Yedi Ay Savaşı
 | Bu maddenin veya bölümün özgün araştırma, doğrulanamaz veya yoruma dayalı ifadeler içerdiği düşünülmektedir. Lütfen iddiaları kontrol ederek ve yeni kaynaklar ekleyerek geliştirin. Özgün araştırmadan oluşmuş ifadeler kaldırılabilir. Ayrıntılar maddenin tartışma sayfasında bulunabilir. |
| Yedi Ay Savaşı | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Rus-Çerkes Savaşı | |||||||
| |||||||
| Taraflar | |||||||
Diğer müttefikler: | |||||||
| Komutanlar ve liderler | |||||||
| |||||||
| Çatışan birlikler | |||||||
 Fabritsiyan'ın Ordusu (Eylül sonrası) |
| ||||||
| Güçler | |||||||
|
5.868 hat askeri[4] Toplamda y. 13.800+ |
7.000–12.000 Kabardey süvarisi (Rus iddiası) Toplamda y. 10,000–15,000+ | ||||||
| Kayıplar | |||||||
| Bilinmiyor | |||||||
Yedi Ay Savaşı (Kabardeyce: Мазибл зауэ, Rusça: Семимесячная война), Prens-Soylu Savaşı[6] (Kabardeyce: Пщы-уэркъ зауэ, Rusça: Княжеско-дворянская война) veya Kurey Savaşı[7] (Kabardeyce: Къурей зауэ) olarak da bilinir, 1779'da Rusya ile Kabarda arasında gerçekleşen, Rus-Çerkes Savaşı’nın doğu cephesindeki bir savaştı. Rus-Çerkes Savaşı'nın o zamana kadarki en büyük çatışmasıydı. Çerkesler, savaşın Mart ayında başlamasından Eylül ayındaki son büyük muharebeye kadar sürdüğünü düşündükleri için "Yedi Ay Savaşı" adını verdiler.[8]
Arka plan
[değiştir | kaynağı değiştir]1763'te Mozdok'un kuruluşu, Rus-Çerkes Savaşı'nı başlattı. Göç yollarının serbest kullanımı, geçimlerinin önemli bir kısmını hayvancılıkla sağlayan Kabardeyler, Abazalar, Osetler ve Balkarlar için önemliydi. Mozdok Kalesi ile başlayan Rus yayılımcılığı, bu göç yollarının kontrolünü yerli halklardan aldı.[9] Bu sebeple Kabarda'nın ekonomisi zarar gördü.[10] Büyük Kabarda'nın iki siyasi grubu olan Baksan ve Kaşkatav, Rus tehdidine karşı ortak hareket etmeye başladı.[11] 1774'te Rusya, Küçük Kaynarca Antlaşması’nı gerekçe göstererek Kabardey yerleşimlerinin kuzeyindeki mera topraklarını hakimiyet altına almaya ve Kizlyar-Mozdok hattını inşa etmeye devam etti.[12] Kabarda'nın bağımsızlığı daha önce Osmanlı ve Rusya tarafından tanınmış olmasına rağmen savaş sonrası Rus baskısı altında kalan Osmanlı, kendisine fiilen bağlı olmayan Kabarda'yı Rusya'ya bıraktı. Böylece Küçük Kaynarca Antlaşması, Rusya'nın Kabardey toprakları üzerindeki hak iddialarını siyasi hukuka temellendirerek güçlendirdi.[2] Kabardey prenslerinin bu konulardaki diplomatik girişimleri başarısız oldu.[13]
21 Mayıs 1777'de Rus General İvan Yakobi, İvan de Medem'in yerini alarak Kafkas Kolordusu'nun başkomutanı olarak atandı.[14][15][16] Aynı sene içinde Savaş Koleji Başkanı Grigori Potyomkin'in emriyle Rusya, Mozdok'tan Azak'a uzanan 500 kilometreden uzun yeni hat boyunca 10 tahkimat inşa etmeye başladı.[12][17][18] 1782'de Kabardey liderlerinin II. Katerina'ya yazdığı bir mektupta, tüm hoşnutsuzluklarının ve çatışmaların başlıca sebebi olarak Azak-Mozdok hattındaki Rus tahkimatları gösterildi.[1]
Tahkimatların yanı sıra; karakollar, tabyalar ve stanitsalar da kurularak, hattın tahkimatların arasında kalan kısımları güçlendirildi. Pugaçov İsyanı’na katılan ve bölgeye sürülen Volga ve Hopyor Kozakları da dahil olmak üzere Kozaklar bu hat üzerine iskan edildi.[19] Bu yeni hat, Kabardeylerin at ve sığır sürüleri için kışlak alanlarına ve geniş ekilebilir arazilere girmelerini büyük ölçüde kısıtladı.[2][20] Bunun sonucunda da kışta yeterli otlak alanının olmaması, halkın çoğunluğunu etkiledi. Kurey Ovası (Kabardeyce: Къурей губгъуэ), kışlak alanların ana bölgesini oluşturuyordu.[8][13][20]
Kabardeyler, kalelerin inşasını engellemek amacıyla birkaç saldırı düzenledi.[21] Yakobi’nin emriyle, hattı kalıcı olarak korumakla görevli Hopyor ve Volga Kozak alayları kuruldu.[2] Azak-Mozdok Hattı, Rus ve Kozak birlikleri tarafından, Ruslara bağlı unsurların da katılımıyla inşa edildi.[22] Kalelerin yapımında dayanıklı ve pahalı malzemeler kullanıldı.[19] İnşaatı hızlandırmak için köylü serfler üzerindeki baskı artırıldı.[19] Azak-Mozdok Hattı’nın işlevleri ve amaçları şunlardı:[19]
- Kuzey Kafkas topluluklarının saldırılarından güney bölgelerini korumak, ayrıca Kuzey Kafkasya topraklarını savunmak.
- Kuzey Kafkasyalıları boyunduruk altına almak ve Osmanlı kuvvetleri dahil olmak üzere herhangi bir düşman gücünü püskürtmek.
- Güney Kafkasya ile bağlantıyı sağlamak (Gürcü Askeri Yolu).
- Rusya’nın güneyine yedek birlikler ve ileri karakol kuvvetleri konuşlandırmak.
