Irak ve kitle imha silahları
Irak, 1962-1991 yılları arasında kitle imha silahları (KİS) üzerine aktif araştırmalar yaptı ve kimyasal silahlar kullandı. Daha sonra, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin 687 sayılı kararı doğrultusunda kimyasal silah stokları imha edildi, nükleer silah programı biyolojik silah programı durduruldu.[1] Saddam Hüseyin yönetimindeki Irak hükûmeti, Irak-İran Savaşı sırasında İranlı sivillere, Iraklı Kürtlere ve askerlere karşı gerçekleştirdiği kimyasal saldırılar nedeniyle uluslararası alanda kınandı. Saddam, kapsamlı biyolojik ve nükleer silah programları yürüttü, ancak hiçbir zaman nükleer silah üretmedi. Körfez Savaşı'ndan sonra Birleşmiş Milletler Özel Komisyonu, Irak'a ait büyük miktarda kimyasal silahı ve altyapıyı tespit etti, el koydu ve imha etti; bunun ardından Irak kimyasal, biyolojik ve nükleer programlarını sona erdirdi.[2]
1983-1988 yılları arasında Irak-İran Savaşı sırasında bilinen Irak kimyasal silah saldırılarının, İran askerleri arasında yaklaşık 50.000 ani zayiata yol açtığı tahmin edilmektedir.[3] Halepçe Katliamı'nda 3.200 ila 5.000 kişi hayatını kaybetmiştir.[4][5][6] Bu saldırılar, hardal gazı ve sinir gazları kullanan Ali Hasan el-Mecid tarafından yönetilmiştir. Körfez Savaşı sırasında ABD bombardımanı ve savaş sonrası, özellikle sarin ve siklosarin içeren Irak kimyasal silah tesislerinin yıkılması, ABD gazilerinin %40'ından fazlasında görülen Körfez Savaşı sendromunun başlıca nedeni olarak değerlendirilmiştir.[7]
ABD ve Birleşik Krallık'ın, Irak'ın kitle imha silahlarını araştırmaya ve stoklamaya devam ettiği yönündeki iddiaları, Irak Savaşı'na giden süreçte büyük rol oynamıştır. ABD ve BK, 1998'de Irak'ı bombalamış, bunun gerekçesi olarak KİS tesislerini hedef aldıklarını ileri sürmüştür. 11 Eylül saldırılarından sonra ABD, Irak'ı saldırıları gerçekleştiren terör örgütü El-Kaide'nin KİS arayışlarıyla ilişkilendirmeye çalıştı. BM denetimleri, Irak'ın BM ve Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu (UAEK) denetimlerine "derhal, koşulsuz ve aktif iş birliği" yapmasını talep eden 1441 sayılı karar uyarınca Kasım 2002 ile Mart 2003 arasında yeniden başladı.[8][9] ABD, Irak'ın yeterince iş birliği yapmadığını ve bunun 1441 sayılı kararın ihlali olduğunu savundu, ancak BM Güvenlik Konseyi'ni güç kullanımına izin veren yeni bir karar çıkarmaya ikna edemedi.[10][11][12] Buna rağmen ABD, barışçıl yolların Irak'ı silahsızlandıramayacağını öne sürerek Mart 2003'te Irak'a askerî müdahalede bulundu.
ABD öncülüğündeki denetimler daha sonra, Irak'ın aktif KİS üretimini ve stoklamasını durdurduğunu ortaya koydu.[1] Bazı yorumcular, yanlış KİS iddialarının savaş için kasıtlı bir bahane olarak kullanıldığını savunmuştur.[13] Silahların gizlenmiş ya da başka ülkelere gönderilmiş olabileceğine dair kanıtsız varsayımlar da öne sürülmüştür.[14] Temmuz 2004'te yayımlanan resmî ABD ve Birleşik Krallık raporları, istihbarat servislerinin "güvenilmez kaynaklara dayandığını" ve bunun "Irak'ın silah cephaneliği hakkında yanlış veya abartılı iddialara yol açtığını" kabul etmiştir.[15]
Irak, 1931'de Cenevre Protokol'ünü, 1969'da Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması'nı ve 1972'de Biyolojik Silahlar Sözleşmesi'ni imzalamış, ancak ancak Biyolojik Silahlar Sözleşmesi'ni 11 Haziran 1991'e kadar onaylamamıştır. Kimyasal Silahlar Sözleşmesi'ni ise Ocak 2009'da onaylamış, sözleşme Irak için 12 Şubat 2009'da yürürlüğe girmiştir.[16]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ a b "Iraq Survey Group Final Report: Regime Strategic Intent – Key Findings" (PDF). 24 Mart 2017 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Nisan 2017.
