Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti

Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti
Азәрбајҹан Совет Сосиалист Республикасы (Azerice)
Азербайджанская Советская Социалистическая Республика (Rusça)
Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Азәрбајҹан Совет Сосиалист Республикасы (Azerice); Азербайджанская Советская Социалистическая Республика (Rusça)
1920-1991
	Bayrak (1956-1991) Arma (1978-1991)
	Slogan; Бүтүн өлкәләрин пролетарлары, бирләшин! (Azerice); Bütün ölkələrin proletarları, birləşin! (transliterasyon); "Bütün ülkelerin işçileri, birleşin!"
	Millî marş; (1920–1922); Azərbaycan marşı; (1944–1991); Азәрбајҹан Совет Сосиалист Республикасынын Һимни; Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının Himni; "Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Marşı";
	Sovyetler Birliği'ne bağlı Azerbaycan SSC'nin haritadaki konumu.
Tür	Sovyet cumhuriyeti
Başkent	Bakü
Resmî dil(ler)	Azerice, Rusça
Resmî din	Devlet ateizmi
Demonim	Azerbaycanlı; Sovyet
Hükûmet	1920–1990:; Üniter Marksist-Leninist tek parti Sovyet sosyalist cumhuriyeti; 1990–1991:; Üniter başkanlık cumhuriyeti;
Devlet başkanı
• 1920
• 1920	Mirza Davud Hüseynov (ilk)
• 1990-1991	Ayaz Mutallibov (son)
Başbakan
• 1920-1922
• 1920-1922	Neriman Nerimanov (ilk)
• 1990-1991	Hasan Hasanov (son)
Yasama organı	Yüksek Sovyet
Tarihçe
• Kuruluşu
• Kuruluşu	28 Nisan 1920
• Transkafkasya SFSC'nin parçası olması	30 Aralık 1922
• Kara Ocak	19-20 Ocak 1990
• Dağılışı	26 Aralık 1991
Nüfus
• 1989
• 1989	7.037.867
Para birimi	Sovyet rublesi (SUR)
Öncüller	Ardıllar
	Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti
	Dağlık Ermenistan Cumhuriyeti
	Transkafkasya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti
Azerbaycan
Dağlık Karabağ Cumhuriyeti

Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti (Azerice: Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası, Rusça: Азербайджанская Советская Социалистическая Республика - Azerbaycanskaya Sovetskaya Sotsialistiçeskaya Respublika), bugünkü Azerbaycan'dan önce 1920 yılında Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin yıkılması ve Kızıl Ordu'nun işgaliyle^[1] kurulan, 1920–1922 ile 1936–1991 yılları arasında varlığını sürdüren, Sovyetler Birliği'ni oluşturan 15 cumhuriyetten biridir.

Tarih

SSCB'nin Transkafkasya cumhuriyetlerinden en büyüğü olan Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti bölgenin tek Türk kökenli halkını oluşturmaktaydı.

1826-1828 yılları arasında yapılan İran (Kaçar)-Rus Savaşı, İran'ın yenilgisiyle sonuçlandı. İran'ın Rus İmparatorluğu ile imzaladığı Türkmençay Antlaşması gereği Azerbaycan ikiye bölündü ve kuzey kısmı Rus İmparatorluğu'na bırakıldı. Lenin önderliğindeki 1917 Ekim Devrimi ile Rusya'da Bolşeviklerin iktidarı almasından sonra çıkan iç savaşla Ruslar bölgedeki etkinliğini yitirince 28 Mayıs 1918 tarihinde Kafkas İslam Ordusu'nun da desteğiyle bağımsızlığını ilan eden Azerbaycan; Rusya'da iç savaşın bitmesi ve Bolşevik yönetimin kesin zaferini ilân etmesi sonrasında Sovyetler Birliği'nin bir üyesi olarak yerini almıştır.

Ekonomi

Petrol yatakları ile eski zamanlardan beri bilinen Bakü yöresi, SSCB döneminde de dünyanın başlıca petrol üretim merkezlerinden biri haline geldi. Azerbaycan'da üretilen petrol, 1923 yıldan itibaren istikrarlı bir şekilde artarak 1941 yılında 25.4 milyon tona ulaşmasıyla petrol üretiminde rekor kıran Sovyet ülkesinde, çıkarılan petrolün %75'ini teşkil ediyordu. İkinci Dünya Savaşı boyunca Azerbaycan'da petrol üretimi ise şöyledir: 1941'de 25.4, 1942'de 15.8, 1943'te 12.6, 1944'te 11.8 ve 1945'te 10.4 milyon ton. Enerji kaynaklarına hakim olmanın önemini kavrayan Hitler, II. Dünya Savaşı'nda, başta Bakü olmak üzere Kafkasların petrol yataklarını, "Edelweiss" diye adlandırılan planıyla ele geçirmeye çalıştı.

Hitler, Bakü petrolünü ele geçirmek için büyük mücadele vermiş olmasına karşın, başarılı olamayarak amacına ulaşamadı. Sovyetler Birliği'nin gelişmesinde önemli bir rol oynayan Azerbaycan petrolü, II. Dünya Savaşı boyunca her yıl cepheye ortalama 20 milyon ton petrol göndermiştir. Bu bakımdan savaşın kazanılmasında Azerbaycan petrolünün etkisi büyük olmuştur. 1944-45 yıllarında Bakü ve çevresinden çıkarılan petrol, Sovyetler Birliği'nde üretilen petrolün %75'ini teşkil ediyordu. Savaş yıllarında SSCB'nin petrol ihtiyacının tamamına yakın bir kısmının Azerbaycan tarafından karşılandığı göz önüne alındığında Azerbaycan'ın jeostratejik önemi daha fazla anlaşılmaktadır. Bu öneme binaen Bakü'ye çok sayıda insan yerleştirildi; bu nedenle SSCB döneminde Bakü, Azeri olduğu kadar aynı zamanda büyük bir Rus kenti durumundaydı.