Potyomkin, Azak-Mozdok hattının Rusya’nın koruması altındaki topluluklara fayda sağlayacağını, Çerkes ve Abaza kabilelerini alışılmış ticaret yollarından ve otlaklarından izole edeceğini belirtti. Bölgeyi ekonomik olarak değerli, tarım, hayvancılık ve diğer üretimler için uygun olarak tanımladı. Hat ayrıca kaçakçılığı azaltmak, vergi toplama sistemini iyileştirmek, askeri güvenliği güçlendirmek ve Kafkasya’nın kilit bölgeleri arasındaki ulaşım yollarını kısaltmak amacıyla da inşa edildi.[1]
1779 yılına gelindiğinde, Azak-Mozdok Hattı boyunca inşa edilen tahkimatlar şunlardı: Yekaterinograd, Pavlovsk, Marinskaya, Georgiyevsk, Alekseyevski, Aleksandrovski (Andreyevski) ve Stavropol.[13][20][23][24] Pavlovsk ayrıca General Yakobi’nin ana karargahıydı.[20] Kaleler inşa edildikten sonra, yeni Rus topraklarında Kozak stanitsaları kuruldu. Kalelerle aynı isimleri taşıyan stanitsalar da çevrelerinde oluşturuldu.[2] Rus hükümeti, Çerkesya’yı kolonize etmek için Kozakları sıkça kullanmıştır.[2]
Kabardey bölgesinde, hattın ana ve en iyi korunan kalesi, Marinskaya Kalesi’ydi (günümüz Fazannıy köyü yakınında).[25][26][27] Marinskaya, Georgiyevsk ve Pavlovsk Kaleleri, Kabarda'nın ana bölgelerinde inşa edildi ve Kabardeylerin Setey ve Kurey ovalarına sürülerini götürmelerini kısıtladı; Kabardeyler özellikle bu kalelere saldırdı.[28] 1779 yılında hattın batı bölümünü güçlendirmek için Moskovskaya ve Donskaya tahkimatları da inşa edildi.[2] Kabardey prensleri, hattın inşasına başlandığı dönemde komşu kabilelerle gizli bir ittifak kuruyordu.[29]
Erken çatışmalar
[değiştir | kaynağı değiştir]Ekim 1777’de, hat inşasının başlamasından kısa süre sonra General Yakobi’ye Besleney ve Çemguy Çerkeslerinin Beştav yakınlarında toplandığına dair raporlar ulaştı. Madjar yakınlarında Kozaklara saldıran kimliği belirsiz Çerkes grupları da bildirildi. Albay Dmitry Tuganov’a göre, Kaziy Giray-Sultan komutasındaki 800 Besleney, Çemguy ve Abaza savaşçısı, hattaki Rus mevzilerine saldırı düzenleme amacıyla yaklaşık 4.000 Kabardey ile güçlerini birleştirdi.[1]
Ruslar, Kuban Nogay prens ailesi Ahlo Tugan tarafından Prens Mısost Bematıqo’ya gönderilen bir mektubu ele geçirdi; mektupta, tahkimatların Çariçe’nin iradesine karşı inşa edildiği iddia edildi ve bu sebeple yok edilmeleri gerektiği belirtildi.[1]
1778’de diplomatik girişimlerin başarısız olmasıyla, Kabardeyler ve onlara katılan müttefikleri, hatta yönelik saldırılar başlattılar. Ocak ayında 3.000 Kabardey, Petrovsk Kalesi’ne saldırmayı planladı; ancak garnizon olası Kabardey saldırısını öğrenince kaleyi terk etti ve Kabardeyler çatışma olmadan kaleyi ele geçirdi.[30]
Haziran ayında, Prens Dulak Sultan (veya Çulak Sultan) komutasındaki 4.000 atlıdan oluşan Kabardey kuvvetleri Pavlovsk Kalesi’ne saldırdı ancak Albay Baron Wilhelm von Aşeraden tarafından püskürtüldü; Ruslar 40 asker kaybetti.[2][31][32] Bu saldırının ardından tahkimat hattındaki birlikler takviye edildi. 4 Haziran’da Kabardeyler Stavropol Kalesi’ne saldırdılar ve püskürtüldüler.[33] 23 Eylül’de, Dulak Sultan komutasında Arhangelsk Kalesi'ne saldırdılar.[14] Aralık ayında Kabardeyler bir Rus kalesini yağmaladı. 1778 sonunda Kabardeyler diplomasi ile kaleleri kaldırtmaya çalıştılar ancak başarısız oldular.[13]
Bu sırada Kuban’da, General Suvorov’un ordusu yerel Çerkes kabileleriyle sık sık çatışıyordu. Nisan 1778’de, Suvorov’un halefi, bölgenin giderek daha "tehlikeli" hale geldiğini belirterek Yakobi’den takviye talep etti.[1]
Ulusal Kongre
[değiştir | kaynağı değiştir]29 Mart 1779’da, Kabardey soyluları ve prensleri, Çemguy ve Besleney prenslerinin katılımıyla ulusal bir kongre düzenledi.[2][20] Rus karşıtı Kabardey aristokrasisinin lideri Prens Mısost Bematıqo’ydu. Kabardey başprensi olan Tatarhan Canhot ise savaş karşıtı bir tutum sergileyerek Kabardeylerin Rusya'ya direnemeyeceğini belirtti. Ancak aristokratların çoğu, hat yüzünden kaybedilen toprakları geri almayı hedeflemişti.[13][20] Kongreye dair ayrıntılar, Rus yetkililerine Murtaza Abregov adlı bir aristokrat tarafından iletildi.[2]
Çerkes sözlü kaynaklarına göre, Keytıqo prens hanedanının baş ozanı Tavqo Tlepşıqo tarafından oluşturulan geleneksel Gece Baskını şarkısında da yer aldığı üzere, Başprensin kongre sırasında söyledikleri şunlardı:[2][8][34][35]
"Avuçlarınıza sığmayacak bir şeyin peşindesiniz, (Rus) devletine kafa tutabilmek için çok azız."
Kabardeyler ise şu şekilde yanıt verdi:
"Bu yaşlı alemde bir zamanlar gördüğümüz yaşam uğruna ölmeye hazırız, onurumuzla ölmek bizim için daha iyidir."
Kongre sırasında, bölgenin ortak dili olan Tatarca ile Mozdok Kalesi komutanı Dmitry Tuganov’a bir mektup yazıldı ve mektup, önde gelen Kabardeyler tarafından imzalandı.[2][14][20]
"...Majesteleri bunu çok iyi bilir: Korkunç İvan'ın döneminden beri Majestesi’nin koruması altında bulunuyoruz ve onun büyük cömertliğinden memnun kaldık. Hiçbir zorluk yaşamadan, bize emanet edilen görevleri sadakatle ve sessizce yerine getirdik. Ancak şuan bize korkunç bir eziyet uygulanıyor. Çobanlarımızın sürülerini serbestçe otlatmalarını engelleyen eylemlerin yanı sıra verimli tarım arazilerimiz çiğneniyor ve yok ediliyor. Ordularınız sınırlarımızda konuşlandırılmış durumda. Bunu görmeye dayanamayız ve böyle koşullar altında yaşayamayız. Çariçe bizim yok edilmemiz için bir ferman çıkardıysa, lütfen bizi bilgilendirmenizi rica ediyoruz. Biz özgür insanlarız; tüm taleplerimizle ilgili olarak Binbaşı Tuganov’un bize gönderilmesini talep ediyoruz..." "...Eğer inşa ettiğiniz tüm kaleleri yıkmazsanız, Kuban Çerkesleri ile birlikte savaşmaya ve ölmeye hazır olduğumuza yemin ediyoruz."
