İnsanoğlunun Amerika kıtasına yerleşmesi

Afrika'dan çıkış teorisine göre erken dönem insan göçleri
(Sayılar bin yıl önceyi tarif eder)

İnsanoğlunun Amerika kıtasına yerleşmesinin Üst Paleolitik dönemde gerçekleştiği düşünülmektedir. Buna göre Paleo-Kızılderililer olarak adlandırılan avcı-toplayıcı insan toplulukları Kuzey Amerika'ya Kuzey Asya steplerinden Beringia üzerinden geçmiştir. Günümüzde Bering Boğazının bulunduğu bölge Son Buzul Maksimum döneminde (26 bin ila 19 bin yıl önce) düşen deniz seviyesi nedeniyle Sibirya ile Alaska'nın batısı arasında kara bağlantısı sağlar durumdaydı. Bu şekilde kıtaya ulaşan insan toplulukları Laurentide Buz Tabakasının güneyine geçmiş ve sonrasında hızla tüm kıtaya yayılmıştır. İnsanoğlunun tüm kıtaya bundan 14 bin yıl önce tamamen yerleştiği düşünülmektedir. Paleo-Kızılderililerin Sibirya'daki topluluklarla bağını işaret eden linguistik, kan grubu, genetik ve moleküler (DNA) bağlantılar ortaya konmuştur.

Amerika kıtasına insanoğlunun yerleşmesinin Asya üzerinden gerçekleştiği kabul edilse de göçün hangi şekilde gerçekleştiği bilinmemektedir. Güney Amerika'ya Polinezyalıların denizi aşarak geçtiklerine dair teoriler ispatlanamamıştır. Güney Amerika sahillerinde deniz seviyesinin o dönemden sonra yüzlerce metre yükselmiş olması, bu teorinin ispatlanmasını olanaksız hale getirmektedir.

Akademik tartışma

Amerika kıtasında Clovis kültürü öncesindeki yerleşim yerleri

İnsanoğlunun Amerika kıtasına yerleşmesine dair elde edilen bulgular ışığında Clovis kültürünün ilk yerel Amerika kültürü olduğu ve ilk toplulukların Beringia üzerinden Asya'dan Amerika'ya geldiği doğrultusundaydı. Folsom sivri uçlu aletlerinin bulunmasıyla beraber Amerika'ya ulaşan ilk yerli toplulukların sanıldığından yaklaşık 3 bin yıl daha erken geldiği anlaşılmıştır. Ancak bu teoriye karşı çıkacak şekilde bazı bulgular ortaya çıkmıştır. Şili'deki Monte Verde sit alanında bulunan kalıntıların en az 14.500 yıl öncesine ait olduğu kanıtlanmıştır. Arjantin'deki Arroyo Seco 2 sit alanında arkeologlar 14 bin yıl öncesine ait kesilmiş hayvan kalıntılarına ulaşmıştır. Bu gibi örnekler aslında Beringia yolu ana göç yolu olsa da Amerika kıtasına çok sayıda küçük toplulukların farklı zaman aralıklarında geldiklerini ortaya koymaktadır. Antik DNA çalışmalarıyla Beringia bölgesindeki toplulukların 36 bin yol önce Sibirya ile bağlarının koptuğunu ve göç sonrasında 14.500 ila 17 bin yıl öncesinde iki temel kola ayrılarak kıtaya yayıldıklarını göstermektedir.

Son buzul döneminde çevre

Beringia'nın ortaya çıkışı ve yokoluşu

Beringia'nın ortaya çıkışı ve kayboluşu

Günümüzden 20 bin yıl önce zirve dönemi yaşanan Wisconsin buzul dönemi sırasında dünyadaki okyanus sularının önemli bir kısmı buzul olarak saklanmaktaydı. Su buzullarda saklandıkça, okyanuslardaki su hacmi azaldı ve dünya su seviyesinin düşmesine yol açtı. Okyanus derinliklerinde yapılan oksijen izotopu analizlerine göre deniz seviyesinin günümüzdekine göre 60 ila 120 metre düştüğü anlaşılmıştır. Günümüzden 30 bin yıl önce gerçekleşen bu su çekilmesi sayesinde Beringia adı verilen kara parçası ortaya çıkmıştır. Sibirya ve Alaska arasında kesintisiz bir kara parçası olarak köprü işlevini görmüştür. Son Buzul Maksimumun sona ermesiyle su seviyeleri yeniden yükselmiş ve Beringia sulara gömülüp Sibirya-Alaska arasındaki bağlantı kopmuştur. Bu olayın yaklaşık olarak 11 bin yıl önce gerçekleştiği sanılmaktadır.

