Sıkışık yıldız

Sıkışık yıldız veya sıkışık nesne (İngilizce: compact object), gökbiliminde beyaz cüceleri, nötron yıldızlarını ve karadelikleri toplu olarak tanımlamak için kullanılır. Ayrıca, varsayımsal yoğun cisimlerin varlığı doğrulanırsa egzotik yıldızları da içerebilir. Tüm sıkışık nesneler yarıçaplarına oranla daha büyük bir kütleye sahiptir ve bu da onlara, sıradan atomik maddeye kıyasla çok yüksek bir yoğunluk kazandırır.

Sıkışık nesneler genellikle yıldız evriminin son aşamalarıdır ve yıldız kalıntıları olarak da adlandırılırlar. Bir yıldız kalıntısının durumu ve tipi öncelikle, oluştuğu yıldızın kütlesine bağlıdır. Belirsiz bir terim olan sıkışık nesne, genellikle yıldızın niteliği tam olarak bilinmediğinde kullanılır. Kanıtlar bu tür cisimlerin alışılmış yıldızlara göre çok daha küçük bir yarıçapa sahip olduklarını göstermektedir. Karadelik olmayan bir sıkışık nesne, dejenere yıldız olarak adlandırılabilir.

1 Haziran 2020 tarihinde gökbilimciler, hızlı radyo patlamalarının (FRB'ler) kaynağını sınırlandırdıklarını ve bunun artık "normal çekirdek çöküşü ile oluşan süpernovalardan kaynaklanan sıkışık nesne birleşmeleri ve manyetarları" da kapsayabileceğini belirttiler.

Oluşum

Yıldız evriminin olağan son aşaması sıkışık yıldızların oluşumudur.

Bütün aktif yıldızlar evrimlerinin bir noktasında içlerindeki nükleer füzyondan kaynaklanan ve dışa doğru gerçekleşen radyasyon basıncının, var olan kütleçekim kuvvetine karşı koyamayacağı bir noktaya gelirler. Bu durum gerçekleştiğinde yıldız kendi ağırlığı altında çöker ve ölüm süreci başlar. Yıldızların büyük bir kısmı için bu durum, sıkışık yıldız olarak da bilinen çok yoğun ve sıkı bir yıldız kalıntısının oluşumuyla sonuçlanır.

Sıkışık yıldızlarda içsel enerji üretecek bir mekanizma bulunmamaktadır. Karadelikler hariç olmak üzere, genellikle milyonlarca yıl boyunca çökme sonrasında kalan ısıyı yayarak soğuma sürecine girerler.

Güncel anlayışa göre, Büyük Patlamadan sonra evren oluşumunun ilk aşamaları sırasında da (hadron dönemi) sıkışık yıldızların oluşmuş olma olasılığı vardır. Bilinen sıkışık yıldızların ilkel kökenleri kesin olarak belirlenmemiştir.

Yaşam Süreleri

Sıkışık nesneler ışınım yaparken soğuyup enerji kaybetseler de yapılarını korumak için sıradan yıldızlar gibi yüksek sıcaklıklara ihtiyaç duymazlar. Dış etkenler ve proton bozunması dışında varlıklarını neredeyse sonsuza kadar koruyabilirler. Ancak karadeliklerin genel olarak trilyonlarca yıl sonra Hawking radyasyonu sonucu yok olacağına inanılıyor. Günümüzdeki standart fiziksel kozmolojiye göre, evrenin çok uzak bir geleceğinde yozlaşmış çağ olarak söz edilen bir zamanda tüm yıldızlar karanlık sıkışık yıldızlara dönüşecektir.

Ayrıca bakınız

Galaksi oluşumu ve evrimi