Mektubu imzalayan önde gelen prenslerin isimleri şunlardı: Aliy, Mısost Bematıqo, Temruko Hacı Kılışoqo, Kartul (İslam’ın oğlu), Beslan, Kurğoqo (Karamırza’nın oğlu), Kanamet Yelbezdıqo Keytıqo (Kanamet'in oğlu) ve Karamırza Mısost (İslam Mısost’un oğlu). Kongre sırasında Çerkesler, Rus tahkimatları kaldırılmazsa savaşmaya ve ölmeye hazır olduklarına dair ant içtiler.[20] Küçük ve Büyük Kabarda'nın aristokratları, Malka Nehri’ni geçerek Marinskaya Kalesi’nden 7 kilometre uzaklıkta diğer Çerkeslerle birlikte konuşlandılar ve kalelerin yıkılmasını yeniden talep ettiler, Ruslar reddetti.[4]
28 Nisan’da mektup Rusçaya çevrildi.[14] Ardından 1 Mayıs’ta, Dmitry Tuganov’un yardımcısı olan Rus Binbaşı Yarbay Yakim Chornin, Kabardeylerle görüştü; Kabardeylerin onu esir alabileceği ihtimaline karşı Tuganov görüşmedi. Kabardeyler, Ruslardan gelen herhangi bir mektubun kale alınmayacağını belirtti. Tüm diplomatik ilişkilerin kesildiğini ve Ruslardan herhangi birini "görmek istemediklerini" ifade ettiler.[2][14][20]
Savaş hazırlıkları
[değiştir | kaynağı değiştir]1779 baharında, Kabardeyler Malka ve Keytıqo nehirleri arasındaki Kurey Ovası’nda, günümüz Psıhurey bölgesinde bulunan Keytıqo Tuaşa (Kabardeyce: Къетыкъуэ тIуащIэ) bölgesine konuşlandılar. Bütün savaş hazırlıkları bu ormanda yapıldı; ekipman ile silah üretimine başladılar ve küçük savunma yapıları inşa ettiler.[13] Kabardeylere komşu bölgelerden müttefikleri de katıldı. Rus kaynaklarına göre, Çerkeslerin toplamda 15.000 atlısı vardı (veya 10.000, bunların en az 3.000’i diğer Çerkes kabilelerinden geliyordu).[36] Halktan kişiler de savaşa katıldı ve genellikle piyade olarak hizmet verdiler; bu durum sözlü kaynaklarda da belirtilmektedir.[2][8][37]
Geleneğe göre Kabardey başprensi, savaş zamanında başkomutan olurdu. Ancak Tatarhan Canhot savaşta yer almadığından, ünlü prens Mısost Bematıqo, kongrede başkomutan olarak seçildi. Kendisi geçmişte de birçok savaşta yer almıştı ve halk tarafından büyük saygı görüyordu. Büyükbabası Kurgoqo Atajuq, eski başprens idi.[20]
Kabardeyler üç ana orduya ayrıldı: Hatohşoqo hanedanından Mısost Bematıqo doğrudan bir orduyu komuta etti, Jembulat hanedanından Aslanbek Keytıqo'nun oğlu Prens Hamırza Keytıqo ikinci ordunun başındaydı ve Mısost hanedanından Prens Karamırza Mısost üçüncü ordunun komutanıydı. Hamırza Keytıqo'nun kuzeni Prens Kanamet Yelbezdıqo istihbarat işlerinden sorumluydu.[9][20]
Savaş
[değiştir | kaynağı değiştir]Mart ayında, Prens Dulak Sultan komutasındaki 6.000–7.000 kişilik Çerkes atlı birlikleri, Nogaylar, Besleneyler ve Çemguylarla birlikte Marinskaya’ya gece saldırısı düzenledi; tahkimatların takviye hattını kestiler. Kabardeylerden alınan 5.000 büyükbaş hayvan geri alındı ve 85 Kozak öldürüldü.[38] Ayrıca kale tahrip edildi. Rus takviye birlikleri, hat boyunca tüm savunma yapılarına gönderilmeye başlandı.[4]
II. Katerina tarafından Grigori Potyomkin aracılığıyla General Yakobi’ye gönderilen yeni emirlerde, kuvvetlerin 15 Eylül’e kadar genel bir saldırı başlatmaması ve savunmada kalması talimatı verildi.[1][5] O dönemde Pavlovsk Kalesi’nde 2.000 askerle konuşlanmış ve takviyeleri bekleyen General Yakobi, Kizlyar’daki tüm Kabardeylerin hapsedilmesini ve ağır işlerde çalıştırılmasını emretti. "Barışçıl" Çerkes olan yetişkin rehineler zincirlenerek Astrahan’a gönderildi. İzleyen yıllarda rehinelerin geri verilmesi talepleri reddedildi. Yakobi, bu durumu o sırada hatta saldıran Kabardeyleri tehdit etmek için kullandı.[9][23]
Prens Yelbezdıqo, Mozdok yakınlarında Kırım’dan bir Ermeni olan Artemi Voskanyan’a 500 gümüş ruble rüşvet verdi. Alay tercümanları Nikolay Bezborodov ve Peter Sergeyev’in desteğiyle Voskanyan, Aleksandrovski tahkimatı'nın zayıf noktalarını ve kalenin durumu ile garnizonunu Kabardeylere rapor etti.[2][20]
23 Nisan [E.U. 12 Mayıs] tarihinde Voskanyan, Aleksandrovski tahkimatı'na gizlice girdi; o sırada Aziz Yorgi Günü kutlanıyordu. Voskanyan, kilisenin yakınındaki yemekhaneyi saman yakarak ateşe verdi. Yangından çıkan duman, Kabardey ordusuna saldırı için işaret oldu ve saldırıya başladılar.[2][20] Saldırı sırasında sürüler, esirler ve mallar ele geçirildi.[39] Ruslar takviyeleri toplarken, Kabardeyler saldırılarını sürdürdü.[9]
Mayıs ortasında Çerkesler Azak-Mozdok Hattı’na daha büyük ölçekli ve koordineli saldırılar başlattı.[40] Dulak Sultan komutasındaki 1.500 Çemguy ve Besleney Çerkesi Stavropol Kalesi’ne saldırdı, 20 Kozak’ı öldürdü, yiyecek malzemelerini ve 240 atı ele geçirdi.[4] 30 Mayıs’ta, Dulak Sultan liderliğindeki 500 Çerkes Aleksandrovski Kalesi’ne yeniden saldırdı. Ustinov alayının atlarını ele geçirmeyi başardılar ancak yoğun ateş altında kaleyi alamadılar ve 90’dan fazla kayıpla geri çekildiler.[41] Grigori Potyomkin, birkaç Don Kozak alayının kurulmasını emretti.[1]
4 Haziran’da Dulak Sultan komutasındaki Kabardey kuvvetleri Stavropol Kalesi'ne saldırdı.[42] Aynı ay içinde, Çerkesler Alekseyevski Kalesi’ne saldırdı ancak çatışmaların ardından geri çekildi; ayrı bir Çerkes birliği oradaki bir Kozak birliğine saldırdı ve mağlup etti.[43][44]
Çeçenler, Mozdok Kalesi civarındaki Mozdok Kozak Alayı’na bağlı Kalinovski stanitsasına saldırdı.[14][45] Andreyevski Kalesi Kabardey kuvvetleri tarafından ele geçirildi.[46] Pyatigorsk yakınlarında da çatışmalar gerçekleşti.[28] Kabardeylerin erken kazançlarına rağmen, Rusların hızlı takviyeleri Kabardey baskısını azalttı.[30][46]
Dulak komutasındaki Çerkesler Haziran ayında Aleksandrovski Kalesi’ne saldırdı ancak püskürtüldü.[47] Aynı ay, Stavropol Kalesi yakınlarında Albay Yefim Dmitrieviç komutasındaki bir Kozak birliği, bir Çerkes birliğine saldırdı ve onları yendi.[48] Yakobi’nin ordusundaki askerler savaş boyunca geceleri üniformalarını giymek ve tüfekleriyle ön safta uyumak zorundaydı.[1][5]
Savaş sırasında Osmanlılar, Çerkes kıyısındaki kalelerini güçlendirdi.[14] Osmanlı casusları, Kabardey halkı arasında Osmanlıların yardım sağlayacağı yönünde söylentiler yaydı; ancak hiçbir yardım sağlanmadı.[20]
Gece Baskını Muharebesi
[değiştir | kaynağı değiştir]5 Haziran’da, Prens Hamırza Keytıqo komutasındaki 5.000–6.000 kişilik Kabardey ordusu üç birliğe ayrıldı. İlk birlik, General Yakobi’nin ordusuna takviye olarak katılmaya çalışan Kozak ve Kalmuklara saldırdı. İkinci birlik Yakobi’nin kampına saldırırken, son birlik Pavlovsk Kalesi’ne yöneldi.[8][23][32][49] Kabardeyler 120 savaşçı kaybederek geri çekildi.[9]
8 Haziran’da Kabardeyler Pavlovsk Kalesi’ne bir saldırı daha düzenledi ancak yoğun ateş altında geri püskürtüldü.[4] Daha sonra Marinskaya Kalesi’ne yöneldiler ve Pavlovsk’tan 12,8 kilometre uzaklıkta bu kalenin yakınında mevzilendiler, ardından kaleyi kuşatma girişimine başladılar.[9] Kozak garnizonu kale kapılarını kilitlemekte zorlandı.[24] Kabardeyler, Çeçenler, diğer Çerkesler ve komşu bölgelerden güçlü takviyeler aldı ve sayıları 15.000’e ulaştı.[45][50]
