Rus Aydınlanması

Mikhail Mikeshin'in II. Katerina Anıtı, Aleksandrinski Tiyatrosu önünde, St. Petersburg

Rus Aydınlanma Çağı, 18. yüzyılda hükümetin sanat ve bilimlerin yayılmasını aktif olarak teşvik etmeye başladığı ve bunun Rus kültürü üzerinde derin bir etki yarattığı dönemdir. Bu dönemde Rusya'nın ilk üniversitesi, bir kütüphane, bir tiyatro, bir kamu müzesi ve görece bağımsız bir basın kurulmuştur. Diğer aydınlanmış despotlar gibi II. Katerina da sanat, bilim ve eğitimin gelişmesinde önemli rol oynamıştır. Rus İmparatorluğu’ndaki ulusal Aydınlanma, Batı Avrupa’daki örneklerinden farklı olarak, Rus yaşamının tüm yönlerinin daha fazla modernleşmesini teşvik etmeyi ve serflik kurumunun ortadan kaldırılmasını amaçlıyordu. Rus Aydınlanması, kilise ile devletin ayrılığını savunmamıştır. Pugaçev İsyanı ve Fransız Devrimi hızlı siyasi değişim beklentilerini yıkmış olsa da, Rusya’daki entelektüel iklim geri dönülmez biçimde değişmiştir. Rusya’nın dünyadaki yeri üzerine tartışmalar Denis Fonvizin, Mihail Şçerbatov, Andrey Bolotov, Aleksandr Radişçev ve İvan Boltin gibi düşünürlerce yürütülmüş, bu tartışmalar Rus düşüncesinde radikal, batıcı, muhafazakâr ve Slavofilizm geleneklerin ayrışmasını tetiklemiştir. Aydınlar, sıklıkla prosveşçeniye (aydınlanma; eğitim) terimini kullanarak dindarlığı, bilgi birikimini ve öğrenimin yayılmasına bağlılığı teşvik etmişlerdir.

Erken dönem gelişmeleri

Rus Aydınlanması düşünceleri ilk kez I. Petro döneminde ortaya çıkmıştır. Bu fikirler, onun çevresinde yer alan “öğrenimli druzhina” tarafından dile getirilmiştir. Aydınlanmacı ruh, Feofan Prokopoviç’in vaazlarında, Antiokh Kantemir’in hicivlerinde ve Vasiliy Tatişçev’in tarih yazımında açıkça görülmektedir.

I. Petro’nun kızı Elizaveta Petrovna döneminde ise Aydınlanmış mutlakiyetçilik anlayışı Rusya’da etkili olmaya başlamıştır. Elizaveta’nın en yakın danışmanlarından olan İvan Şuvalov, bu anlayışın tipik bir temsilcisi olarak görülür. Şuvalov, Moskova Devlet Üniversitesi ve İmparatorluk Sanat Akademisi’nin kurulmasına öncülük etmiş, bu kurumlar 18. yüzyılın son çeyreğinde Rusya’daki pek çok aydının yetişmesine zemin hazırlamıştır.

Şuvalov ayrıca dönemin en önemli Rus polimatı Mihail Lomonosov’u desteklemiştir. Lomonosov, doğa bilimlerinden şiire, dini felsefeden güzel sanatlara kadar birçok alanda kalıcı etkiler bırakmıştır.

II. Katerina dönemi

İvan Şuvalov’un sanat galerisi

II. Katerina, kendisini bir aydınlanmış despot olarak tanımlamıştır. Montesquieu ve Voltaire gibi dönemin önde gelen philosophelarının eserlerini okumuş ve Aydınlanma düşüncelerini benimsemeye çalışmıştır. Onun amacı Rusya’yı yalnızca askerî bakımdan değil, siyasal, kültürel ve entelektüel düzeyde de Avrupa devletleriyle aynı seviyeye ulaştırmaktı.

Bununla birlikte çağdaşlarının bir kısmı Katerina’nın Aydınlanma ideallerine gerçekten bağlı olup olmadığını sorgulamış, fikirleri yalnızca kendi iktidarını güçlendirmek amacıyla kullandığını öne sürmüştür. Bu eleştirilerde cinsiyet faktörü de önemli rol oynamış; kişiliği hem “erkeksi güç” hem de “kadınsı gösteriş” ile tanımlanmıştır.

18. yüzyıl Rusyası’nda “Batılılaşma”, ekonomiden siyasete, kültürden bürokrasiye uzanan geniş kapsamlı bir dönüşüm anlamına geliyordu. Bu süreçte üretim teknolojileri modernleştirilmiş, daha verimli bir bürokrasi oluşturulmuş ve Batı Avrupa kültürel zevkleri benimsenmiştir.

Katerina’nın hükümdarlığı sırasında Rusya üretim kapasitesini artırmış, on binlerce yeni asker toplamış, Kırım ve Polonya’nın bazı bölgeleri dâhil olmak üzere yeni topraklar kazanmıştır. Ayrıca orduda yenilikler yapılmış, imalat desteklenmiş ve soyluların yaşamlarının niteliksel olarak dönüştürülmesine yönelik reformlar başlatılmıştır. Onun temel hedefi, Rusya’yı Avrupa devletleriyle entelektüel düzeyde eşitlemek ve kendi iktidarını bu amaç doğrultusunda meşrulaştırmaktı.

