Açe

Nanggröe Açe Dârüsselam
Dil	Endonezce, Açece
Başkent	Benderaçe
Dinler	Müslüman (%97,6), Hristiyan (%1,7), Hindu (%0,08), Budist (%0,55)
Vali	Nova Iriansyah
Yüzölçümü	57,366 km², Endonezya topraklarının %2.88'i
Coğrafi Konumu	Endonezya'nın en batı ucundan güneye doğru uzanan bir alanı kaplamaktadır. Kuzey kıyılarında Andaman Denizi ve Malaka Boğazı, güneyinde Kuzey Sumatra, batısında Hint Okyanusu, doğu kıyılarında ise Malaka Boğazı ve Kuzey Sumatra yer alır.
Nüfus	4.271.000 (Tsunami öncesi) 4.031.589 (2005 Eylül sayımı) 5.372.000 (2019)
Etnik grup(lar)	Açeliler, Gayolar, Alaslar Aneuk Jameeler, Malaylar, Cavalılar, Kluetler, Bataklar
Doğal kaynaklar	Uranyum, petrol, doğalgaz, kauçuk, kahve, çikolata, palmiye yağı, çeltik
Saat dilimi -	WIB (UTC+7)

Açe, Endonezya'da özel bir eyalettir. Sumatra Adası'nın kuzey ucunda bulunur.

Etimoloji

Banda Açe (Endonezce: Banda Aceh), Endonezya’ya bağlı Açe Eyaleti’nin başkentidir. 1962’ye kadar halk arasında Kuta Raja (“Kral Şehri”) adıyla anılmıştır.“Banda” adının Farsçada “liman” anlamına gelen bandar kelimesinden türediği; “Açe” (Aceh) adının ise Keling dilindeki aci/aca sözcüklerinden geldiği ve “güzel” ve “sevimli” anlamlarını taşıdığı öne sürülür [kaynak belirtilmeli]. Bölge adının tarih boyunca farklı biçimlerde yazılması, Açe'nin çok sayıda ulusun uğrak noktası olmasından kaynaklanmaktadır. İngilizce kaynaklarda Acheh, Atjeh veya Achin; Osmanlı arşivlerinde ise Açi, Aşi ya da Açin olarak geçer. Yerel sözlü anlatımlarda Aceh adının “a” (Araplar), “ç” (Çinliler), “e” (Avrupalılar) ve “h” (Hintliler) harflerinin kısaltması olduğu belirtilir. Ayrıca Atjeh yazımının Arap, Türk, Japon, Avrupa ve Hint halklarına gönderme yaptığı da iddia edilir.

Tarihçe

Açe Endonezya'da yer alan bir bölgedir. Açe bir sultanlık olarak 1514'te kurulmuştur. Açe'yi sömürgeleştirmeye çalışan ve Sumatra'yı işgal amacında olan ilk Batılı güç Portekizlilerdir. Portekizlilerin baskıları sonucu Açeliler, 1565'te İstanbul'a bir heyet göndererek Osmanlı Devleti'nden yardım istemişler ve sonrasında Osmanlı Devleti ile bir antlaşma imzalanmıştır (1567). Antlaşma çerçevesinde Osmanlı Devleti Açe'ye cephane ve silah göndermiştir. Açe, sömürgeleştirme çabalarına karşı mücadele etmişse de sonunda Hollandalılar bölgeye egemen olmuştur. Hollanda 1873'te Açe'ye ültimatom vererek bir takım ayrıcalıklar ve isteklerde bulunmuştur. Ültimatomun reddedilmesi üzerine başlayan savaş, Hollanda'nın teknolojik üstünlüğü nedeniyle Açe'nin yenilgisiyle sonuçlanmıştır. Açe Sultanı Tunku Muhammed Davut'un 1903'te Hollandalıların egemenliğini tanımış ve bölge yönetim bakımından Hollanda kolonisine dahil olmuştur. Sonrasında Hollanda Açe'ye bir genel vali atamıştır. Hollanda'nın Açe'deki egemenliğini Endonezya'ya devretmesi, Açeli bağımsızlık yanlılarını tekrar direnişe sevketmiştir. 1976'da silahlı direniş amacıyla Gerakan Aceh Merdeka (Özgür Açe Hareketi=GAM) isimli, silahlı bir direniş örgütü kurulmuştur. Açe'deki şiddet ve terör olayları nedeniyle yaklaşık 130,000 kişi mülteci konumuna düşmüştür. İki milyondan fazla Açeli, başkent Benderaçe'de toplanarak 8 Kasım 1999'da bağımsızlık ya da Endonezya'ya bağlılık konusunda referandum istediklerini ilan etmişlerdir. 26 Aralık 2004 tarihli tsunami felaketiyle gündeme gelmiş ve Kızılay tarafından 8 TIR yardım malzemesi acilen ulaştırılmıştır. Halkın %98'i Müslüman olup, bayrağı Türk bayrağından esinlenmiştir.