9 Haziran gecesi, Marinskaya Kalesi’ni kuşatan Kabardeyler iki tarafta hendek kazmaya başladı ve hendekleri kaleye doğru uzattı.[9][14] Çerkes tarafında bir grup hendek kazarken, diğerleri tüfek ateşiyle örtü sağladı.[4] Hendeklerdeki Çerkesler ile kaledeki Ruslar arasında sıkça çatışmalar yaşandı.[45] Bazı Çerkes birlikleri karanlıktan faydalanarak neredeyse kalenin hendeğine kadar ilerledi.[24]
10 Haziran akşamı, General Yakobi Pavlovsk Kalesi’nden ordusuyla ayrılarak Marinskaya’ya yöneldi ve kuşatmayı kaldırmak ve kaleyi kritik durumundan kurtarmak için güçlerini üç piyade karesi ve kareler arasına yerleştirilmiş atlı birlikler olarak böldü; bu savaş daha sonra Kabardey Gece Baskını olarak anılacaktı.[4][14] Kabardey ordusu, her iki hendekte toplam 500 kişiyi bıraktı ve Pavlovsk yönünden Marinskaya Kalesi’ne en yakın sırtta mevzilendi; ardından Rus ordusuna paralel şekilde 4 kilometre uzunluğunda tek sıra oluşturdu, böylece düşmanı "korkutmayı" ve düşmanın konumuna göre savaş pozisyonları almayı hedeflediler.[14][45] General Yakobi yaklaştığında, Kabardeyler üç grup halinde Rus ordusuna üç farklı koldan saldırmak üzere harekete geçtiler.[45][50]
Kabardeyler menzile yaklaştığında, Ruslar yaylım ateşi açtı.[14][20] Kabardeyler cepheye ulaştılar ve saldırılarını General Yakobi’nin bulunduğu merkeze yoğunlaştırdılar.[45][50] Ardından Rus piyadeleri, yaylım ateşiyle Kabardeylerin saldırısını kırmayı başardı.[50] Sonrasında Kabardeyler Rus ordusunun sağ kanadındaki Kozaklara saldırdılar ve iki saat süren yoğun bir çatışmaya girdiler.[4] Bazı Kabardeyler Rus ordusunun arkasına sızmayı denedi, ancak fark eden Yakobi'nin hızlı hamlesi sebebiyle geri püskürtüldüler.[45]
Ağır kayıp veren Kabardey ordusu, bunun üzerine geri çekilip Rus ordusunun önünde gevşek bir yarım daire oluşturdu ve vur-kaç uygularlarken yeniden organize oldular.[20][50] Ardından Rus ordusunun sol kanadına saldırdılar; orada da geri püskürtüldüler ve tamamen geri çekildiler.[14][20][50] Böylece General Yakobi, Kabardeyleri Marinskaya Kalesi duvarlarının önünde altı saat süren muharebede kuşatmayı kaldırmaya zorlayarak kalenin ele geçirilmesini engelledi.[4][5][19][24] Marinskaya Kalesi komutanı Kaptan Bas Y. bu sırada kaleden garnizonla çıktı ve hendekte mevzilenen Kabardeylere saldırdı; bu saldırıda 97 Kabardey öldü.[4]
Çerkes ordusu, Rus kaynaklarına göre savaşta 550 kayıp verdi; 50 aristokrat ile 500 avam.[1][23] Bu Kabardey ordusunun lideri Prens Hamırza Keytıqo, oğlu Yismel Keytıqo ve Yismel'in oğlu Ajceriy savaş sırasında öldürülenler arasındaydı.[8][20][28][32] Sözlü kaynaklarda sıkça, Yismel Keytıqo’nun Rusları püskürttükten sonra yoldaşı Tambiyiqo’nun cesedini kurtarmak için atından indiği geçer.[51]
Muharebe hakkında bir Kabardey şarkısında, öldürüldüğünde 74 yaşında olan Prens Hamırza Keytıqo'dan şöyle bahsedilmektedir:[8]
Açık bakışlıydı ve ömrü boyunca cömertti.
Hayvan bağışlarken asla pişmanlık duymazdı.
Yaşlılığında Yedi Ay Savaşı'na katıldı.
"Bunlar kafirdir ve [onlara karşı savaşırken] ölen şehittir",
diyerek birliğini cesaretlendirirdi.
Büyük gülle çadırının önünde patlayan,
Gece Baskını ona ecel olan,
Keytıqo'lardan Hamırza.
Kabardeyler, Gece Baskını’ndaki yenilginin ardından saldırılarını azaltmak ve bir ay boyunca yeniden organize olmak zorunda kaldılar.[4] Bu nispeten sakin ayın ardından, Kabardeyler tüm esirlerin teslim edilmesi ve verilen zararın iki katı tazminat ödenmesi karşılığında Pavlovsk, Marinskaya ve Georgiyevsk kalelerinin yıkılmasını talep etti. Bölgenin işgali, Kabardeylerin sürülerini sıkışık ve dolayısıyla sağlıksız koşullarda tutmasına yol açıyordu; Kuban tarafında birçok kullanılmayan toprak olmasına rağmen, dağlık arazi özellikle kışın hayvan otlatmayı imkansız kılıyordu ve gelecek sezon için savaş sebebiyle saman stoğu hazırlayamamışlardı. Rus tarafı tüm talepleri reddetti ve savaş devam etti.[1][4][9]
Ruslar bu muharebeye Marinskaya Muharebesi (Rusça: Марьинская битва) adını verdi.[52] Çerkesler ise Gece Baskını (Kabardeyce: Жэщтеуэ, Adigece: Чэщтео) olarak adlandırdılar. Çerkesler ayrıca Büyük Kabardey Gece Baskını (Kabardeyce: Къэбэрдей Жэщтеуэшхуэ) ifadesini kullandı.[53] Çerkes dillerinde gece baskını kelimesi aynı zamanda kabus veya "uyku felcine neden olan kötü ruh" anlamına gelir; ancak askeri bağlamda, bir ordunun düşman kuvvetine gece saldırısı düzenlemesini ifade eder.[54]
Gece Baskını sonrası çatışmalar
[değiştir | kaynağı değiştir]Haziran ayında Grigori Potyomkin, Ukrayna’da bulunan Tümgeneral Fabritsiyan’a hızlıca hatta ilerlemesini emretti, ardından kuzeni Tümgeneral Pavel Potyomkin’in Polonya’daki birliklerini Don Nehri’ne sevk etti.[1] Temmuz ayında, Kabardey’deki durumu son derece ciddi gören II. Katerina, Rus ordularının Kabardey’de gerekli gördükleri her türlü önlemi almalarına, hatta Kabardeylere karşı bir cezalandırma seferi düzenlemelerine izin veren gizli bir bildiri çıkardı.[20] General Yakobi, 18 Haziran tarihli genel raporunda şunları yazdı: "Onları kesin bir şekilde mağlup ettim; geride 3.000 ölü ve yaralı bıraktılar."[28]
Çerkesler, kaleler arasındaki iletişimi kesme, kalelerdeki yapılara zarar verip yağmalama taktiklerini sürdürdüler. 17 Temmuz’da 5.000 kişilik bir Kabardey ordusu, Georgiyevsk Kalesi’ne saldırdı, tüm tahılları yaktılar, otlakları yok edip onlarca Kozak öldürdüler, sürüleri götürdüler ve 27 kayıp ile geri çekildiler.[4][9] Kabardeyler, Ağustos ve Eylül aylarında da Georgiyevsk Kalesi’ne saldırılarını sürdürdüler.[55] Ağustos ayında General Yakobi’nin ordusu yeni takviyeler aldı.[5] Kabardeyler sürekli olarak Yakobi’nin kuvvetlerini taciz ediyor, nöbetçi birliklerini yok ediyor ve sürülerini çalıyordu.[5]
Ağustos ayının sonunda, 1.000 kişilik bir Kabardey birliği, Georgiyevsk yakınlarında, Marinskaya Kalesi’ne erzak taşıyan Yarbay Nikolai Lvoviç komutasındaki 80 kişilik Rus birliğine saldırdı. Ancak Kabardeyler, uzaktan mevzilenmiş Rus nişancıların ateşiyle geri püskürtüldü ve 100’den fazla kayıp verdiler.[5][14][56] 27 Eylül’de, Tümgeneral Fedor Fabritsiyan komutasında 8.000 kişiden oluşan yeni bir takviye ordusu Pavlovsk Kalesi’ne ulaştı ve Kuma Nehri yakınlarında kamp kurdu.[2][5] Aynı gün, Kabardeyler, Yekaterinograd yakınlarında erzak taşıyan 80 kişilik bir Rus birliğine saldırdı, aralarında bir subayın da bulunduğu 41 Rus’u öldürdüler, geri kalanları esir aldılar, barut fıçıları ve bir top ele geçirdiler.[5][57]
Keytıqo Tuaşa Muharebesi
[değiştir | kaynağı değiştir]