Dış politika

Hemen her Rus hükümdarı sıcak denizlere ulaşma hedefi gütmüştür. I. Petro döneminde Rusya, Osmanlı İmparatorluğu ile Kırım için mücadele etmişti. Kırım’ın ele geçirilmesi, Rusya’ya Karadeniz ve Çanakkale Boğazı üzerinden Akdeniz’e çıkış imkânı sağlayacaktı. Polonya-Litvanya Birliği’nin işgali sırasında Fransa, Osmanlı İmparatorluğu’nun II. Katerina’nın gücünü sınırlayabilecek tek güç olduğunu fark etti. Fransız desteğini alan Osmanlı Devleti, Rusya’dan Polonya’yı terk etmesini istedi. Bunun üzerine Rusya hemen Osmanlı’ya savaş ilan etti. Osmanlı donanmasının imhası da dâhil olmak üzere birçok zaferden sonra, Katerina Avrupa’daki büyük güçlerin dikkatini çekti: “Başlangıçta siyasette acemi olarak görülen Katerina, artık Batılı diplomasi çevrelerinde tehlikeli bir dâhi olarak algılanıyordu.”

Kasım 1776’da Katerina yeniden Kırım’a döndü ve bölgedeki karışıklıklar nedeniyle yarımadada Rusya’ya bağlı bir yönetici atadı. 1778’de Kırım Tatarlarının ayaklanması üzerine Rusya bölgeye tekrar asker göndererek kendi seçtiği hanı tahta çıkardı.

1770’lerin başında önemli bir diplomatik güç elde eden Katerina, “Yunan Projesi” olarak bilinen planı gündeme aldı. Bu proje, Osmanlı’yı Avrupa’dan çıkarma ve daha ütopik bir hedef olarak İstanbul’u Müslümanlardan alarak yeniden Ortodoks Hristiyanlık hâkimiyetine verme fikrini içeriyordu. 1787-1792 Osmanlı-Rus Savaşı sonunda Rusya, Oçakov kalesini ve Dinyester Nehri’ne kadar olan Karadeniz kıyılarını elde etti. Ayrıca Osmanlı İmparatorluğu, Rusya’nın Kırım’ı ilhakını tanımak zorunda kaldı.

Her ne kadar İstanbul’u geri almak ve orada yeni bir Hristiyan imparatorluğu kurmak Aydınlanma düşüncesiyle bağdaşmasa da, Katerina toprak genişletmeyi Rusya’nın gücünü göstermenin en kolay yolu olarak görüyordu. İstanbul’un bir gün Hristiyanlara ait olacağı yönündeki açıklamaları, hâlâ güçlü bir nüfuza sahip olan Rus Ortodoks Kilisesi’ni de memnun etti. Ayrıca bu söylem, Batı Avrupa’ya Rusya’nın kıtanın siyasal dengelerinde önemli bir aktör olacağı mesajını verdi.

Katerina’nın Polonya’nın bölünmelerindeki rolü ise güç siyasetinin daha açık bir örneğidir. Rusya, 1772, 1793 ve 1795 yıllarında üç kez Polonya’ya müdahale ederek, bu devleti Avusturya ve Prusya ile birlikte taksim etti. 1791’de kabul edilen 3 Mayıs Anayasası, Katerina tarafından Jakoben bir tehdit olarak görülmüş ve bu nedenle Rusya’nın Polonya’ya askerî müdahalesine gerekçe oluşturmuştur. Sonuçta, Polonya-Litvanya Birliği siyasi haritadan silinmiştir.

Katerina’nın toprak kazanımları, Rus İmparatorluğu’nu nicel olarak büyütmüş olsa da, onun önemi yalnızca genişleme politikalarıyla sınırlı değildir. Katerina, aynı zamanda Batı Avrupa düşüncesini Rusya’ya taşıyarak, hukuk reformları ve yönetim düzenlemeleri yoluyla devleti modernleştirmeye çalışmıştır.

Siyaset

Öğrenim görmüş danışmanlarının tavsiyesiyle II. Katerina, manastır mülklerinin geniş ölçüde sekülerleştirilmesinden şehirlerin daha rasyonel planlanmasına kadar çeşitli reformlar başlattı.

Katerina, Aydınlanma dönemi siyasal düşüncelerinden etkilendi. I. Petro’nun kurduğu güçlü bürokrasiyi yeniden düzenledi. Rusya’yı 50 “guberniya” (eyalet) ve her biri 10 ilçeye ayrılacak şekilde yeniden organize etti. Her guberniyada yaklaşık 300.000–400.000 kişi, her ilçede ise 20.000–30.000 kişi yaşıyordu. Bu bölgeler, yürütme, yasama ve yargı işlevlerine göre ayrılmış bir vali ve memurlar ağı tarafından yönetilecekti. Katerina ayrıca soyluların yerel siyasal işlerde daha aktif rol almasını teşvik etti.

Katerina’nın siyasal reformları yalnızca bürokrasiyi geliştirmekle sınırlı kalmadı. Onun Nakaz (Talimname) adlı metni, siyasal ideallerini yansıttı. de Madariaga, Isabel. Politics and Culture in Eighteenth-century Russia. New York: Addison Wesley Longman Inc., 1998.</ref> de Madariaga, Isabel. Politics and Culture in Eighteenth-century Russia. New York: Addison Wesley Longman Inc., 1998.</ref> Bu metni, 1767’de toplanan Yasama Komisyonu için kaleme aldı. Komisyon, devlet kurumlarının, serbest toplumsal sınıfların ve Rus olmayan halkların temsilcilerini bir araya getirerek yeni bir kanun kitabı hazırlamayı amaçlıyordu. Bazı danışmanlar yasama faaliyetlerini denetleyecek bir meclis önerse de Katerina bunu reddetti. En ufak bir yetki kaybı yaşadığında yeniden mutlak monarşi yöntemlerine döndü. Yönetimde, işlevsel kolejler ve bunlara bağlı kurullar aracılığıyla, Senato adı verilen ve 20–30 üyeden oluşan idari bir konseyin desteğiyle hüküm sürdü. Senatonun yasama yetkisi bulunmuyordu; yasaları çıkarma yetkisi tamamen Katerina’nın elinde kaldı.

