Şampuan

Saçlarda köpürmüş şampuan.

Şampuan, bir saç bakımı ürünüdür. Kimya endüstrisinin bir ürünü olmakla beraber doğal kozmetik firmaları tarafından da üretilmektedir. Çoğunlukla kremsi ya da akıcı bir yapıya sahip olup, genellikle yapılarında koku verici olarak çeşitli parfümler bulundurmaktadırlar. Temizleme ve saç yağlarını almasının yanı sıra saça kolay taranabilme ve parlaklık sağlamaktadır. Bunların yanı sıra yapılarına katılan pH düzenleyicilerin sayesinde yağlı saçların daha iyi bir şekilde temizlenmesini ya da saçta kepek oluşumunu azaltmaktadırlar. Şampuan ıslak saça uygulanarak, ürün saça, köklere ve saç derisine masaj yapılarak ve ardından durulanarak kullanılır. Bazı kullanıcılar şampuanlamanın ardından saç kremi kullanabilir. Formülüne göre bebek şampuanı, organik şampuan ve kuru şampuan gibi türleri bulunuyor.

Şampuan kelimesi Türkçeye İngilizcedeki Shampoo kelimesinden girmişse bile bu kelimenin asıl kökeni İngilizce değildir. Bu kelime Hintçedeki [ʃæmˈpuː] kelimesinden türetilen ve yine Hintçe olan चाँपो [tʃɑ̃ːˈpoː] kelimesinden gelmektedir. Bu kelimenin Hintçedeki eski anlamı, başın çeşitli bitkisel yağlarla masajı anlamına gelmekteydi.

Şampuan genellikle bir yüzey aktif madde, çoğunlukla sodyum lauril sülfat veya sodyum lauret sülfat, bir yardımcı yüzey aktif madde, çoğunlukla kokamidopropil betain ile suda birleştirilerek yapılır. Sülfat bileşeni, sabuna benzer şekilde yağları ve diğer kirleticileri hapseden bir yüzey aktif madde görevi görür. Şampuanlar saçlı insanlara pazarlanır. Ayrıca, pire gibi cilt rahatsızlıklarını veya parazit istilalarını tedavi etmek için böcek öldürücüler, diğer ilaçlar içerebilen hayvanlara yönelik şampuanlar da vardır.

Günümüzde Şampuanlar, duş jelleri, deodorantlar ve su ile beraber günlük vücut temizliğinde kullanılan maddeler arasında sayılmaktadır.

Hikayesi

20. yüzyılın başlarında Washington'da C.L Hamilton Co. Firması tarafından üretilmiş şampuan ve losyon şişeleri.

Tarihsel olarak olaya bakıldığında saç temizliği için tarihte ilk kullanılan temizlik malzemeleri su ve sabundur. Sabunun alkalik yapısından dolayı kafa derisi ve göz için çok iyi bir seçim değildi. Bunun yanında sabunun sudaki Kalsiyum iyonları ile sabun kireci denen maddenin oluşmasıyla saçlar yıkamadan sonra küt ve solgun olmaktaydı. Bu yüzden sabunun bu tür yan etkilerini en aza indirmek için son olarak seyreltilmiş asetik asit ya da sitrik asitle durulanmaktaydı. Bunu daha basit anlatacak olursak sulandırılmış sirke ya da limon suyu ile durulanırdı.

İlk olarak İngiliz kuaförlerin sabun parçacıkların ve bir takım bitkilerle beraber suda kaynatmalarıyla başlamıştır. Bu ilk denemeler sonucunda elde edilen şampuan saça parlaklık ve güzel koku vermiştir. Günümüz manasındaki şampuanların ilk üreticilerden biri Kasey Hebert'tır. 20. yüzyılın başında beri ticari amaçlı üretilen şampuanlar bulunmaktadır. Hans Schwarzkopf adındaki bir Alman eczacı daha 1903 yılında üretiği toz halindeki şampuanı piyasaya sürmüştür. Bunun akabinde 1927'de ilk sıvı şampuanı bulmuştur.

İlk defa 1933 yılında sabuna alternatif olarak düşünülen alkil sülfürikler piyasaya çıkmıştır. Bunlar geleneksel sabunlara göre alkalik dereceleri daha düşük ve sertliğe karşı daha az hassas olan sabunlardı. Bunların kullanımı 1960'lı yıllara kadar şampuanın kâğıt kutucuklar içinde toz halinde ya da küçük tüpler halinde krem olarak satılmaya başlanıncaya kadar devam etmiştir.