Fabritsiyan, Kabardeylerin ana karargahına ani bir saldırı yapılmasını önerdi ve bu öneri kabul edildi. Ruslara Kabardey kampının tam yerinin birileri tarafından bildirilmiş olması muhtemeldir.[13][20] 28 Eylül akşamı, Kabardey soyluları ve prensleri kampta saldırı planı yaparken, Fabritsiyan ve Yakobi’nin orduları Kabardey karargahına doğru ilerledi.[1] Tüm savaş hazırlıklarının yapıldığı Kabardey kampı, Malka Nehri’nin güney kıyısında ve Keytıqo Nehri'nin kuzeyinde kalan Keytıqo Tuaşa bölgesinde bulunuyordu.[20]
29 Eylül [10 Ekim Y. U.] sabahının erken saatlerinde, Fabritsiyan 1.000 Kozak, 1.000 Kalmuk, Tomsk Piyade Alayı, Kabardinski Alayı, Gorski ve Kabardinski Avcı Taburları, Mozdok Saha Taburu’ndan iki bölük ve Mozdok Kozak Alayı ile Malka Nehri’ni doğudan geçti ve Kabardey karargahının 3 km güneyine konuşlandı.[4] Ardından, Kabardeylerin atlarını tuttuğu sürüye Kozak ve Kalmuk süvarilerini gönderdi, 2.000 atı uzaklaştırdı.[4]
Karargahtaki Kabardeyler yaklaşık 250–350 soylu ile 50 prensten oluşuyordu ve Yekaterinograd yakınlarında ele geçirilen top da karargahta bulunuyordu.[28] Şafak vakti, Fabritsiyan’ın ordusu Kabardey karargahını kuzey kısmı olan Malka dışında üç taraftan kuşattı ve teslim çağrısı yaptı; fakat Kabardeyler buna tüfek ateşiyle karşılık vererek reddettiler. Fabritsiyan saat 07.00’de saldırıya geçti ve savaş başladı.[4][20]
Podkumok Nehri’ni geçen General Yakobi, Tomsk Piyade Alayı’nın iki taburu ve Kabardinski Piyade Alayı’nın bir taburuyla üç kare düzeni oluşturdu. Kanatlarda Vladimir Dragon Alayı ve Mozdok Kozak Alayı’nın on bölüğü yer alıyordu.[4][20]
Yakobi’nin ordusunu kuzeyden, Malka Nehri’nin karşısından yaklaşırken gören Kabardeyler, kuşatmayı batıdan yarmayı başararak atsız şekilde güneye kaçmaya çalıştılar. Ancak Yakobi’nin batı kanadında konuşlanmış Mozdok Kozak Alayı topçu ateşi açtı. Ayrıca nehirden geçirilen iki süvari bölüğü, atları olmayan ve yaya halde kaçan Kabardeylere yetişti. Kozak süvarileri Kabardeylere ağır kayıplar verdirerek sağ kalanları kampa geri dönmeye zorladı.[4] Bu sırada önde gelen liderlerinin çoğu öldürülmüştü.[20] Böylece Fabritsiyan’ın ordusu üç taraftan, Yakobi ise nehir yönünden kampı kuşatmaya başladı.[4]
Savaş sabah 07.00’de başladı ve öğlen 12.00’de sona erdi. Kabardey kuvvetleri tamamen yok edildi, karargahları Rusların stratejik, teknolojik ve sayısal üstünlüğü karşısında yıkıldı. Sonlara doğru Fabritsiyan, piyadelerini kampa sürdü ve kalan Kabardeyleri yakın çatışmalarla tamamen yok etti. Rus raporlarına göre çok az Kabardey kaçabildi.[4] Fabritsiyan’ın ordusu 16 ölü ve 34 yaralı, Yakobi’nin ordusu ise 20 ölü ve 80 yaralı verdi.[5][28] Kampta kalan Kabardey kuvvetleri imha edilirken, dışarıdaki birlikler Baksan Nehri’ne çekildi.[5] Muharebe esasen Fabritsiyan’ın komutası altında gerçekleşti.[5]
Sıradan halktan oluşan, Rus kaynaklarına göre 6.000’e kadar çıkan yaya Kabardey kuvvetleri ise 6–7 km uzakta bulunuyordu. Ancak savaşın kısa sürmesi ve Rusların engelleyici pozisyonu nedeniyle yardıma da gelemediler.[1][28] Liderlerinden mahrum kalan ve prenslerinden memnuniyetsizlik duyan Kabardey halkının temsilcileri General Yakobi’nin kampına giderek "merhamet" ve barış talep etti.[2] Yakobi ise temsilcilere Kabardey halkının Rus Çariçesi’nin tebaası olduğunu, silah zoruyla boyun eğdirildiklerini ve eğer herhangi bir prens teslim olmazsa o prensin bütün tebaasının da isyancı sayılacağını söyledi.[2]
Çerkes etnograf ve folklorist Şora Nogmov tarafından muharebe hakkında derlenen geleneksel bir Çerkes şarkısından bir kesit:[2]
"Ertesi gün general iki ordusunu getirdi.
Şafak vakti alev alev yanan bir yangın vardı.
İçimizi yakıyor, bizi parça parça dağıtıyordu.
Ne atın ne de atlının birbirine faydası kalmıştı.
Gürleyen patlamalar büyük vadide yankılanıyordu.
Süvarilerimiz öfkeyle çılgınca bağırıyordu.
Toplanıp sonuna dek savaşmanın ne olduğunu gösterdiler.
Süvarilerimiz çaresizce piyade savaşı yürütüyor.
O gün Türk usulu (Yeniçeri tipi piyade savaşı) savaşmayı öğrendiler."
Savaşın sonu
[değiştir | kaynağı değiştir]En seçkin Kabardey liderlerin ölmesinden sonra, Kabardey prensleri müzakerelere başladılar. Ancak bu görüşmeler aslında Rus kalelerine yönelik yeni saldırılar planlamak için bir oyalamaydı.[5] Kasım ayının sonlarına doğru prensler teslim olmayı reddettiler ve İvan Yakobi’ye yazdıkları mektupta, Korkunç İvan zamanından beri hiçbir zaman Rusya’nın tebaası olmadıklarını, geleneksel olarak Rusya’yı bir koruyucu ya da müttefik olarak gördüklerini, asla efendileri olarak kabul etmediklerini belirttiler ve yalnızca bu şartların yeniden tesis edilmesini kabul edeceklerini bildirdiler.[58][59]
Yeni bir saldırı dalgasını önlemek amacıyla Rus yönetimi, Kabarda'nın içlerine girerek kalan direnişi ezmeye karar verdi.[5] General Yakobi, bir ay boyunca Malka Nehri kıyısında kamp kurdu.[20] Prenslerin teslim olmayı reddetmesinin ardından, 27 Kasım’da ağır kış koşullarında birkaç bin askerle Büyük Kabarda'ya doğru sefere başladı. Albay İvan Savelyev ise Küçük Kabarda'daki harekatın komutasına getirildi.[2][14][20]
Yol boyunca Yakobi’nin ordusundan 1.500 asker kangrenden muzdarip oldu ve ordu, Rus saldırısı sebebiyle köylerini aceleyle terk eden Kabardeylerin yerleşimlerinde barınmak zorunda kaldı.[1] Tambiy köyü civarında çatışmalar yaşandı.[14] Rus birlikleri sefer sırasında Kabardey köylerini yağmaladı ve hasar verdi.[20] 30 Kasım’da ordu, Kabardey kuvvetlerinin konuşlandığı güney dağlık bölgeye ulaştı. Prens Mısost ve Şamgar Ruslara bir heyet gönderdiler.[1]
Aralık ayının başında Yakobi ve Fabritsiyan Kabarda'nın resmen boyun eğdiğini ilan ettiler. Kafkasya Askeri İdaresi, Kabardeylerin yeniden toparlanmasının "imkansız" olduğunu bildirdi.[20]
2 Aralık’ta (bazı kaynaklara göre 9 Aralık’ta)[4][40] Kabardey prensleri, Rus birliklerinin önünde yenilgiyi kabul ettiler. Antlaşma, Rus birliklerinin hattın gerisinde kalan Kabardey topraklarından çekilmesi karşılığında ağır yükümlülükler getirdi.[5][14] Bu yükümlülükler şunlardı:[1][9]
- Geçen yaz tarafınızca yağmalandığı iddia edilen hayvanlar, mallar ve paralar bugün itibarıyla eksiksiz olarak iade edilmelidir. Savaş ganimetlerinin hesabı verilmelidir. Tüm kayıplarımızın tam olarak karşılanması zorunludur. İade edilmesi gereken mallar şunlardır:
- 2150 At
- 1914 Sığır
- 2845 İnek
- 4539 Koyun
- 10.000 ruble
- Kalelerden veya yollardan alınan tüm esirler, Çeçenler tarafından alınanlar da dahil olmak üzere, eksiksiz olarak geri verilmelidir. Ayrıca 1777’de Bay Molçanov’dan çalınan ve değeri 300 ruble olan eşyalar, Kizlyar ve Mozdok sakinlerinden; Gürcülerden, Ermenilerden ve Tatarların malları da iade edilmelidir. Kabarda’da bulunan tüm Rus esirler derhal Albay Dmitry Taganov’a teslim edilmeli ve geçen yaz tarafınıza katılan Rus firariler de geri gönderilmelidir.