Katerina, kapsamlı bir hukuk düzenine ihtiyaç olduğunun farkındaydı. Bazı tarihçilere göre Aydınlanma fikirlerini kendi iktidarını “felsefi bir temele oturtmak ve Avrupa’da ahlaki liderlik iddiasını güçlendirmek” için kullandı. Diğerlerine göre ise bu düzenlemeler daha çok pratik sebeplerden kaynaklanıyordu. 1774’te bir medeni hukuk, 1770’lerin ikinci yarısında ise bir ceza hukuku taslağı hazırlattı; ancak bunları tek bir bütüncül yasa kitabında birleştiremedi. Nakazda kıta Avrupası hukuk teorilerinden yararlandı; fakat tabii hukuk kavramını göz ardı etti.

Katerina’nın reformları eleştirilere de maruz kaldı. Semyon Desnitsky, Adam Smith’in takipçisi olarak, her beş yılda bir seçimle belirlenen temsilci bir Senato ve kuvvetler ayrılığı sistemi önerdi. Mihail Kheraskov ise roman ve şiirlerinde, otokratın görevinin “aydınlanmış mutlakiyetçilikten sınırlı veya anayasal monarşiye geçiş” olduğunu vurguladı.

Katerina’nın siyasal rolünü anlamak için I. Petro’nun mirasına bakmak gerekir. Petro, “reformcu çar” anlayışını başlatmış, Rus hükümdarını “iyi çar” imgesinden uzaklaştırmıştı. Artık hükümdarlar; ekonomi, toplum, siyaset ve kültürel hayatı modernleştirme; dış politikada nüfuz kazanma; ve Batı Avrupa’nın seküler değerlerini benimsetme ölçütleriyle değerlendiriliyordu. Bu yaklaşım sayesinde Rusya büyük bir Avrupa gücüne dönüştü. Sonraki 150 yıl boyunca Rus hükümdarları “reformcu muhafazakârlık” çizgisinde ilerleyerek, devletin gücünü korumaya çalıştı; köklü değişimlere karşı çıkarken, mutlak monarşiye liberal görünümler katan sınırlı yenilikleri uygulamaya devam ettiler.

Kültür

“IV. İvan ile Lenin arasında Rusya’yı yönetmiş tek açık sözlü ideolog” olarak anılan II. Katerina, yalnızca Batı Avrupa devletleriyle askerî ve siyasî eşitliği sağlamakla yetinmedi; aynı zamanda Batı’nın aydınlanmacı düşünce ve pratiklerini Rus soylularına aktarmaya çalıştı. Bunu yapmasının nedeni, Avrupalıların kendilerini kıyasladıkları evrensel standartlara Rusya’yı da dahil etme isteğiydi.

I. Petro’nun toplumu törenler ve yasalarla düzenlemesine karşılık, Katerina bireylerin içsel davranış mekanizmalarını eğitime dayalı olarak yönlendirmeye çalıştı. Bu amaçla devlet okulları açıldı; öğrencilere temel okuma-yazma ve aritmetiğin yanı sıra iyi bir yurttaş için gerekli davranış kuralları öğretildi. Bu okullarda vurgulanan başlıca ilkeler, yurtseverlik ve yenilikleri benimseme gerekliliğiydi.

Soyluların artan ekonomik gücü, kendilerini Fransa, Britanya, İsviçre, Danimarka ve İsveç aristokrasisiyle eşit görmelerine yol açtı. Devletin temel dayanağı olarak kabul edilen soylular sınıfı, Batı Avrupa’nın nezih toplum hayatını kendi yaşam tarzlarına uyarlamaya başladı.

Katerina, Nakaz adlı talimnamesinde soyluları “Onur Nişanı taşıyan, alt sınıflardan farklı bir toplumsal zümre” olarak tanımladı. 1785’te yayımlanan “Asil Rus Soyluluğunun Hakları, Özgürlükleri ve Ayrıcalıkları Bildirgesi” ile hizmet karşılığı kazanılan unvanı, kalıtsal bir hak hâline getirdi. Böylece güçlü aileler konumlarını korurken, devlet hizmetinde öne çıkanlar da toplumsal olarak yükselebiliyordu. Soylunun itibarı artık saraya bağlılığıyla değil, sahip olduklarıyla ve içinde bulunduğu sosyal çevreyle ölçülüyordu.

Katerina’nın kurduğu Smolny Enstitüsü, Fransa’daki Maison royale de Saint-Louis örnek alınarak St. Petersburg’da açıldı. Burada üst sınıf kızlara nezaket kuralları ve ahlak eğitimi veriliyor, ayrıca dans, müzik, dikiş, resim, ev ekonomisi gibi derslerin yanı sıra hukuk, matematik, dil, coğrafya, tarih, ekonomi, mimarlık, fen ve etik dersleri okutuluyordu.

