Çengilli, Kağızman
| Çengilli | |
|---|---|
 | |
 Kars'ın konumu | |
  Çengilli Çengilli'nin Kars'taki konumu | |
| Ülke |  Türkiye |
| İl | Kars |
| İlçe | Kağızman |
| Coğrafi bölge | Doğu Anadolu Bölgesi |
| İdare | |
| • Yönetici | Muhtar[3] İhtiyar heyeti[3] |
| Rakım | 2044 m |
| Nüfus (2022) | |
| • Toplam | 1.512 |
| Zaman dilimi | UTC+03.00 (TSİ) |
| İl alan kodu | 0474 |
| İl plaka kodu | 36 |
| Posta kodu | 36700 |
Çengilli, Kars ilinin Kağızman ilçesine bağlı bir köydür.
Tarihçe
[değiştir | kaynağı değiştir]Çengilli köyünün bilinen en eski adı Çangli'dir. Gürcüce Çangli'den (ჩანგლი) gelen bu yer adı, 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterinde 'Çanlı' (چكلی) veya "Kariye-i Çanlı Kilise" olarak geçer.[4][5] 1886 tarihli nüfus tespitinde Rus idaresi ise köyü Çangli (Чанглы) şeklinde kaydedilmiştir.[6] 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Çegilli (چكللی) biçiminde geçen bu bu yer adı, daha sonra Çengili ve Çengilli'ye dönüşmüştür.[7][8]
Köydeki Çangli Kilisesi'nin 1030 yılına tarihlenen Gürcüce yazıtı, buranın eski bir yerleşim yeri olduğunu göstermektedir.[9] Nitekim Osmanlılar köyün bulunduğu bölgeyi, 16. yüzyılın ortalarında Samtshe Atabeyliğinden ele geçirmiştir.
1835 tarihli Osmanlı nüfus defterine göre Çanlı adıyla köy statüsündeki yerleşim, Kars sancağının Kağızman kazasına bağlıydı. Kars sancağı ise, 1574 tarihli Osmanlı icmal defterindeki kayda göre Gürcistan Vilayeti içinde yer alıyordu. Askere alma ve vergi belirleme amacıyla yapılan söz konusu nüfus tespitinde sadece erkek nüfusu tespit edildiği bu tarihte köyde, 19'u Müslüman ve 21'i Hristiyan olan 40 hanede 153 erkek kaydedilmiştir. Köyün toplam nüfusunun erkek sayısının iki katı kadar olduğu söylenebilir.[10][11]
Yerkleşim uzun süre Osmanlı egemenliğinde kaldıktan sonra, 93 Harbi'nin ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca, savaş tazminatı kapsamında Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. Rus idaresinin 1886 yılında gerçekleştirdiği nüfus tespitinde, Kars oblastı içinde, Kağızman sancağının (okrug) Kağızman kazasına (uçastok) bağlı Camuşli nahiyesinin 14 köyünden biriydi. Köyün nüfusu, 188'i erkek ve 161'i kadın olmak üzere, 37 hanede yaşayan 349 kişiden oluşuyordu. Bu nüfusun tamamı Ermeni olarak kaydedilmiştir.[6] Rus idaresi sırasında köyün nüfusu hızla artmış, 1896 yılında 539 kişiye, 1906 yılında 709 kişiye ulaşmıştır. Bu tarihlerde de köyün nüfusunun tamamı Ermenilerden oluşuyordu.[12]
Gürcü tarihçi ve arkeolog Ekvtime Takaişvili 1907 yılında köyü ziyaret etmiş, köyün büyükçe bir Ermeni köyü olduğunu, batısında küçük göl bulunduğunu, balık dolu bu gölden Kapoit adında küçük bir derenin kaynaklandığını, köyün ortasında büyük bir kilisenin bulunduğunu yazmıştır.[9]
Yerleşim, Birinci Dünya Savaşı'nın ardından Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti sınırları içinde kaldı. Bir süre sonra Ankara Hükümeti'ne bağlı kuvvetler köyün bulunduğu bölgeyi ele geçirdi. 1921 yılında imzalanan Moskova Antlaşması ve Kars Antlaşması'yla Kars bölgesi Türkiye'ye bırakıldı.