- Gelecekte, ister Çeçenler, ister Çemguylar, ister Besleneyler veya başka bir topluluk tarafından bize karşı herhangi bir hırsızlık gerçekleşirse, bu işbirliğinden şüphelenilen kimseler topraklarını terk edecek ve verilen zararları tazmin edecektir.
- Çariçe’nin emrine göre Büyük Kabarda’nın sınırı Malka Nehri boyunca, Küçük Kabarda’nın sınırı ise Terek Nehri boyunca belirlenmiştir. Malka Nehri’nin ötesindeki tüm topraklar kale hatlarının kontrolü altındadır. Bu topraklarda izinsiz olarak hayvan otlatamaz, tarım yapamaz veya hak iddia edemezsiniz. Daha önce hayvan geçişine izin verilmişti, ancak bu yetki kötüye kullanıldığı için artık kaldırılmıştır.
- Hiç kimse Albay Taganov’dan izin belgesi almadan sınırı geçemez. Hayvan geçişi kesinlikle yasaktır. Eğer birinin geçmesi için geçerli bir nedeni varsa, bunu sınır muhafızı aracılığıyla kale komutanına bildirmelidir. İzin verildiğinde, soylulara iki silahlı muhafız, halktan kişilere ise bir muhafız eşlik edecektir. Geçiş yapanlar muhafızlarla birlikte kapıda kalacak ve kale komutanının izni olmadan kalelere giremeyecektir. Eğer izin verilirse, sadece kendilerine ayrılan yerde kalabileceklerdir.
- Verdiğiniz yemin gereği, İmparatoriçe Hazretleri’nden gelen tüm emirleri sadakatle yerine getirmek zorundasınız. Onun hiçbir emrine, anlaşmasına veya kuralına karşı çıkmayacak, onları görmezden gelmeyeceksiniz. Zira sizler İmparatoriçe Hazretleri’nin tebaasısınız.
- Kuban Çerkesleri, Çemguylar veya Besleneylerin meclislerine veya savunmalarına müdahale etmeyeceksiniz. Büyük Kabarda’nın Osmanlı İmparatorluğu ve Kırım Hanlığı ile diplomasi kurması yasaklanmıştır; Küçük Kabarda ise Çeçenlerle diplomasi yapmaktan men edilmiştir. Hırsızlıktan uzak duracak, kendi malınız, ihtiyaçlarınız ve tarımınızla yetineceksiniz. Bu kurallara aykırı davranmanız durumunda İmparatoriçe Hazretleri’nin gazabı ve ağır cezası ile karşılaşacaksınız.
- Refahınızın artırılması için üstün yöneticiniz Çariçe tarafından alınan tüm önlemleri minnetle ve itirazsız kabul etmelisiniz.
- Eğer halktan kimseler ağır yükler, aşırı vergiler, aşağılamalar veya utanç verici (Rusya'ya saldırmak) işlere zorlanırsa, topraklarını ve mallarını bırakıp başka yerlere ya da kale hatlarının içine sığınabileceklerdir. Beyler buna müdahale edemeyecektir.
- Diğer halklar Mozdok’a veya başka yerlere yerleşmek isterse, onları hiçbir şekilde engellemeyeceksiniz, çünkü onlar hiçbir zaman sizin tebaanız olmadılar. Bu sebeple Mozdok’a ve diğer yerlere yerleşmelerine İmparatoriçe Hazretleri’nin en yüksek iradesi uyarınca izin vereceksiniz.
- Aranızda işlenen her türlü haksızlık ve adaletsizlik için, İmparatoriçe Hazretleri’nin temsilcisi Başprens Canhot'a başvuracaksınız. Kendi adaletinizi kendiniz sağlamayacak, özellikle intikam almaktan kaçınacaksınız. Zira intikam Allah’a ve peygamberiniz Muhammed’in öğretilerine aykırıdır. Eğer bizden size karşı bir haksızlık işlenirse, temsilciniz aracılığıyla adalet arayabilir, hakkınızın eksiksiz yerine getirileceğinden emin olabilirsiniz.
- Burada belirtilen tüm şartların yerine getirilmesi görevi Başprens Tatarhan Canhot ve Prens Mısost Bematıqo’ya verilmiştir. Onlar, bu yükümlülükleri gecikmeden yerine getirmek ve topladıkları malları Albay Taganov’a teslim etmek zorundadır.
- "Yukarıda belirtilen her şeyi en kısa sürede yerine getireceğimize yemin eder, mühürlerimizi basarız. Tüm bu maddeleri minnetle kabul ediyor, İmparatoriçe Hazretleri’nin emir ve fermanlarını yerine getireceğimize, istenen malları geri vereceğimize ve mühür sahiplerinin belirttiği diğer hususları yerine getireceğimize söz veririz. Bu yükümlülüğümüzü yerine getireceğimize dair, Yüce Kur’an, yüce Allah ve O’nun büyük peygamberi Muhammed huzurunda kutsal bir yemin eder, Kur’an’ı öperek mühürlerimizi basarız."