Açe Bayrağı ve Türk Bayrağı

Sürgündeki Özgür Açe Hareketi bayrağı

2004 yılında yaşanan büyük tsunami felaketi nedeniyle, bölgeye giden BBC muhabiri George Alagiah, ilk izlenimlerini şöyle anlatıyordu:

"Açe'ye indiğimde kendimi Türkiye'de sandım. Hayır, her yerde kebap dükkânları olduğu için değil... Bana kartpostal satmaya çalışan çocukları gördüğümden de değil... Yok yok, ayakkabı boyacılarının bağrışmalarından ya da araba kornalarından da değil... Belki inanamayacaksınız ama; herkesin Türk bayraklı şapka giymesinden dolayı böyle bir fikre kapıldım. Yolda gördüğüm bir genç Açeli'ye, neden şapkalarında Türk bayrağı olduğunu sorduğumda bana verdiği yanıt çok ilginçti. Adı Recep olan bu genç, 'kendi bayrağımız olan şapkayı giyersek, altı ay hapis yatıyoruz. Türk bayrağına kimse bir şey diyemiyor. Türk bayrağı da bizimkiyle aynı... Zaten, Türkler bizim atalarımız sayılır ve biz bayrağımızı 500 yıl önce onlardan almışız. Bundan dolayı, ne zaman bir maç olsa Türkiye millî futbol takımının formasını giyiyor, evlerimize Türk bayrağı asıyoruz.' "Şaşırdım kaldım 'Tanrım bu Türkler nerede yok?' dedim".

Osmanlı İmparatorluğu ve Açe

Osmanlı Devleti 16. yüzyılda Hint Okyanusu'na büyük boyutlara varan birçok savaşlarda bulunmuş, Müslüman halkların paylarını korumuştur. Böylece Hristiyan Avrupalı ülkelerin denizaşırı askerî eylemlerine karşı, bölgenin güvenliğini sağlamış, ticarî yolların denetimini ele geçirmiş, farklı Müslüman gruplar arasında da din birliğini sağlamıştı. Bunun sonucunda, Endonezya sınırları içerisinde bulunan Sumatra Adası'nın kuzey bölgesindeki Açe Krallığı, Osmanlı egemenliğini kabul etmişti. Osmanlı'dan yıllarca askeri ve ekonomik yardım alan bu krallık, en sonunda Türk bayrağını kendine özgürlük simgesi olarak seçmişti.

Bugün Endonezya'dan ayrılıp bağımsız bir devlet kurma çabasını veren ve kendi dillerinde adı "Nanggröe Açe Dârüsselam" olan Açe, Aralık 2004'te tsunami ile yerle bir olmuş, Türk halkının dikkatini ilk kez, yaşanan bu felaket yanında, dalgalandırdıkları Türk bayraklarıyla çekmişti.

"Türkiye nerede, Endonezya nerede?", "Türkler buraya neden gitsin?", "Türk bayrağı neden Sumatra'da dalgalansın?" sorularının yanıtını, Avrupalı tarihçiler çoktan vermişti. Güneydoğu Asya tarihçisi Anthony Reid'in belirttiği gibi, Osmanlı Devleti'nin uğraşı iki ayrı dönemde olmuştu. Birinci uğraş Gujerat'taki (Hindistan'ın güney batısı) ve Endonezya çevresindeki Müslümanları korumak ereğiyle yapılan "askeri operasyon", ikincisi de 1560 yıllarda Kızıl Deniz ticaretini denetim altına almak ve Avruparlıları buradan uzak tutmak için gerçekleştirilen "ticari operasyon"du. Bu süreç içinde, bölgenin Avrupalı kolonicilere karşı kendilerini savunabilmesi için silah ve cephane yardımı yapılmıştı.

Ünlü Türk tarihçisi Zuhuri Danışman'ın verdiği bilgiye göre, Açeliler yabancı yayılmacılara karşı, Türkler'den sık sık yardım istemişlerdi. Bunun nedeni ise, Mısır Beylerbeyi Hadım Süleyman Paşa'nın önerisi üzerine, Süveyş'te Portekizlilerle başa çıkabilmek için, Türk Sultanı tarafından 1530'da bir donanma yaptırılması ve bu donanmanın Hint Okyanusu'ndan da sorumlu olmasıydı.

Ayrıca Osmanlı döneminde buraya giden Türk komutanlar buraya yerleşmesiyle, zamanla burada bir Türk köyü meydana gelmiştir.

2004 Tsunami felaketi

Yukarıdaki animasyon, 26 Aralık 2004 tarihinde Açe yakınlarında, merkez üssü denizin altında olan depremden kaynaklanan tsunamiyi gösterir. Görüldüğü gibi bu tsunaminin şiddetli etkileri Afrika kıtasına kadar uzanmıştır.

Açe, 26 Aralık 2004'te meydana gelen 9.2 büyüklüğündeki Hint Okyanusu depremi sonucunda oluşan tsunamiden en çok etkilenen bölgelerden biridir. 170.000'den fazla insan tsunami nedeniyle hayatını kaybetti ve yaklaşık 500.000 kişi evsiz kaldı.

Tsunami sonrası Açe'nin havadan bir görüntüsü

İdari bölgeler

İdari olarak, Açe eyaleti Benderaçe, Langsa, Lhokseumawe, Subulussalam ve Sabang olmak üzere beş özerk şehir ve bunlara bağlı on sekiz ilçeye ayrılmıştır. Başkent ve en büyük şehir Benderaçe'dir.

Dış bağlantılar

• Açe Darussalam eyaletinin resmî web sitesi