- ^ Cleminson, Ronald. What Happened to Saddam's Weapons of Mass Destruction? 12 Ağustos 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Arms Control Association. September 2003.
- ^ Wright, Robin (2008). Dreams and Shadows: The Future of the Middle East
. New York: Penguin Press. s. 438. ISBN 9781594201110.
- ^ "BBC ON THIS DAY | 16 | 1988: Thousands die in Halabja gas attack". BBC News. 10 Şubat 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Ağustos 2013.
- ^ "Halabja, the massacre the West tried to ignore". The Times. 28 Ocak 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Ağustos 2013.
- ^ "3/16/98: Anniversary of the Halabja Massacre". 1997-2001.state.gov. 30 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Şubat 2025.
- ^ Cruz-Hernandez, Angela; Roney, Andrew; Goswami, Dinesh G.; Tewari-Singh, Neera; Brown, Jared M. (17 Kasım 2022). "A review of chemical warfare agents linked to respiratory and neurological effects experienced in Gulf War Illness". Inhalation Toxicology. 34 (13-14). Informa UK Limited. ss. 412-432. Bibcode:2022InhTx..34..412C. doi:10.1080/08958378.2022.2147257
. ISSN 0895-8378. PMC 9832991 . PMID 36394251.
- ^ Nichols, Bill (March 2, 2004). "U.N. – Iraq had no WMD after 1994". USA Today. October 17, 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: March 21, 2008.
- ^ "CNN Transcript of Blix's remarks". CNN. January 27, 2003. October 10, 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ağustos 2010.
- ^ "CNN: Text of memorandum submitted by France, Russia, Germany". CNN. 24 Şubat 2003. January 9, 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ağustos 2010.
- ^ "Chirac declares veto over any Iraq resolution". Pbs.org. 10 Mart 2003. 2 Eylül 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ağustos 2010.
- ^ Farley, Maggie (6 Şubat 2003). "Los Angeles Times: War Still Not the Answer Say France, Russia, China". Articles.latimes.com. 22 Ekim 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2009.
- ^ The Iraq Invasion 20 Years Later: It Was Indeed a Big Lie that Launched the Catastrophic War 12 Ocak 2026 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., David Corn, Mother Jones, 20 Mart 2023.
- ^ Scott Shane (June 23, 2006). "For Diehards, Search for Iraq's W.M.D. Isn't Over". The New York Times. March 6, 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Şubat 2017.
- ^ Diamond, John (14 Temmuz 2004). "U.S., British probes reach similar findings". USA Today. 24 Mayıs 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ "Iraq". OPCW. 1 April 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 March 2019.
Konuyla ilgili yayınlar
[değiştir | kaynağı değiştir]- Coletta, Giovanni. "Politicising intelligence: what went wrong with the UK and US assessments on Iraqi WMD in 2002" Journal of Intelligence History (2018) 17#1 ss. 65-78 is a scholarly analysis.
- Isikoff, Michael. and David Corn. Hubris: The inside story of spin, scandal, and the selling of the Iraq War (2006) is journalistic.
- Jervis, Robert. 2010. Why Intelligence Fails Lessons from the Iranian Revolution and the Iraq War. Cornell University Press.
- Lake, David A. "Two cheers for bargaining theory: Assessing rationalist explanations of the Iraq War." International Security 35.3 (2010): 7-52.
- Braut-Hegghammer, Målfrid. 2020. "Cheater's Dilemma: Iraq, Weapons of Mass Destruction, and the Path to War." International Security.
Dış bağlantılar
[değiştir | kaynağı değiştir]
- Web sitesi
- Irak ile ilgili Kongre Araştırma Servisi (CRS) raporları
- Kitle imha silahları teorileri ve komplo iddiaları 7 Eylül 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Prospect dergisi
- LookSmart – Irak KİS Tartışması dizin kategorisi
- Washington Post'ta, Irak'ta KİS bulma çalışmalarında görev almış eski CIA saha görevlisi Arthur Keller tarafından yazılan makale
- Richard S. Tracey, Trapped by a Mindset: The Iraq WMD Intelligence Failure, 23 Ocak 2007, Air & Space Power Journal.
- 2004-05'te Irak Araştırma Grubu'na atanmış Pensilvanya Ordu Ulusal Muhafız askerlerini konu alan Land of Confusion adlı belgesel filminin tanıtımı
- Alsos Nükleer Konular Dijital Kütüphanesi'nden Irak nükleer silah programına ilişkin açıklamalı kaynakça
| Arkaplan |  | |
|---|---|---|
| Taraflar | ||
| Muharebeler | ||
| Olaylar | ||
| İşgal ve iç savaş | ||
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}