Haziran 1780’de Kabardeyler 10.000 rubleyi ödeyebildiler.[1] Kafkas Askeri İdaresi’ne şu emir verildi: "Her şeyden önce, dağlıların birleşmesine izin vermeyin. Mümkünse aralarında kargaşa çıkarın."[20] Rusya, yeni kaleler inşa etmeye devam ederek hatları güçlendirdi ve özellikle Batı Çerkesleri ile Abazalardan Kabarda’yı tecrit etti.[19][60] Halkın Hristiyanlığı kabul etmesine müdahale edilmemesi emredildi ve İnguşlar ile Osetlerle ilişkiler yasaklandı. Kabardeyler, Osetler üzerindeki hakimiyetlerinin büyük bölümünü kaybettiler.[9] Savaşın ardından Kabarda topraklarının üçte birini hukuken kaybetti.[11] Sonraki yıllarda Kabardey prensleri diplomasi yoluyla kaybedilen toprakları geri almaya çalıştılar, ancak başarılı olamadılar.[2]
Rusya'nın, halkın şikayetlerinden yararlanarak onlara verdiği haklar, Kabardey prenslerinin otoritesini azaltmayı ve Kabarda’daki sosyo-politik düzeni istikrarsızlaştırarak aristokrasinin direnişini zayıflatmayı amaçlıyordu.[20] Kabardey aristokratlarının başka ülkelere yerleşme talepleri reddedildi, ancak savaşın ardından bazı Kabardey prensleri, tebaalarıyla birlikte Kuban bölgesine yerleşmeyi başardı; küçük bir kısmı ise II. Erekle’nin daveti üzerine Kartli-Kaheti’ye göç etti. Rusya, Gürcüleri "isyancılara" sığınma hakkı tanımakla ve onları Osmanlı İmparatorluğu’na iltica etmeleri konusunda desteklemekle suçladı.[61] Şubat 1780’de Küçük Kabarda'nın prensleri Rusya'ya isyan etti. Savaş bahara kadar sürdü ve binlerce Kabardey savaşçısı yenildi; liderlerinden ikisi yakalanarak hapsedildi.[1] Aynı yıl, bir Ermeni kuryenin taşıdığı, Kartli-Kaheti Krallığı’ndan geldiği iddia edilen ve Büyük Kabarda prenslerine Rusya’ya karşı destek vadeden bir mektup ele geçirildikten sonra, Rusya Gürcistan ile her türlü sınır geçişini kapattı.[30]
Grigori Potyomkin'e göre Kabarda’nın en seçkin 2.000 savaşçısı, neredeyse tamamı soylu ailelerden olmak üzere, öldürüldü ve birçok soylu aile tamamen yok edildi.[1] Yedi Ay Savaşı, Kabardey aristokrasisinin büyük kayıpları, Rusya’nın Kabarda üzerindeki etkisi ve Kabardeylere dayatılan ağır anlaşma nedeniyle bir dönüm noktası olarak kabul edilmektedir. Ancak Kabarda’nın tamamen Rus hakimiyetine girmesi 1820'lerde son büyük isyanların bastırılmasına dek sürdü.[14]
Miras
[değiştir | kaynağı değiştir]Yedi Ay Savaşı hakkında Çerkesler tarafından birçok halk şarkısı ve ağıt yazılmıştır. Şapsığ, Bjeduğ ve Besleney gibi diğer Çerkes boyları arasında bile Gece Baskını hakkında şarkılar vardır, çünkü bazı Batı Çerkesleri de savaşa katılmıştır.[2][8][63] Küçük Çerkes süvari birliklerinin, kuşatıldıkları muharebelerde çemberi yarıp çıkmaları Kabardey halk masallarında sıkça anlatılır.[46]
1793’te Kabarda’yı ziyaret eden Peter Simon Pallas, Keytıqo Tuaşa Muharebesi’nin yapıldığı bölgede, Kabardey savaşçıların mezarı olarak kullanılan tümülüslerin bulunduğunu kaydetmiştir.[49] Bu kutsal tümülüsler yalnızca en ünlü ve cesur bilinen savaşçılara ayrılırdı ve halk arasında büyük saygı görürdü. Geleneğe göre, bir kişi uzaktan üzerinde bayrak dikili bir tümülüs gördüğünde, onun kutsal bir mezar olduğunu anlar ve orada dua etmek için dururdu.[64]
1820’lerde Çerkes etnograf Sultan Han-Giray, Keytıqo Tuaşa’daki savaşın yerel hafızasından söz ederek Kabarda’nın en seçkin savaşçılarının kaybıyla geçen bir bahar olarak tanımladı.[65]
Rus-Çerkes Savaşı’ndan sonra, Çerkes milliyetçiliğini bastırmak için hem Çarlık hem de Sovyet otoritelerinin çabalarına rağmen, Yedi Ay Savaşı özellikle yerel halk arasında kolektif bellekte yaşamaya devam etti. Sovyet döneminde ise konu büyük ölçüde sansürlendi.[49] Başlıca tarihsel eserlerde çatışmadan kısaca söz edildi ve çoğunlukla tek bir cümleyle özetlendi: "1779’da Kabardey prensleri Rusya’ya bağlılık yemini ettiler." Bazılarında ise hiç bahsedilmedi.[1] 1990’lara gelindiğinde hafızadan silinmiş olsa da, Adige Hase partisine mensup Çerkes aydınları girişimlerde bulunarak savaşın kolektif bellekteki yerini yeniden canlandırmak için araştırmalar yaptılar ve Keytıqo Tuaşa’da anma törenleri düzenlediler.[49]
Yedi Ay Savaşı’nın ilk anma töreni 10 Ekim 1996’da (farklı kaynaklarda 1994)[49] Keytıqo Tuaşa’da bir grup Çerkes milliyetçisi ve aydını tarafından gerçekleştirildi.[66][67] 1997’de anmalar daha kalabalık bir grupla devam etti, bir anıt ve bir Çerkes bayrağı dikildi.[68] Sonraki yıllarda Çerkesler bölgeyi ziyaret etmeye devam ettiler. Zamanla bu anma bir gelenek haline geldi. 2014’te, Yedi Ay Savaşı'nda hayatını kaybeden Çerkeslerin anısına bir anıt yapılması için girişim başlatıldı.[67][69] Ancak 10 Ekim 2015’te planlanan anıt, yetkililer tarafından herhangi bir resmi açıklama yapılmadan ertelendi.[67][70] Çerkes aktivist Martin Koçesoko, anıtın hazır olduğunu fakat dikilmesi için izin verilmediğini, bu amaçla özel olarak kurulan bir komisyon tarafından inceleme altında tutulduğunu belirtti.[70]
Yeni anıt, 3 metre uzunluğunda granitten yapılmış ve "Ruhun Yolu" adını taşımaktadır. Daha önceki anıtı da yapan heykeltıraş Arsen Guşapşa tarafından tasarlandı.[71] Ancak anıtın açılışına verilecek olan izin defalarca reddedildi ve güvenlik güçleri anma etkinliklerini engelledi.[72] 10 Ekim 2018’de, yalnızca halkın katılımıyla ve hiçbir yetkilinin bulunmadığı bir anma töreninde anıtın açılışı yapıldı.[67][73] Tören sırasında Hagauj Grubu’nun solisti Tembolat Thaşloko, geleneksel "Gece Baskını" şarkılarından birini söyledi.[73] Anıtın etrafına, nehir kıyısından toplanan taşlarla Çerkes geleneğinde geçen bir metafor olmak üzere yedi kuşak geçmişi temsilen yedi halka yapıldı.[67][73]
Şarkılar
[değiştir | kaynağı değiştir]Çerkes şarkılarının standart bir versiyonu olmasa da, günümüze ulaşan şarkıların çoğu Tavqo Tlepşıqo’nun Gece Baskını şarkısına dayalı anlatı formundadır.
Gece Baskını Savaşı için Ruslar da "Kabardeylerin Marinskaya Kalesi’ne Baskını" adlı bir şarkı bestelemişlerdir. Bu eser, ironik bir şekilde, olayı Çerkeslerin bakış açısından aktarır ve onların yeterli kuşatma ekipmanına sahip olmadan kaleyi ele geçirme girişimlerini vurgular.[74]
| Şarkı | Çevrilmiş Sözler | Kayıtlar |
|---|---|---|
| Къэбэрдей жэщтеуэм и уэрэд | Kabardey Gece Baskını'nın Şarkısı | |
| Vladimir Baragunov | ||
| Къэбэрдей жэщтеуэм и уэрэд | Kabardey Gece Baskını'nın Şarkısı | Hagauj Grubu |
| Къэбэрдей жэщтеуэм и уэрэд | Kabardey Gece Baskını'nın Şarkısı | Kaydı bulunmuyor |
| Къэбэрдей жэщтеуэ | Kabardey Gece Baskını | Hagauj Grubu |
| Жэщтеуэ | Gece Baskını | Kaydı bulunmuyor |
| Царское завоевание | Çar'ın İşgali | Yalnızca Rusça Çeviri |
| Şarkı | Çevrilmiş Sözler | Kayıtlar |
|---|---|---|
| Къэбэртаемэ ячэщтеу | Night Assault of the Kabardians | |
| Kazbek Nagarokov | ||
| Къэбэртаемэ ячэщтео | Kabardeylerin Gece Baskını | Kaydı bulunmuyor |
| Şarkı | Çevrilmiş Sözler | Kayıtlar |
|---|---|---|
| Чэщтеом иорэд | Gece Baskını'nın Şarkısı | Kaydı bulunmuyor |
| Şarkı | Çevrilmiş Sözler | Kayıtlar |
|---|---|---|
| Набег кабардинцев на крепость Марьевскую | The Kabardians' Assault on the Marinskaya Fortress | Kaydı bulunmuyor |
Notlar
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Ahlo Tugan Nogayları, Kuban Nogayları, Çemguy ve Besleneyler ile birlikte Kabardeylerle müttefikti. Kasey Nogayları ise Dulak Sultan komutasındaki Çerkeslerle olan çatışmalar nedeniyle düşman sayılıyordu. Osmanlı İmparatorluğu tarafından cesaretlendirilen Çerkesler, Dulak Sultan, Kızılbek, Duguzey ve Alyak-Girey liderliğinde, daha önceki bir baskına misilleme yapmak ve bölgedeki Rus etkisini zayıflatmak için Kasey Nogaylarına saldırdı.