Alkil ether sülfatların 1960'lı yıllarda keşfedilmesiyle ilk olarak deri tarafından daha iyi kabul edilen kişisel temizlik ürünleri ortaya çıkmıştır. Bunun akabinde plastik maddelerin keşfi ve paketlemede kullanılmaya başlanılmasıyla fiyatı uygun saç bakım ürünleri halkın kullanımına daha kolay bir şekilde sunulmuştur.

Şampuanın Üretimi

Şampuan üretiminde yapısında bulunan bütün maddeler ya sıcak bir ortamda ya da oda sıcaklığında (soğuk üretim) uygun bir sıraya göre karıştırılırlar. Gerekli durumlarda ham maddeler önceden eritilmeli, çözülmeli ya da diğer bazı maddelerle karıştırılıp daha sonra işleme alınmalıdır. Oluşacak ürünün olması gereken değerleri, örneğin pH değeri ve akıcılığı karışım işlemi bittikten sonra bakılabilir. Bu işlemlerden sona ürünün dolum işlemine geçilebilir.

Bir önceki paragrafta şampuanın kabaca anlatılan üretimi bu kısımda daha ayrıntılı olarak anlatılacaktır. Şampuanın temel maddeleri su ve yıkma ham maddeleridir. Su ve bu maddeler çelik bir kazana konularak karıştırılır. Gerektiğinde kazan 60 °C ya da 70 °C'ye kadar ısıtılır. Her ham madde sırayla kazanın içine katılır ve homojen bir karışım oluşuncaya kadar karıştırılır. Şayet yıkama etkisi olan maddeler ya da renklendiriciler karışıma katılacak olursa, bu maddeler daha önce eritilmeli ya da tarifteki başka bir madde içerisinde çözülmelidir. Bunun yanı sıra karışıma polimer bakım maddeleri ya da katılaştırıcı maddeler verilecek olursa bunlar ilk önce sıcak su içinde önceden hazır hale getirilir. Aynı zamanda şampuana kokusunu verecek olan koku uygun çözelti içerisinde çözülür. Burada genellikle bu işlem için iyonik olmayan yüzeyi aktif madde kullanılmaktadır. Koku verici maddeler ve koruyucu maddeler genellikle sıcağa karşı pek dayanıklı olmadıklarından dolayı bu maddelerin karışıma verildiği sırada karışımın sıcaklığı 35 °C'yi geçmemelidir. Bu işlemin bitiminde şampuanın pH-değeri uygun hale getirilir. Bunun için sitrik asit ya da gerekli durumlarda bir baz olan Sodyum hidroksit kullanılır. Bu işlem daha çok şampuanın akıcılığa direkt etkisi olan bir işlemdir. Bu yüzden bu maddeler verildiğinde şampuanın istenilen akıcılığı da göz önünde bulundurulmalıdır.

Şampuan Üretiminde Kullanılan Bazı Maddeler

• SLS (Sodium Lauryl Sulphate)
• SLES
• ALES (Ammonium Lauryl Ether Sulphate)
• Cocamide DEA
• PEG – 12 Dimethicone
• Etilen Glikol Distearat
• Polietilen glikol diesterleri
• Methyl-, Ethyl-, Propyl-, Butyl-, Benzyl Alcohol
• Isobutylparaben
• Sodium Methyl-, Methylchloroisothiazolinone ya da Sodium Propylparaben
• Methylisothiazolinone
• Polyquaternium-7
• Climbazole

Yukarıda adı geçen maddeler hemen hemen marketlerde bulunan tüm şampuanlarda yer alan kimyasallardır. Bununla birlikte bazı şampuan üreticileri kimyasal maddelerden mümkün olduğunca kaçınarak; “doğal”, “organik”, “bitkisel”, “bitkiden türetilmiş” türü şampuanları piyasaya sürmüşlerdir.

• Cocoamidopropyl Betain
• Lauryl Glucoside
• Coco Glucoside
• Cellulose
• Xantham Gum
• Guar Gum
• Disodium Cocoyl Glutamate
• Saponinler
• Tanenler

Bu hammaddeler ise genellikle organik şampuan üreticileri tarafından tercih edilmektedir.

Ayrıca bakınız

• Temizlik ürünleri listesi