Giacomo Quarenghi’nin Smolny Enstitüsü tasarımı

Katerina’nın Eğitim Alt Komisyonu, bilimlerin ayrıntılarından çok ilkokul, ortaokul ve yükseköğretimin örgütlenmesine yoğunlaştı. de Madariaga, Isabel. Politics and Culture in Eighteenth-century Russia. Addison Wesley Longman Inc., 1998.</ref> 1768’de çalışmaya başlayan komisyon, İngiliz üniversiteleri, Prusya eğitim sistemi ve “İrlanda okulları” modelini örnek aldı. 1786’da taşra kentlerinde ücretsiz karma ortaokullar ve ilkokullar kuruldu; ancak köy okulları açılmadı. 1786–1796 yılları arasında yaklaşık 176.000 çocuk Rus devlet okullarında eğitim aldı. Buna karşın devlet, yeterli mali kaynak ve öğretmen bulmakta zorlandı.

Batı’ya özgü bir ilke olan sekülerleşme, Rusya’da öncelikle mali zorunluluklardan kaynaklandı. Katerina, 1764’te kurulan Kilise Toprakları Komisyonu aracılığıyla Rus Ortodoks Kilisesi’ne ait geniş arazileri ve köylüleri devletin kontrolüne geçirdi. Bu uygulama, hem hazinenin gelirlerini artırdı hem de Katerina’nın elini güçlendirdi.

Ekonomi

Devletin soyluları “Batılılaştırma” çabaları onların ekonomik koşullarını önemli ölçüde etkiledi. En zengin tabaka, eğitim ve Batı alışkanlıklarını karşılayabilecek ölçüde gelir elde ederken, soyluların büyük kısmı görece yoksul bir yaşam sürüyordu. 1777’de soyluların %59’u yirmiden az serfe sahipti. Alt tabakadaki soylular birkaç serfiyle birlikte tarımla uğraşıyor, yaşam koşulları serflerden biraz daha iyi oluyordu. Serflerin ve köylülerin yaşamı ise Katerina döneminde büyük ölçüde aynı kaldı. 1762’de köylüler üç gruba ayrılıyordu: özel serfler, Kilise köylüleri ve devlet köylüleri. Nüfusun %56’sını oluşturan özel serfler, vergi yükümlülükleri ve askerî seferberlik nedeniyle köylerine bağlıydı. Efendileri kıtlık zamanında onları doyurmak, yaşlandıklarında bakmak ve cizye vergisini ödemekle sorumluydu.

Üst sınıflar, Batı tarzı tüketim ve prestij için daha fazla üretime yöneldi. Katerina döneminde sanayi tesisleri 600–700 civarından 2000’in üzerine çıktı. Tarım da aynı dönemde genişledi. Soylular, Batı alışkanlıklarını finanse etmek için hem eski bölgelerdeki verimli toprakları hem de imparatorluğun sınır bölgelerindeki yeni arazileri işleme açtılar. Bu süreç özellikle 1780’ler ve 1790’larda yoğunlaştı.

Katerina, ekonomik politikasında Adam Smith’in liberal fikirleri ile I. Petro’nun sıkı devlet kontrolü arasında denge kurmaya çalıştı. Sanayide ücretli emeği tercih etti, iç gümrük vergilerini ve harçları düşürdü, tekellere karşı çıktı. Ayrıca sanayi için serf satın alınmasını yasakladı.

Maden işletmeciliği Rusya’nın önemli gelir kaynaklarından biriydi. Katerina, Alman mineraloji uzmanı Franz Ludwig von Cancrin’i Rusya’ya davet ederek Staraya Russa’daki büyük tuz madenlerinin başına getirdi. Oğlu Georg von Cancrin de ilerleyen yıllarda Rusya’ya gelerek Maliye Bakanlığı’na kadar yükseldi.

1762’de Rus Ortodoks Kilisesi ekilebilir arazilerin üçte ikisine sahipti. Katerina’nın toprak sekülerleştirme reformuyla, bu araziler devletin kontrolüne geçti. 1764–1768 arasında devlet bu topraklardan yıllık 1.370.000 ruble gelir elde etti; bunun yalnızca 463.000’i Kilise’ye geri aktarıldı.

Katerina ve Voltaire

Katerina, Voltaire ile doğrudan ilişki kuran ilk taraf oldu. 1763 sonbaharında, Cenevreli sekreteri François-Pierre Pictet aracılığıyla Voltaire’e övgüler içeren bir mektup gönderdi. Aynı dönemde Voltaire’in eserlerini Rusya’da yayımlamayı teklif etti, oyunlarını Petersburg’da sahneletti, tüm eserlerinin kopyalarını istedi ve onu Rusya’ya davet etti. Bu yoğun çabalar sonucunda Katerina ve Voltaire arasında 1763’te başlayan yazışmalar, filozofun 1778’deki ölümüne kadar sürdü.

Katerina açısından Voltaire ile dostluk birkaç açıdan önemliydi. Tahtı kocasından bir darbe ile aldığından, Avrupa kamuoyunda meşruiyetini güçlendirmek istiyordu. Voltaire gibi aydınlanma filozofları Batı kamuoyunu etkilediği için, onun desteği politik açıdan büyük avantaj sağlıyordu. Ayrıca Katerina, politika, felsefe ve edebiyat konularında Voltaire ile entelektüel düzeyde ortak bir ilgi alanı buldu.

Voltaire de bu ilişkiden kazanç sağladı. Uzun süredir hayranı olduğu aydınlanmış despotizm anlayışını Rusya örneği üzerinden değerlendirme fırsatı buldu. Daha önce I. Petro’nun Rusya İmparatorluğu Tarihi adlı eserinde olduğu gibi, Rusya’ya entelektüel açıdan büyük ilgi duyuyordu. Avrupa’da düşünceleri nedeniyle baskı gören ve Paris’ten sürgün edilen Voltaire için, Rusya İmparatoriçesi’nin övgüsü ve ilgisi ayrıca moral kaynağıydı.

Voltaire, Katerina’nın Avrupa’daki imajını güçlendiren en önemli sözcülerinden biri hâline geldi. Onun “en seçkin Batılı partizanı, en coşkulu hayranı ve en yorulmaz propagandacısı” olarak anıldı. Voltaire yalnızca çevresine Katerina’yı övmekle kalmadı; aynı zamanda Avrupa basınında (Gazette de France, Gazette de Cologne, Courrier d’Avignon gibi Rusya karşıtı yayınlara karşı) imparatoriçeyi savunan broşürler yazdı. Ayrıca Fransız tarihçi Claude-Carloman de Rulhière’i, Katerina’nın iktidara gelişini olumsuz biçimde anlatan eserini yayımlamaktan vazgeçmeye ikna etti.

Propagandist olarak Voltaire

Tahta yabancı kökenli bir kadın ve gaspçı olarak çıkan II. Katerina, aslında Rus tahtında meşru bir hakka sahip değildi. Romanov hanedanıyla bağlantısı yalnızca öldürüldüğü iddia edilen kocası III. Petro ile evliliğinden kaynaklanıyordu. Tahta hak iddia eden hanedan üyeleri — VI. İvan ve I. Pavel — Katerina’ya karşı komplolar hazırladılar. Ayrıca saray muhafızları da güçlü bir askerî unsur olarak imparatoriçeyi devirmekle tehdit ediyordu. 21 Eylül 1762 tarihli bir mektubunda Katerina, çevresindeki ihanet olasılıklarından söz ederek şunları yazdı: “Her muhafız bana baktığında şöyle diyebilir: ‘O kadını ben yarattım.’”

Bu koşullar altında Katerina, yalnızca ordu ve saray desteğine değil, aynı zamanda kamuoyunun ve Avrupa’daki güçlü devletlerin desteğine de ihtiyaç duyuyordu. Bu noktada Voltaire ile yazışmaları, imparatoriçenin en önemli propaganda araçlarından biri oldu. Katerina, filozofa yazdığı mektuplarda çoğunlukla entelektüel konulardan ziyade övgü ve iltifatlarla onu kendi davasına kazanmayı amaçladı. Voltaire zaman zaman felsefi ya da edebî tartışmalar açmak istese de, Katerina çoğunlukla bu konuları geçiştiriyor ve kendi politikalarını haklı çıkarmaya çalışıyordu. Bu nedenle mektuplarının temel amacı, Avrupa’da Rusya hakkında olumlu bir imaj oluşturmak ve kendi iktidarını meşrulaştırmaktı.

Örneğin, köylülerin özgürlüğü konusunda Voltaire ile paylaştığı görüşler, kendi ülkesinde çıkardığı yasalarla örtüşmüyordu. 1763 tarihli bir yasa, serflerin köylerinden ayrılmasını zorlaştırırken; imparatoriçe aynı dönemde yüz binlerce köylüyü özel mülk sahiplerine devretmişti. Böylece Katerina, liberal söylemlerini mektuplarında dile getirirken, ülkede otoriter ve baskıcı düzenlemeler uygulamaya devam etti.

Bununla birlikte Katerina, Voltaire’e karşı samimi bir hayranlık da besliyordu. Gençliğinden itibaren eserlerini okuduğu filozof için sık sık “öğretmenim” ya da “düşünce rehberim” ifadelerini kullanıyordu. Voltaire’in 1778’deki ölümünden sonra bile onu anmaya devam etti ve çevresindekilere eserlerini incelemelerini salık verdi.

Katerina ayrıca entelektüel yaşamı sarayda da canlı tutmaya çalıştı. Saray kütüphanesi için yılda ortalama 80.000 ruble harcadığı, çevresindeki soylulara okumaları için kitaplar sağladığı bilinir. Ancak soylu sınıfının çıkarları, Katerina’nın bazı reformlarını engelledi. Örneğin, kölelikten kurtulmaya yönelik önerileri yasalaşmadı; buna rağmen imparatoriçe, serflerin kötü muamele gördüğü durumlarda kimi toprak sahiplerini cezalandırdı.

Voltaire, Katerina’nın Avrupa’daki imajını güçlendirmek için aktif bir rol üstlendi. Yazılarında onu överek Avrupa kamuoyunda imparatoriçeyi “aydınlanmış bir hükümdar” olarak tanıttı, dost çevrelerinde ve basında Rusya lehine propagandalar yaptı. Katerina da bu desteğin farkındaydı ve “Beni moda haline getiren şüphesiz Voltaire’dir” diyerek bu katkıyı kabul etmişti.

Bununla birlikte Voltaire’in de çıkarları vardı. Avrupa’nın seçkinleriyle ilişki kurmayı seven filozof, Rus imparatoriçesi ile dostluğunu kendi itibarı için bir avantaj olarak gördü. Dolayısıyla, iki tarafın da tam anlamıyla “saf” bir niyetle hareket etmediği açıktır. Buna rağmen bu yazışmalar, 18. yüzyıl Rusya’sında siyasetin entelektüel boyutunu gösteren önemli belgeler olarak kabul edilmektedir.

Mektuplaşmalar

II. Katerina ile Voltaire arasındaki yazışmaların ana konularını Rusya’nın iç ve dış politikaları oluşturdu. Her ikisi de edebiyat, sanat ve felsefeye ilgi duymalarına rağmen bu konular mektuplarda nadiren yer aldı. Bir araştırmacıya göre Katerina, Voltaire ile felsefi tartışmalara girecek entelektüel donanıma sahip değildi ve mektuplarında asıl olarak kendi siyasal fikirlerini ona aktarmaya çalışıyordu. Kültürel konulara yalnızca 1772 yılında değinilmiş olması, bunun da Polonya’nın ilk paylaşımı sonrasında Voltaire’i o gelişmeden uzaklaştırma amacıyla yapılmış olabileceğini düşündürmektedir.