1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde, Çegilli adıyla Kars vilayetinin Kağızman kazasının Kötek nahiyesine bağlıydı.[7] 1935 genel nüfus sayımında da Çengilli adıyla aynı idari konuma sahip olan köyün nüfusu 757 kişiden oluşuyordu.[13] 1965 genel nüfus sayımında Çengilli köyünün nüfusu 1.429 kişiden oluşuyor ve bu nüfus içinde sadece 184 kişi okuma yazma biliyordu.[14]
Coğrafya
[değiştir | kaynağı değiştir]Çengilli köyü, Kars il merkezine 95 km, Kağızman ilçe merkezine 30 km uzaklıktadır.[15]
Nüfus
[değiştir | kaynağı değiştir]| Yıllara göre köy nüfus verileri | |
|---|---|
| 2022 | 1.512[2] |
| 2021 | 1.594[2] |
| 2020 | 1.579[2] |
| 2019 | 1.606[2] |
| 2018 | 1.637[2] |
| 2017 | 1.711[2] |
| 2016 | 1.746[2] |
| 2015 | 1.765[2] |
| 2014 | 1.773[2] |
| 2013 | 1.802[2] |
| 2012 | 1.826[2] |
| 2011 | 1.873[2] |
| 2010 | 1.892[2] |
| 2009 | 1.872[2] |
| 2008 | 1.897[2] |
| 2007 | 1.823[2] |
| 2000 | 1.826[16] |
| 1990 | 1.935[17] |
| 1985 | 2.036[18] |
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ "Cengilli, Turkey Page" (İngilizce). Fallingrain.com. 7 Haziran 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Mayıs 2020.
- ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q "Kars Kağızman Çengilli Köy Nüfusu". Nufusune.com. 21 Ekim 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Mayıs 2020.
- ^ a b "5393 sayılı Belediye Kanunu" (PDF). mevzuat.gov.tr. 3 Temmuz 2005. s. 3. 1 Haziran 2024 tarihinde kaynağından (pdf) arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Eylül 2024.
Madde 9- Mahalle, muhtar ve ihtiyar heyeti tarafından yönetilir.
- ^ "Aysel Güneş, "2782 Numaralı Kars Vilayeti Kağızman Sancağı Kağızman Kasabası ve Geçvan Kazası Müslim Nüfus Defterinin Transkripsiyon ve Değerlendirmesi", 2020, Bitlis, s. 225". 13 Ocak 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ekim 2025.
- ^ Ersin Doğantekin, "1251/1835 Tarihli Nüfus Defterine Göre Kağızman Nüfusu", Geçmişten Geleceğe Her Yönüyle Kağızman Sempozyumu, Ankara, 2012
- ^ a b "Свод статистических данных о населении Закавказскаго края, извлеченных из посемейных списков 1886 г. (Transkafkasya Bölgesinin Nüfusuna Dair 1886 Yılı Aile Listelerinden Edinilmiş istatistik Verilerin Özeti), Tiflis, 1893, "Kars oblastı" - Sıra no: 532". 11 Aralık 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Mart 2024.
- ^ a b Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928, s. 770.
- ^ "1940 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1946, s. 354" (PDF). 10 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 28 Mart 2024.
- ^ a b "Ekvtime Takaişvili, 1907 Yılı Kola-Oltisi ve Çangli'de Arkeolojik Araştırmalar Gezisi (არქეოლოგიური ექსპედიცია კოლა-ოლთისში და სოფელ ჩანგლში 1907 წელს), Paris, 1938, s. 80". 29 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Kasım 2021.
- ^ Yücel Öztürk, "527 numaralı Küçük Ardahan ve Kars livaları timar icmal defteri", 1992, s. VII. 20 Eylül 2024 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Yüksek lisans tezi
- ^ Ersin Doğantekin, "1251/1835 Tarihli Nüfus Defterine Göre Kağızman Nüfusu", Geçmişten Geleceğe Her Yönüyle Kağızman Sempozyumu, Ankara, 2012
- ^ Candan Badem, Çarlık Yönetiminde Kars, Ardahan, Artvin, İstanbul, 2018, s. 116, ISBN 9786052100271.
- ^ "1935 Genel Nüfus Sayımı, İstanbul, 1937, s. 86" (PDF). 16 Ocak 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 13 Kasım 2021.
- ^ "1965 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1968, s. 361" (PDF). 18 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 28 Mart 2024.
- ^ "Çengilli Köyü". YerelNet.org.tr. 2 Haziran 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Mayıs 2020.
- ^ "İl, ilçe ve bucaklara göre köy nüfusları - 2000". TÜİK. 8 Nisan 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Nisan 2020.
- ^ Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü (1991). "1990 Genel Nüfus Sayımı İdari Bölünüş" (PDF). sehirhafizasi.sakarya.edu.tr. 19 Şubat 2020 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Şubat 2020.
- ^ Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü (1986). "1985 Genel Nüfus Sayımı İdari Bölünüş" (PDF). sehirhafizasi.sakarya.edu.tr. 19 Şubat 2020 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Şubat 2020.