Arnavutluk'ta sosyalizmin çöküşü
| Arnavutluk'ta sosyalizmin çöküşü | |
|---|---|
| Tarih | 29 Aralık 1989 – 22 Mart 1992 |
| Konum | Arnavutluk Sosyalist Halk Cumhuriyeti |
Arnavutluk'ta sosyalizmin çöküşü, Avrupa'da Sovyetler Birliği dışında gerçekleşen son olay, Aralık 1990'da başkent Tiran'daki öğrenci gösterileriyle başladı, ancak aynı yılın Ocak ayında İşkodra ve Kavaja gibi diğer şehirlerde de protestolar başlamıştı[1] Arnavutluk Komünist Emek Partisi Merkez Komitesi 11 Aralık'ta siyasi çoğulculuğa izin verdi ve ertesi gün en büyük muhalefet partisi Demokrat Parti kuruldu.[2] Mart 1991 seçimleri İşçi Partisi'ni iktidarda bıraktı, ancak genel grev ve kentsel muhalefet, komünist olmayanları da içeren bir istikrar hükûmetinin kurulmasına yol açtı. Arnavutluk'un eski komünistleri, Mart 1992'de ekonomik çöküş ve toplumsal huzursuzlukların ortasında yapılan seçimlerde bozguna uğradı. Demokrat Parti sandalyelerin çoğunu kazandı ve parti başkanı Sali Berişa cumhurbaşkanı oldu.
| Doğu Bloku |
|---|
 |
Arnavutluk Sosyalist Halk Cumhuriyeti'ni kırk yıl boyunca yöneten Enver Hoca, 11 Nisan 1985'te öldü. Ramiz Alia, Hoca'nın yerine İşçi Partisi Birinci Sekreteri oldu ve yavaş yavaş ekonomik reformları uygulamaya koydu ve Batı Avrupa ülkeleriyle diplomatik ilişkiler başlattı.[3] 1989 devrimleri sırasında birçok Arnavut, izole edilmiş ülkede devlet kontrolündeki bilgiler nedeniyle olaylardan habersiz kaldı. Bazı Arnavutlar Berlin Duvarı'nın Kasım 1989'da yıkıldığını bilmiyordu.[4] Ocak 1990'da birkaç yüz kişinin Joseph Stalin'in heykelini yıkmak istediği İşkodra'da ilk isyanlar başladı ve oradan birkaç şehre yayıldı. Sonunda mevcut rejim, 1990'da yurtdışına seyahat etme özgürlüğünü sağlayan önlemler de dahil olmak üzere bir miktar liberalizasyon başlattı. Dış dünyayla bağların geliştirilmesine yönelik çalışmalar başlatıldı.
Mihail Gorbaçov, 1985 yılında Sovyetler Birliği'nde yeni glasnost ve perestroyka politikalarını benimsemişti. Romanya'nın komünist lideri Nikolay Çavuşesku'nun 1989 Romanya Devrimi sırasında idam edilmesinin ardından Alia, radikal değişiklikler yapılmazsa sıranın kendisi olabileceğini biliyordu. Daha sonra Batı Avrupa insan hakları standartlarına uyumu zorunlu kılan Helsinki Anlaşmasını imzaladı. Alia ayrıca dönemin önde gelen aydınlarıyla Arnavut siyasi sisteminde reform yapmanın yolları konusunda bir toplantı da düzenledi. Alia döneminde, komünistlerin 1944'te Arnavutluk'ta iktidara gelmesinden bu yana ilk çoğulcu seçimler yapıldı. Alia'nın partisi 31 Mart 1991 seçimlerini kazandı. Ancak demokrasiye geçişin durdurulamayacağı açıktı. Yeni kurulan Demokrat Parti'nin birçok önde gelen üyesi gösteriler sırasında hafif trençkotlar giyerken, o zamanlar hala İşçi Partisi üyesi olan Sali Berişa'nın öğrencilerin protestolarına hitap ederken Ramiz Alia'ya teşekkür ettiği duyuldu ve bir hükûmet aracıyla İskender Bey Meydanı'nda dolaşırken görüldü.[5][6] Bu arada Tiran'ın Öğrenci Şehri yurtlarında düzenlenen bir öğrenci gösterisi eyalet polisi tarafından bastırıldı. Ramiz Alia, endişelerini tartışmak ve uzlaşmaya varmak üzere Tiran Üniversitesi öğrencilerinden oluşan bir heyeti davet etti.
Komünistler seçimlerin ilk turunda hükûmetin kontrolünü ellerinde tutmayı başardılar, ancak iki ay sonra yapılan genel grev sırasında düştüler. Bir ulusal kurtuluş komitesi görevi devraldı ancak altı ay içinde çöktü. Alia cumhurbaşkanlığından istifa etti ve yerine Piskopos Fan Noli'den bu yana Arnavutluk'un demokratik olarak seçilmiş ilk lideri olan Berişa geçti.