Her iki taraf da mektuplarında çoğunlukla övgü dolu bir dil kullanmıştır. Voltaire’in Katerina’ya yazdıkları “abartılı övgülerden ve politikalarını kayıtsız şartsız onaylamaktan oluşan bir katalog” olarak tanımlanır. Voltaire, imparatoriçeyi zaman zaman “benim Katerinam” diye hitap edecek kadar ileri gitmiştir. Katerina ise Voltaire’i överken daha yapmacıklı bir üslup kullanmış, çoğu kez sekreteri Pictet’in mektupları göndermeden önce ayrıntılı biçimde düzelttiği kaydedilmiştir. Bu nedenle Voltaire’in övgülerinde hayranlık tonları baskınken, Katerina’nın övgüleri daha çok filozofun gururunu okşama amacını taşımıştır.

İç politika

İç işlerine dair yazışmalarda Katerina, Voltaire’e yalnızca Rusya’yı güçlü, istikrarlı ve refah içinde gösteren haberler aktardı. Böylece kendisini “aydınlanmış bir hükümdar” imajıyla sunmayı amaçladı.

Katerina, ülkenin ekonomik durumunu büyük ölçüde abartarak aktardı ve önemli sorunları gizledi. Örneğin 1773–74 yıllarındaki Pugaçev İsyanı’ndan hiç söz etmedi. Voltaire konuyu açtığında ise yalnızca kontrol altında olduğunu söylemekle yetindi. Bu nedenle Voltaire, Rus köylülerinin isyana sürüklenmesine yol açan ağır ekonomik sıkıntıların farkına varamadı.

Her iki düşünür de yasaların üstünlüğünü savunduğu için mevzuata dair yazışmalar sıkça yer aldı. Voltaire, Katerina’dan düzenlemeleri hakkında bilgi istedi; Katerina da ona Nakaz adlı talimatnamesini gönderdi. Köylülerin köleliği anlamına gelen serflik kurumu da tartışmaların önemli bir konusuydu. Voltaire serflerin özgürleştirilmesinden yana olsa da, fikirlerini Katerina’ya empoze etmedi ve onun geri adım atmasını eleştirmedi.

Voltaire’in serflik konusundaki görüşleri 1767’de Petersburg Özgür Ekonomi Derneği’nin düzenlediği bir yarışmaya sunduğu makalede açıkça görüldü. Katerina’nın konuyu özellikle “köylülerin toprak sahibi olmasının yararları” şeklinde seçtiği bu yarışmada Voltaire’in makalesi yalnızca mansiyon ödülü alabildi.

Dış politika

Yazışmaların büyük kısmı 1769–1778 yılları arasında gerçekleşti. Bu dönem Katerina’nın özellikle dış politikalara yoğunlaştığı yıllardı. Bu nedenle mektupların çoğu, Polonya ve Osmanlı ile yapılan savaşlar, din ve medeniyet konularına odaklanıyordu.

Katerina Polonya’ya ilk girdiğinde Voltaire, kamuoyunun aksine, bunun dini hoşgörü amacıyla yapıldığını düşündü. Ona göre imparatoriçe, Katolik olmayan azınlıkların haklarını korumak istiyordu. Ancak 1772’deki ilk paylaşım sonrasında bu beklenti boşa çıktı. Voltaire yine de Katerina’yı eleştirmedi, tam tersine onu ve Polonyalıları tebrik etti. Bu olay, tarihçi Peter Gay’in de belirttiği gibi, “doğruyu öğrenmeyi bilinçli olarak reddetmekle birleşen yanlış bilgilenme”nin tipik bir örneği oldu.

Osmanlı İmparatorluğu ile ilişkiler de sıkça konuşulan bir konuydu. Filozof olarak Voltaire savaşlara karşı olduğunu belirtse de, mektuplarında Katerina’yı Osmanlı’ya savaş açmaya teşvik etti. Hatta Rusya, Prusya ve Avusturya’nın birlikte Osmanlı’yı paylaşmasını önerdi. Katerina ise bu savaşı siyasi ve ekonomik nedenlerle, özellikle de Karadeniz’e inip İstanbul’a yönelmek amacıyla destekledi.

Eğitim

Daha muhafazakâr bir yaklaşımı benimseyen kamu yazarı ve tarihçi Mikhail Shcherbatov, özgürlük anlayışını Jean-Jacques Rousseau’dan etkilenerek geliştirdi. Shcherbatov, mevcut toplumsal kurumları sert bir şekilde eleştirerek, köleliğin kaldırılması ya da kapsamlı siyasal reformlar yerine, kitlesel eğitimin Rus toplumunun ahlakını geliştirmede daha etkili olabileceğini savundu.

Bu bağlamda Ivan Betskoy, “yeni bir yurttaş tipi” yaratmayı hedefleyen köklü eğitim reformları için kampanya yürüttü. Onun önerilerinden bazıları uygulamaya konuldu; örneğin, kızların eğitiminin yozlaşmış toplumu yeniden ahlaki temele oturtmada kilit bir unsur olduğu fikrini savunan Fénelon’un görüşleri doğrultusunda, soylu kızlar için Smolny Enstitüsü kuruldu.