Buzulların durumu

Son Buzul Maksimum sırasında buzulların konumu

Son Buzul Maksimum dönemi 30 bin yıl önce başladığında Beringia'dan Amerika kıtasının içine doğru ulaşım kesilmiş durumdaydı. Bu dönemde kıtanın kuzeyi ve Alaska tamamen buzullarla kaplıydı. 19 bin yıl önce buzullar yavaş yavaş geri çekilmeye başladı, 15 bin yıl önce kıyı şeritlerinde bitki örtüsü gelişmeye başladı. Dolayısıyla bu dönemden sonra Beringia'dan kıyı boyunca kıta içlerine göç mümkün oldu.

İklim değişikliği

Grönland buzulları, Ohotsk Denizi kuzeyindeki göllerde yapılan polen verileri ve oksijen izotop değerleriyle yapılan analizlerde yaklaşık 17 bin ve 13 bin yıl önce ısınmanın yaşandığı görülür. Bu dönemde buzulla kaplı arazide insanların geçebileceği hatlar açılmıştır. Ayrıca huş ormanlarının yayılmaya başladığı görülür.

Kronoloji

43 bin ila 16 bin yıl önceki ana göç yolları

21. yüzyıl başlarında insanoğlunun Amerika kıtasına yerleşmesine dair göç rotlarıyla ilgili iki farklı temel yaklaşım mevcuttu. Bunlardan birisi kısa kronoloji olarak adlandırılıyor ve Son Buzul Maksimum döneminin etkisini kaybetmesiyle beraber - yaklaşık 19 bin yıl önce - göçlerin başladığını, sonrasında hızlandığını öne sürüyordu. İkinci yaklaşım uzun kronoloji teorisi ise Beringia ve Alaska'nın belirli bölgelerine insanoğlunun daha önce bir tarihte - muhtemelen 40 bin yıl önce - geçtiğini savunuyor, ikincil göç dalgasının oldukça sonra gerçekleştiğini ileri sürüyordu.

20. yüzyıl boyunca Yeni Dünya antropolojisine egemen olan Clovis First teorisi 2000'li yıllardaki bulgularla sorgulanmaya başlamış, Amerika kıtasında 13 bin yıl öncesinden bulunan arkeolojik sit alanları bu konuda ilginç bulgular sağlamıştır.

Yapılan ayrıntılı incelemelerde kıtada yeni bulunan arkeolojik sit alanlarının yaklaşık 15 bin yıl öncesine dayandığı ispatlanmıştır. Bu sit alanları arasında Teksas'daki Buttermilk Creek sit alanı, Pennsylvania'daki Meadowcroft Rockshelter, Şili'deki Monte Verde sayılabilir. Clovis kültüründen önceki dönemlere işaret eden bu sit alanlarındaki bulgulardan bir tanesi de Güney Carolina'daki Topper arkeolojik sit alanıdır. 16 bin yıl öncesine takvimlendirilen bu sit alanı, buzulların yoğun olduğu dönemde kıyı hattının genişlemesiyle teorik olarak erişilebilir konumdaydı.

Buzullarla kaplı olmayan nadir bölgelerden olan batı Kanada yönünün iklim değişikliğinden önce göçlere izin verdiği genel olarak kabul edilmektedir. Ancak buna karşıt görüşler de mevcuttur. Tüm kıtada insanlığın bu küçük koridordan geçen kişiler tarafından yayıldığı düşük ihtimal olarak değerlendirilmekte, buzulun kalktığı bölgede yoğun ormanların ve dağlık arazinin geçişe izin vermeyeceği belirtilmiştir. Güneye inen Clovis kültürünün muhtemelen bizon gibi av hayvanlarını takip ederek göçtüğü düşünülmektedir.

Göç rotaları

Kıta içi göç yolları

Buzul bölgesi içinden geçtiği tahmin edilen rotayı ve Clovis-Folsom kültürlerine ait merkezleri gösteren harita

Amerika kıtasının içine göçle ilgili teoriler Beringia'dan Kuzey Amerika'ya doğru akış yaklaşımını benimser. 1930'lu yılların başında New Mexico'daki Clovis yakınlarında bulunan antik sit alanlarındaki buluntuların ortaya çıkmasıyla Laurentide ve Cordilleran buzul tabakaları arasındaki bir koridor boyunca göç hareketlerinin yaşandığı düşünülmüştür. Clovis kültürü üzerine yapılan araştırmalarda kullanılan sivri uçlu aletlerin özgün ve üstün teknik gerektiren yapısı, avcılıkta uzman kalabalık bir topluluğun bölgeye ulaştığı yönünde çıkarımlara yol açmıştır. Bu çıkarımların sonucu ise Clovis First teorisine yol açmıştır.

Clovis arkeolojik sit alanında yapılan radyo karbon ölçümlerinde yerleşim yerinin günümüzden 13 bin ila 12.600 yıl öncesine gittiği anlaşılmıştır. Günümüzde yaklaşık 22 adet Clovis kültürüne ait arkeolojik sit alanında yapılan güncel ölçümlerin, yeni bulunan arkeolojik sit alanlarıyla karşılaştırılması sonucunda kıtadaki ilk uygarlık kültürünün Clovis olduğu tartışmaya açılmıştır. Şili Monte Verde sit alanı 14.800 yıl önceye, Oregon'daki Paisley mağarası 14.500 yıl öncesine tarihlenmiştir. Ayrıca Clovis kültürüne bağlı sit alanlarının takvimlendirilmesi sonucunda uygarlığın güneyden kuzeye doğru ilerlediği görülmüştür.

Pasifik kıyısı rotası

Pasifik kıyısı rotası teorisini savunanlar Amerika kıtasına ulaşan insan topluluklarının deniz yoluyla kıtaya gelmiş olabileceklerini savunurken, Asya'nın kuzey doğusundan Amerika kıtasına geçiş yapılmış olacağını belirtirler. Bu teori Bering Boğazı bölgesinden çok uzak kıyı bölgelerinde yoğunlaşan yerleşim buluntularını açıklamaktadır.

Pasifik kıyısı rotası teorisinin çok benzeri ise denizden göç hipotezidir. Bu hipotezin diğerinden farkı temel göç aracının kayıklar olmasıdır. Bu hipotezin temeli deniz yolculuğuna dayandığı için buzulların bulunması yolculuğu engellememekte, bu sayede kronolojik bir esneklik sağlanmaktadır. Ancak bu teori için Asya'nın doğu sahillerinde denizcilikte ilerleme kaydedebilmiş bir insan topluluğu bulunması gereklidir. Bu kapsamda Japonya'dan Bering Boğazına kadar olan bölgede yoğun olarak görülen ormanların denizcilik için gereken altyapıyı sağlamış olması mümkündür.

Pasifik kıyısı rotası teorisinin kanıtlanmasında sorunlar mevcuttur. Bunlardan en temel olanı deniz seviyesinin o dönemden bu yana yakaşık 120 metre yükselmiş olmasıdır. Dolayısıyla olası antik yerleşim yerleri ve uygarlık kalıntılarının aranması çok pahalı ve zorlu bir süreçtir. Öte yandan Kaliforniya açıklarındaki Kanal Adalarında 12 bin yıl öncesine ait denizcilik teknolojisi ürünlerinin kalıntıları bulunmuştur.

Ayrıca bakınız

• Anzick-1
• Kolomb öncesi okyanus ötesi temas