Demokrat Parti söz verdiği reformları uygulamak zorunda kaldı, ancak bunlar ya çok yavaştı ya da ülkenin sorunlarını çözmedi, bu da insanların hızlı refah umutları gerçekleşmeyince hayal kırıklığına uğramasına neden oldu. Pek çok Arnavut, Sali Berişa'nın muhalefet, medya ve sivil toplum üzerindeki baskı da dahil olmak üzere artan otoriterliğinden de hayal kırıklığına uğradı.[7] Haziran 1996 genel seçimlerinde Demokrat Parti mutlak çoğunluğu elde etmeye çalıştı ve sonuçları manipüle etti.[8]
1997'de Arnavutluk'ta yaşanan sivil huzursuzluk, bir dizi büyük saadet zinciri şemasının çökmesi ve Arnavutluk'ta ülke genelinde kargaşa ve isyana neden olan yaygın yolsuzluğun ardından hükûmetin düşmesine neden oldu.[9] Hükûmet isyanı güç kullanarak bastırmaya çalıştı ancak Arnavutluk ordusundaki düşük moral ve yolsuzluk nedeniyle bu girişim başarısız oldu.[2] AGİT özel elçisi Franz Vranitzky liderliğindeki uluslararası arabuluculuğun yardımıyla iktidar ve muhalefet partileri Uzlaşma Hükûmeti kurulması ve yeni seçim yapılması konusunda anlaştılar. Sakinliği sağlamak ve dışarıya doğru mülteci akışını önlemek için dokuz devlet, Alba Operasyonu adı verilen uluslararası bir güce askerî güç katkısında bulundu.[10]
Haziran ayındaki 1997 Arnavutluk parlamento seçimleri, muhalefetteki Sosyalist Parti'yi (eski komünist parti) iktidara getirdi ve parti, 2005 yılına kadar çeşitli başbakanların yönetimi altında hüküm sürdü [11] Demokrat Parti 2005 ve 2009 parlamento seçimlerini kazandı ve Arnavutluk bu kez başbakan olarak yeniden Sali Berişa tarafından yönetildi. Sosyalist Parti 2013'teki seçimleri kazandı ve parti başkanı ve Başbakan Edi Rama tarafından yönetiliyor.
22 Kasım 1998'de referandumla onaylanan, 28 Kasım 1998'de yayımlanan ve Ocak 2007'de değiştirilen anayasaya göre Arnavutluk, kuvvetler ayrılığı ve temel insan haklarının korunduğu demokratik bir yönetim sistemine sahiptir.[12] Komünizmin sona ermesinden bu yana ülke, her ne kadar heyecansız olsa da Rusya veya Çin ile olan ilişkilerinden ziyade Batı'ya daha fazla yöneldi. Arnavutluk 2009 yılında NATO'ya katıldı ve gelecekte Avrupa Birliği'ne katılmayı hedefliyor.
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Mysteries of December 1990 (Misteret e Dhjetoret) Webarşiv şablonunda hata:
|url=value. Boş., TV Klan. - ^ a b Abrahams, Fred C. (2015). Modern Albania: From Dictatorship to Democracy. New York: NYU Press. ss. 169-221. ISBN 978-0814705117. 28 Ekim 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Mart 2024.
- ^ Lami, Remzi. "Albania: nine years after". AIM Tirana. 3 Ağustos 2003 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Kasım 2010.
- ^ Bogdani, Mirela; Loughlin, John (23 Şubat 2007). Albania and the European Union: the tumultuous journey towards integration. Bloomsbury Academic. s. 21. ISBN 9781845113087. Erişim tarihi: 27 Haziran 2011.
- ^ Lenci lorenc (17 Temmuz 2009). "Sali Berisha cun i ri". 17 Ağustos 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mart 2018 – YouTube vasıtasıyla.
- ^ OLTIONPENGU (25 Haziran 2009). "I Panjohuri". 11 Ağustos 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mart 2018 – YouTube vasıtasıyla.
- ^ Human Rights Watch, Human Rights in Post-communist Albania 16 Aralık 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., March 1, 1996.
- ^ Organization for Security and Cooperation in Europe, Parliamentary Elections 26 May and 2 June: Observations 18 Aralık 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., July 2, 1996.
- ^ Vaughan-Whitehead, Daniel (1999). Albania in Crisis: The Predictable Fall of the Shining Star. Edward Elgar Pub. ISBN 1840640707.
- ^ The nine participating states were: Austria, Denmark, France, Greece, Italy, Romania, Slovenia, Spain, and Turkey.
- ^ "Final Report on Parliamentary Elections in Albania, 29 June 1997". 8 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Mart 2024.
- ^ Constitution of the Republic of Albania 11 Aralık 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi..