Yunan haçı
Yunan haçı, artı şeklinde, her kolu aynı boyutta olan bir haç çeşididir. Hristiyanlığın sembolü olmadan öncede antik çağlarda matematikçiler tarafından kullanılmıştır. Yunan haçı diğer haçların aksine kiliseyi sembolize eder.[1]
Bu planla inşa edilmiş Bizans kiliseleri
[değiştir | kaynağı değiştir]Yunan haçı planı, özellikle Orta Bizans döneminde (9.–12. yüzyıllar) ve Bizans mimarisinde Konstantinopolis ve çevresinde sıkça uygulanmıştır. Bu plana göre inşa edilmiş başlıca yapılar şunlardır:
- Havariyyun Kilisesi – 550 civarında inşa edildi; İmparatorluk nekropolü olarak da bilinir.[2]
- Ayasofya (Selanik) – 7. ve 8. yüzyıllarda Yunan haçı planına göre yenilenmiştir.[3]
- Aziz Sergios ve Bacchos Kilisesi (Küçük Ayasofya) – 527–536 arasında inşa edilmiştir; merkezi kubbeli Yunan haçı tipindedir.[4]
- Pantokrator Manastırı (bugünkü Zeyrek Camii) – 12. yüzyıl; tipik haç planlı üç kiliseden oluşur.[5]
- Myrelaion Kilisesi (bugünkü Bodrum Camii) – 10. yüzyıl ortası; merkezi kubbeli haç planlıdır.[6]
- Pammakaristos Kilisesi (bugünkü Fethiye Camii) – 11.–12. yüzyıllar arasında inşa edilmiştir.[7]
- Khora Manastırı Kilisesi (bugünkü Kariye Camii) – 11. yüzyıl sonu; Yunan haçı planına sahip merkezi kubbeli yapı.[8]
- Aziz Sava Katedrali (Sırbistan)
Fetihten sonra camiye çevrilenler
[değiştir | kaynağı değiştir]1453 sonrası Osmanlı döneminde bu tipteki birçok Bizans kilisesi camiye dönüştürülmüştür:
- Ayasofya
- Küçük Ayasofya Camii
- Zeyrek Camii
- Fethiye Camii
- Kariye Camii
- Atik Mustafa Paşa Camii
- Bodrum Camii
- Eski İmrahor Camii
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ "The Cross: Forms, Shapes, Styles, and History". Athena Gaia (İngilizce). 19 Eylül 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Aralık 2021.
- ^ Janin, Raymond. La Géographie Ecclésiastique de l'Empire Byzantin: Les Églises et les Monastères de Constantinople. Paris, 1969.
- ^ Ousterhout, Robert. Master Builders of Byzantium. Princeton University Press, 1999.
- ^ Mango, Cyril. Byzantine Architecture. Milan: Electa, 1976.
- ^ Mathews, Thomas F. The Byzantine Churches of Istanbul: A Photographic Survey. Pennsylvania State University Press, 1976.
- ^ Eyice, Semavi. "Bodrum Camii." İstanbul Ansiklopedisi, c. 1, 1968.
- ^ Mango, 1976.
- ^ Ousterhout, Robert. The Art of the Kariye Camii. Dumbarton Oaks, 2002.