SSCB'nin beşinci büyük kenti durumundaki Bakü'nün çevresindeki sanayi, yöredeki petrol üretimiyle bağlantılıydı. Bu yörede üretilen petrol 1900 yılında dünya petrol üretiminin yarısını karşılamaktaydı. Göreceli olarak bakıldığında sonraki dönemde yeni petrol kuyularının açılmasıyla azalmıştır.

SSCB döneminde bir başka önemli üretim ise, pamuktur. Kura ovalarında gerçekleştirilen yaygın sulama, başka türlü büyük ölçüde yarı-çorak bir görünüm taşıyacak olan bölgeye yeşillik katmaktadır. Koyun, sığır, domuz ve binek atı yetiştiriciliği, sulama yapılmayan bozkırlarda kış mevsiminde sürdürülebilir. Göçebe çobanlar, yaz aylarında hayvanları yüksek rakımlı otlaklara götürmektedirler. Transkafkasya'da yaygın olan meyve, tütün, çay üretimi ve bağcılık, Azerbaycan'da da yapılmaktaydı. Bütün bunlara eklenebilecek olan bir başkası, yüksek kalite havyar elde edilen mersin balığı başta olmak üzere, Hazar kıyısı boyunca yapılan balıkçılıktı.

Azerbaycan Komünist Partisi Merkez Komitesinin Genel Sekreterleri

№	Resim	İsim (Doğum–Ölüm)	Görev Süresi		Siyasi Parti
№	Resim	İsim (Doğum–Ölüm)	Başlangıç	Bitiş	Siyasi Parti
1		Sergey Kirov (1886–1934)	24 Temmuz 1921	5 Ocak 1925	Azerbaycan Komünist Partisi
2		Ruhulla Ahundov (1897–1938)	5 Ocak 1925	21 Ocak 1926
3		Levon Mirzoyan (1873–1966)	21 Ocak 1926	11 Temmuz 1929
4		Nikolay Gikalo (1897–1938)	11 Temmuz 1929	5 Ağustos 1930
5		Vladimir Polonski (1893–1937)	5 Ağustos 1930	7 Şubat 1933
6		Ruben Rubenov (1894–1937)	7 Şubat 1933	10 Aralık 1933
7		Mir Cafer Bağırov (1896–1956)	10 Aralık 1933	6 Nisan 1953
8		Mir Teymur Yakubov (1904–1970)	6 Nisan 1953	17 Şubat 1954
9		İmam Mustafayev (1910–1997)	17 Şubat 1954	10 Temmuz 1959
10		Veli Ahundov (1916–1986)	10 Temmuz 1959	14 Temmuz 1969
11		Haydar Aliyev (1923–2003)	14 Temmuz 1969	3 Aralık 1982
12		Kamran Bağırov (1933–2000)	3 Aralık 1982	21 Mayıs 1988
13		Abdurrahman Vezirov (1930–2022)	21 Mayıs 1988	25 Ocak 1990
14		Ayaz Mutallibov (1938–2022)	25 Ocak 1990	14 Eylül 1991

Bağımsızlık

Qorbaçov döneminde ortaya atılan Glasnost ve Perestroyka sonrası merkezi hükûmetin cumhuriyetler üzerindeki otoritesi de göreceli olarak azalmaya başladı. Bundan dolayı Baltık Cumhuriyetlerinde olduğu gibi Azerbaycan'da da bağımsızlık hareketleri görülmeye başlandı. Azerbaycan SSC'deki bağımsızlık hareketlerinden en önemlisi ülke tarihi açısından da milat niteliği taşıyan Kara Ocak olaylarıdır. 137 vatandaşının öldüğü bu olaylar sonrasında ülkedeki milliyetçilik rüzgârı güçlenmiş, çeşitli etnik çatışmalar sonucu bağımsızlık ilanı ve Karabağ Savaşı'na giden yola girilmiştir.

Eski Bayraklar

1920 - 1921
1921 - 1922
1922 - 1924 (TSFSC dönemi)
1924 ilk bayrak (TSFSC dönemi)
1924 ikinci bayrak (TSFSC dönemi)
1929 (TSFSC dönemi)
1937 - 1940
1940 - 1952
(1952-1991)

Kaynakça

^ Swietochowski, Tadeusz, Müslüman Cemaatten Ulusal Kimliğe Rus Azerbaycanı 1905-1920, İstanbul, Bağlam, 1988. s.239-240

[1] Swietochowski, Tadeusz, Müslüman Cemaatten Ulusal Kimliğe Rus Azerbaycanı 1905-1920, İstanbul, Bağlam, 1988. s.239-240

[1]

g t d Sovyetler Birliği'nin cumhuriyetleri
Sovyetler Birliği
Ana	Azerbaycan SSC Beyaz Rusya SSC Ermenistan SSC Estonya SSC Gürcistan SSC Kazakistan SSC Kırgızistan SSC Letonya SSC Litvanya SSC Moldova SSC Özbekistan SSC Rusya SFSC Tacikistan SSC Türkmenistan SSC Ukrayna SSC
Kısa süreli	Abhazya SSC Karelo-Fin SSC Transkafkasya SFSC
Birlik dışındaki	Buhara SHC Harezm SHC