefiki Vladimir Semiçastnıy'ı görevden almaya ve Yuri Andropov'u KGB Başkanı olarak atamaya karar verdi.^[16] Temmuz 1967'de parti sekreterliği görevinden alındı.

Nisan 1975'te Sendika Kongresi'nin daveti üzerine Büyük Britanya'yı ziyaret etti 16 Nisan'da dönüşünde Politbüro'daki görevinden alındı. 22 Mayıs 1975'te, Sendika Konseyi Başkanlığı görevinden istifa ettiği duyuruldu. 1984'te emekli olana kadar SSCB Mesleki Eğitim Devlet Komitesi'nin başkan yardımcısıydı.^[17]

Ölümü

Şelepin, 24 Ekim 1994'te 76 yaşında Moskova'da öldü. Novodeviçi Mezarlığı'na gömüldü.

Ödülleri

Kaynakça

^ ^a ^b Martin McCauley, Who's Who in Russia since 1900, page 184, Routledge, 1997
^ ^a ^b ^c "Aleksandr Nikolaevich Shelepin, Oxford Dictionary of Political Biography". 10 Ocak 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Haziran 2025.
^ Rigby, T.H. (Temmuz 1971). "The Soviet Politburo: A Comparative Profile 1951–71". Soviet Studies. 24 (1): 3-23. doi:10.1080/09668137208410841. JSTOR 150776.
^ Braithwaite, Rodric (2010). Moscow 1941: A City & Its People at War. Profile Books. ss. cxxii. ISBN 978-1861977748.
^ ^a ^b Ouimet, Matthew J. (2003). The rise and fall of the Brezhnev Doctrine in Soviet foreign policy. UNC Press Books. s. 126. 978-0-8078-5411-2.
^ ^a ^b Cienciala, Anna M.; Materski, Wojciech (2007). Katyn: a crime without punishment. Yale University Press. s. 240–241. ISBN 978-0-300-10851-4
^ Sanford, George (2005). Katyn and the Soviet massacre of 1940: truth, justice and memory. Psychology Press. s. 94. ISBN 978-0-415-33873-8.
^ RFE/RL Research Institute (1993). RFE/RL research report: weekly analyses from the RFE/RL Research Institute. Radio Free Europe/Radio Liberty, Inc.. s. 24. "One of the documents turned over to the Poles on 14 October was Shelepin's handwritten report from 1959"
^ Christopher Andrew, Vasili Mitrokhin (2005). "24 "The Cold War Comes to Africa". The World Was Going Our Way: The KGB and the Battle for the Third World (hardcover). Basic Books. ss. 432-433. ISBN 9780465003112.
^ Tatu, Michel (1969). Power in the Kremlin. Londra: Collins. s. 198.
^ Gelman, Harry (1984). The Brezhnev Politburo and the Decline of Detente. Ithaca and London: Cornell University Press. ss. 72. ISBN 978-0-8014-9280-8.
^ Tatu. Power in the Kremlin. s. 503.
^ Zubok, Vladislav (2009). Failed Empire: The Soviet Union in the Cold War from Stalin to Gorbachev. University of North Carolina Press. s. 1957. ISBN 978-0807859582.
^ Tatu. Power in the Kremlin. ss. 506-08.
^ Gelman, Harry (1984). The Brezhnev Politburo and the Decline of Detente. Ithaca and London: Cornell University Press. ss. 77-78. ISBN 978-0-8014-9280-8.
^ Medvedev, Zhores (1984). Andropov, His Life and Death. Basil Blackwell. s. 55. ISBN 0-631-13401-8.
^ "Шелепин Александр Николаевич 1918-1994 биографический указатель". Khronos. 6 Nisan 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi.

[McCauley-1] Martin McCauley, Who's Who in Russia since 1900, page 184, Routledge, 1997

[Oxford-2] "Aleksandr Nikolaevich Shelepin, Oxford Dictionary of Political Biography". 10 Ocak 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Haziran 2025.

[3] Rigby, T.H. (Temmuz 1971). "The Soviet Politburo: A Comparative Profile 1951–71". Soviet Studies. 24 (1): 3-23. doi:10.1080/09668137208410841. JSTOR 150776.

[4] Braithwaite, Rodric (2010). Moscow 1941: A City & Its People at War. Profile Books. ss. cxxii. ISBN 978-1861977748.

[Ouimet,_Matthew_J._2003_s._126-5] Ouimet, Matthew J. (2003). The rise and fall of the Brezhnev Doctrine in Soviet foreign policy. UNC Press Books. s. 126. 978-0-8078-5411-2.

[Cienciala,_Anna_M._2007_s._240-6] Cienciala, Anna M.; Materski, Wojciech (2007). Katyn: a crime without punishment. Yale University Press. s. 240–241. ISBN 978-0-300-10851-4

[7] Sanford, George (2005). Katyn and the Soviet massacre of 1940: truth, justice and memory. Psychology Press. s. 94. ISBN 978-0-415-33873-8.

[8] RFE/RL Research Institute (1993). RFE/RL research report: weekly analyses from the RFE/RL Research Institute. Radio Free Europe/Radio Liberty, Inc.. s. 24. "One of the documents turned over to the Poles on 14 October was Shelepin's handwritten report from 1959"

[WGOW432-433-9] Christopher Andrew, Vasili Mitrokhin (2005). "24 "The Cold War Comes to Africa". The World Was Going Our Way: The KGB and the Battle for the Third World (hardcover). Basic Books. ss. 432-433. ISBN 9780465003112.

[10] Tatu, Michel (1969). Power in the Kremlin. Londra: Collins. s. 198.

[11] Gelman, Harry (1984). The Brezhnev Politburo and the Decline of Detente. Ithaca and London: Cornell University Press. ss. 72. ISBN 978-0-8014-9280-8.

[12] Tatu. Power in the Kremlin. s. 503.

[13] Zubok, Vladislav (2009). Failed Empire: The Soviet Union in the Cold War from Stalin to Gorbachev. University of North Carolina Press. s. 1957. ISBN 978-0807859582.

[14] Tatu. Power in the Kremlin. ss. 506-08.

[15] Gelman, Harry (1984). The Brezhnev Politburo and the Decline of Detente. Ithaca and London: Cornell University Press. ss. 77-78. ISBN 978-0-8014-9280-8.

[16] Medvedev, Zhores (1984). Andropov, His Life and Death. Basil Blackwell. s. 55. ISBN 0-631-13401-8.

[17] "Шелепин Александр Николаевич 1918-1994 биографический указатель". Khronos. 6 Nisan 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]