II. Katerina, günümüzde Devlet Arazi Kullanımı Üniversitesi’nin öncüsü sayılan kurumu da hayata geçirdi. 25 Mayıs 1779’da (14 Mayıs, Jülyen takvimi) Arazi Ölçüm Okulu’nun açılması ilan edildi. Bu okul, Katerina’nın torunu Konstantin Pavloviç’in doğduğu yıl onun onuruna “Konstantinovsky” adıyla kuruldu. İmparatoriçe’nin kişisel himayesi ve devlet desteğiyle faaliyet gösteren okul, arazi yönetimi ve kadastro eğitiminin önemini vurguladı. O dönemde çıkarılan yasalar, toprak ölçümünün hem devletin refahı hem de toplumsal barış için temel bir görev olduğunu belirtiyordu.

Katerina’nın yakın dostu Yekaterina Daşkova ise yıllarca Rusya Bilimler Akademisi’nin başkanlığını yürüttü. 1783’te Fransız Akademisi örnek alınarak Rusya Akademisi’ni kurdu. Bu kurumun temel amacı Rus dili üzerine çalışmalar yapmak ve ilk kapsamlı Rusça sözlüğü hazırlamaktı. Daşkova, bu yönüyle Rusya’da feminizm düşüncesinin öncülerinden biri olarak değerlendirilir.

Aydınlanma’nın etkileri Rus Ortodoks Kilisesi’nde dahi hissedildi. Moskova Metropoliti Platon Levşin’in öğretileri hoşgörünün önemini vurguluyor ve ruhban eğitiminin geliştirilmesini teşvik ediyordu.

Sanat

Aydınlanma fikirleri, gelişmekte olan Rus tiyatrosu aracılığıyla yaygınlaştı. Bu türün ilk topluluğu, Elizaveta Petrovna döneminde Yaroslavl’da Fyodor Volkov ve Ivan Dmitriyevsky tarafından kuruldu. Repertuarın hazırlanmasında ise Aleksandr Sumarokov önemli rol oynadı.

II. Katerina döneminde başlıca oyun yazarları arasında, taşra soylularını ve onların düşünmeden Fransız kültürünü taklit etmelerini alaya alan Denis Fonvizin; yoğunlukla neoklasik tarzda ama duygusal ögeler de barındıran tragedyalara imza atan Vladislav Ozerov; ve 1791’de Rurik döneminde halk ayaklanmasını konu edinen eseri “Jakoben” olarak damgalanıp kamuya açık şekilde yakılan Yakov Knyazhnin bulunuyordu.

Katerina’nın en sevdiği şair olan Gavrila Derzhavin bile, eğlence ile öğreticiliği birleştirmeyi amaçlayan kasidelerinde kimi zaman sansürle karşılaştı; onun bazı şiirlerinin basımı, imparatoriçenin saltanatının son yıllarında yasaklandı.

Opera

Rusya’da opera ilk kez 1731’de, İmparatoriçe Anna’nın taç giyme töreni için Moskova’ya davet edilen İtalyan topluluğun Giovanni Alberto Ristori’nin Calandro eserini sahnelemesiyle tanıtıldı. 1735’te besteci Francesco Araja başkanlığındaki bir başka İtalyan topluluk St. Petersburg’a davet edildi. Araja, 25 yıl boyunca Rusya’da kalarak saray için 14 opera besteledi. Bunların arasında Aleksandr Sumarokov’un librettosuyla hazırlanan ve Rusça yazılmış ilk opera olan Tsefal i Prokris (1755) da bulunuyordu.

Rus sahnelerinde Johann Adolf Hasse, Hermann Raupach, Baldassare Galuppi, Vincenzo Manfredini, Tommaso Traetta, Giovanni Paisiello, Giuseppe Sarti, Domenico Cimarosa, Vicente Martín y Soler, Ivan Kerzelli ve Antoine Bullant gibi yabancı bestecilerin eserleri büyük ilgi gördü. Ayrıca Belçikalı-Fransız besteci André Ernest Modeste Grétry’nin operaları, özellikle Kuskovo ve Ostankino Sarayı’nda sergilenen yapımlarla yaygın bir popülerlik kazandı. Bu yapımlarda ünlü serf-soprano Praskovya Zhemçugova da sahne aldı.

II. Katerina, Maksym Berezovsky veDmitry Bortnyansky gibi yerli bestecileri müzik eğitimi almaları için yurt dışına gönderdi. 1770’lerin başında Rus librettolarına yazılmış ilk operalar ortaya çıktı. Mihail Popov’un librettosu üzerine bestelenen Anyuta (1772) ve Aleksandr Ablesimov’un librettosuyla Mihail Sokolovsky tarafından yazılan Değirmenci, Büyücü, Aldatıcı ve Görücü (1779) bu dönemin dikkat çeken eserlerindendi.

Opera türüne en önemli katkılardan bazılarını Vasily Paşkeviç yaptı: Arabacının Kazası (1779), Molière’den uyarlanan Cimri (1782) ve II. Katerina’nın librettosunu yazdığı Fevey (1786). İtalya’da eğitim gören Yevstigney Fomin ise Mola Yerindeki Arabacılar (1787), Orpheus ve Eurydike (1792) ve Amerikalılar (1800) adlı eserleriyle öne çıktı.

Diğer müzik

Rusya’da ilk halka açık konser 1746’da verildi ve kısa sürede gelenek haline geldi. 1780–1790’larda kemancı Ivan Khandoshkin ve şarkıcı Elizaveta Sandunova gibi Rus virtüözler sahneye çıkmadan önce konser yaşamına yabancı müzisyenler hâkimdi. Senatör Grigory Teplov da amatör bir müzisyendi ve 1751’de Çalışmadan Uzak Boş Saatler adlı şarkı koleksiyonunu yayımladı. 1770’lerden itibaren nota basımı, yabancı eserlerin satışı ve müzik dergileri hızla gelişti.

1778’de Ivan Kerzelli’nin Köy Büyücüsü operasından uvertür ve aryalar Moskova’da basıldı; bunlar Rusya’da yayımlanan ilk opera parçaları oldu. Klavye, gitar ve arp gibi çalgıların satışı da bu dönemde arttı. Kilise müziği de Batı etkisiyle dönüşüm geçirdi. Galuppi ve Sarti gibi İtalyan besteciler, litürjik müzik alanında eserler verdiler. Üç-dört bölümlük koro konçertosu türü, Bortnyansky, Berezovsky, Degtyaryov, Vedel ve Turchaninov gibi bestecilerin katkılarıyla Rus kilise müziğinin geleneksel bir formu haline geldi.

Masonluk

Rus Aydınlanması’nın önde gelen bazı figürleri Masonluk ve Martinizm ile ilişkilidir. 1770’lerin başında II. Katerina’nın sekreteri İvan Yelagin, Rusya’daki masonluğu yeniden örgütleyerek yaklaşık 14 loca ve 400 devlet görevlisini kapsayan geniş bir sistem kurdu. İngiltere’den aldığı yetkiyle ilk Rusya Büyük Locası’nı kurdu ve İl Büyük Üstat oldu. Çoğu Rus locası İsveç Ritini benimsedi. 1782’de Moskova Üniversitesi’nde felsefe profesörü olan İvan Schwarz, Wilhelmsbad Konferansı’nda Rusya’yı temsil etti ve ülke, Sıkı İtaat Riti’nin 8. vilayeti olarak tanındı. Schwarz’ın yakın dostu Nikolay Novikov ise Moskova’daki locaların başlıca sorumlusuydu. Ancak Fransız Devrimi’nin etkilerinden çekinen II. Katerina, 1780’lerin sonlarında Novikov ve diğer masonlara baskı uyguladı. Oğlu I. Pavlus ise 1799’da tüm masonik toplantıları yasakladı. Novikov ve çevresinin savunduğu prosveşçeniye (aydınlanma) kavramı, dini bağlılık, öğrenme isteği ve eğitimin yaygınlaştırılmasıyla ilişkiliydi; ancak Avrupa Aydınlanması’nın eleştirel ve şüpheci yönleriyle büyük ölçüde farklılık gösteriyordu.

Sonrası

1796’da İmparator I. Pavlus tahta geçtiğinde Rus Aydınlanması artık gerileme sürecine girmişti. Fransız liberal fikirlerine karşı sert bir tutum sergilese de, annesi tarafından hapse atılan radikal yazarları — Nikolay Novikov ve Aleksandr Radişçev — serbest bıraktı. Pavlus’un ailesi, daha sonra ünlü fablist olacak İvan Krylov’un öğüt verici masallarını dinlemekten hoşlanıyordu.

1801’de tahta çıkan I. Aleksandr, kurduğu Gayriresmî Komite aracılığıyla Aydınlanma ilkelerini yeniden hayata geçirmeye çalıştı. Mihail Speranski kapsamlı bir siyasi reform programı tasarladı, ancak onun temel önerileri yarım yüzyıl sonra II. Aleksandr’ın büyük reformlarına kadar uygulamaya konmadı.

• 
  Ivan Betskoy’un Moskova Yetimhane Binası planı, 1764.
• 
  II. Katerina’nın Nakaz adlı yasama talimatının başlık sayfası, 1767.

Kaynakça

• A. Lentin. Voltaire and Catherine the Great: Selected Correspondence. 1974.
• Wilberger, Carolyn. Studies on Voltaire and the Eighteenth Century. 1976.
• Henderson, Simon. "Catherine the Great: Enlightened Empress?" 2005.

Bibliyografya

• Billington, James H. The Icon and the Axe: An Interpretive History of Russian Culture. Alfred A. Knopf, 1966.
• Dixon, Simon. The Modernisation of Russia 1676–1825. Cambridge University Press, 1999.
• Frolova-Walker, Marina. "Russian Federation, 1730–1860" in The Grove Dictionary of Music and Musicians, cilt 21. 0-333-60800-3.
• Kahan, Aracadius. "The Costs of 'Westernization' in Russia: The Gentry and the Economy in the Eighteenth Century." Slavic Review 25.1 (1966): 40–66.
• Kelly, Catriona. Refining Russia: Advice Literature, Polite Culture, and Gender from Catherine to Yeltsin. Oxford University Press, 2001.
• Lentin, A. "Catherine the Great and Denis Diderot." History Today (Mayıs 1972), ss. 313–320.
• Riasanovsky, Nicholas V. ve Mark D. Steinberg. A History of Russia. 8. baskı. Oxford University Press, 2011.
• Taruskin, Richard. "Russia" in The New Grove Dictionary of Opera, ed. Stanley Sadie. Londra, 1992. 0-333-73432-7.
• Wirtschafter, Elise Kimerling. "Thoughts on the Enlightenment and Enlightenment in Russia." Modern Russian History & Historiography 2.2 (2009): 1–26.
• Wirtschafter, Elise Kimerling. "Religion and Enlightenment in Eighteenth-Century Russia: Father Platon at the Court of Catherine II." Slavonic & East European Review 88.1–2 (2010): 180–203.
• Zhivov, Viktor M. "The Myth of the State in the Age of Enlightenment and Its Destruction in Late Eighteenth-Century Russia." Russian Studies in History 48.3 (2009/2010): 10–29.