- ^ Piyadelerin çoğu avam halktan oluşuyordu.
- ^ Grigori Potyomkin'e göre.
- ^ General Yakobi'nin Haziran ayındaki raporuna göre 3.000. Keytıqo Tuaşa Muharebesi'nden 300, ve diğer çatışmalar.
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u Pollock, Sean. A New Line in Russian Strategic Thinking and in North Caucasi (PDF) (İngilizce). Russian and East European Historians’ Workshop, Harvard University. 31 Mayıs 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w Janak, Mehmet Rıza. Kabarda'nın Bitmek Bilmeyen Mücadelesi ve Bir Sürgünün Anatomisi (2 bas.). s. 19–53.
- ^ "МАТЕРИАЛЫ ДЛЯ НОВОЙ ИСТОРИИ КАВКАЗА С 1722 ПО 1803 ГОД". www.vostlit.info. 17 Mayıs 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w Бутков, Петр Григорьевич (1869). Материалы для новой истории Кавказа, с 1722 по 1803 год. Части I - III. ss. 52-60, 602-603.
- ^ a b c d e f g h i j k l m n o Записки Густава фон Штрандмана, 13 Ocak 2025 tarihinde kaynağından 27 Kasım 2024 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. arşivlendi
- ^ Борисовна, Хавжокова Людмила; Ахъедовна, Жемухова Радима (2017). "Исторические рефлексии адыгского народа в романе-дневнике Хабаса Бештокова". Филологические науки. Вопросы теории и практики (11-1 (77)): 44-47. ISSN 1997-2911. 24 Şubat 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi27 Ağustos 2025.
- ^ Jaimoukha, Amjad. "Circassian Drama & Theatre".
- ^ a b c d e f g h Пащтыхь зауэжьыр зэриухрэ 150-рэ щрикъум ирихьэлIэу (PDF) (Rusça). s. 65–66, 93–95, 155, 191–193, 198–201, 205–208, 211–212. 14 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 26 Kasım 2024.
- ^ a b c d e f g h i j k ГЛАШЕВА, З.Ж. (24 Ağustos 2022). "РУССКО-КАБАРДИНСКИЕ ОТНОШЕНИЯ В 60-70-Е ГГ. XVIII В.: ИСТОРИОГРАФИЯ КОНФЛИКТА". Вестник Академии наук Чеченской Республики (2(57)). doi:10.25744/vestnik.2022.57.2.004. ISSN 2076-2348.
- ^ Richmond, Walter (9 Nisan 2013). The Circassian Genocide (İngilizce). Rutgers University Press. s. 13. ISBN 978-0-8135-6069-4.
- ^ a b Jaimoukha, Amjad. A Brief History of Kabarda [from the Seventh Century AD] (PDF) (Rusça). s. 33. 12 Temmuz 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ a b GLASHEVA, Z.ZH. (2021). "DOCUMENTS ON THE HISTORY OF THE SEVEN-MONTH WAR IN KABARDA, 1778-1779". News of the Kabardin-Balkar Scientific Center of RAS. 1 (99): 70-81. doi:10.35330/1991-6639-2021-1-99-70-81. ISSN 1991-6639.
- ^ a b c d e f g Zolchanin (21 Mayıs 2024). "К истории семимесячной войны кабардинцев 1779г. * Zolka.ru". Zolka.ru (Rusça). 22 Haziran 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q Kaya, Yalçın. Çerkesler 2. Kitap: Kafkasya Savaşları Tarihi. ss. 124-127-128-129-130-131-137.
- ^ ИнфоРост, Н. П. "ГПИБ | Ч. 3 : Хронологический и алфавитный указатели, составленные Л. Броссе. - 1869". elib.shpl.ru. 27 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ "Военные конфликты, кампании и боевые действия русских войск 860–1914 гг". runivers.ru. 28 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ Bashqawi, Adel (15 Eylül 2017). Circassia: Born to Be Free (İngilizce). Xlibris Corporation. ss. 58-59. ISBN 978-1-5434-4765-1.
- ^ Namitok, Aytek. "The Voluntary Adherence of Kabarda (Eastern Circassia) to Russia" (PDF). Caucasian Review, Munich (CRM), 2. s. 10. 13 Temmuz 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)27 Ağustos 2025.
- ^ a b c d e f Стеценко, Н.К. О ПРИЧИНАХ СТРОИТЕЛЬСТВА И ФУНКЦИЯХ АЗОВО-МОЗДОКСКОЙ ЛИНИИ (Rusça). 15 Aralık 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad Сокъур, Валерэ (1995). "Ӏуащхьэмахуэ", "МАЗИБЛ ЗАУЭ Джаур зауэжьым и тхыдэм щыщ 1779 гъэ" 6
- ^ "Ди тхыдэм щыщ". Адыгэ Хэку (Kabardeyce). 20 Ocak 2009. 14 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ Kidirniyazov, D. S.; С, Кидирниязов Д. (15 Eylül 2017). "THE PEOPLES OF THE NORTH CAUCASUS IN THE RELATIONS OF RUSSIA AND TURKEY IN THE 1770-1790 s". History, Archeology and Ethnography of the Caucasus (Rusça). 13 (3): 24-34. doi:10.32653/CH13324-34. ISSN 2618-849X. 17 Şubat 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi27 Ağustos 2025.
- ^ a b c d Анатольевна, Озова Фатима (2019). "Генерал-губернатор князь Г. А. Потемкин (1776–1791): две альтернативы кавказской политики". Петербургский исторический журнал (4 (24)): 146-165. ISSN 2311-603X. 27 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi27 Ağustos 2025.
- ^ a b c d Потто, Василий. Кавказская война. Том 1. От древнейших времен до Ермолова (Rusça). 31 Mayıs 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ "флаг марьянского". www.vexillographia.ru. 14 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ Щербины, Федора. "История Кубанского казачьего войска» онлайн полностью" [Kuban Kozak Ordusu'nun Tarihçesi] (Rusça). 22 Şubat 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ "Вышел указ императрицы Екатерины II о создании Азово-Моздокской укрепленной линии | СКУНБ им. Лермонтова". skunb.ru. 15 Mayıs 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ a b c d e f g Бгажноков, Б.Х. КАВКАЗСКАЯ ВОЙНА: СОБЫТИЯ, ФАКТЫ, УРОКИ (PDF) (Rusça). KBIGI RAN. ss. 57-66, 146. 14 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ Mirzoyev, Aslanbek. 100. Yılında Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti Uluslararası Sempozyumu. s. 21.
- ^ a b c ÖZER, ABDÜRRAHİM. The Ottoman-Russian Relations Between the Years 1774-1787 (İngilizce). DEPARTMENT OF INTERNATIONAL RELATIONS BILKENT UNIVERSITY. s. 83–85. 3 Aralık 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ "Бой при Павловской". runivers.ru. 14 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ a b c Hasırcı, Metin. Büyük Osmanlı Tarihi. s. 1043.
- ^ "Город Креста - Ставропольская Старина. Бентковский И. В." gorodkresta.ru. 30 Nisan 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ Налоев, З. М. (1978). Из истории «Песни Большого ночного нападения (песня и история) из истории культуры адыгов (Rusça). ss. 100-116.
- ^ Владимировна, Мамиева Изета (2012). "Институт эпического сказительства на Северном Кавказе: универсалии и этноспецифика". Известия СОИГСИ (8 (47)): 61-79. ISSN 2223-165X. 7 Mart 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi27 Ağustos 2025.
- ^ "Военные конфликты, кампании и боевые действия русских войск 860–1914 гг". runivers.ru. 25 Şubat 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ "Къэбэрдей жэщтеуэм иуэрэдымрэ хъыбарымрэ | Электронная газета "Адыгэ псалъэ"". apkbr.ru. 24 Şubat 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ "Бой при Марьевской". runivers.ru. 25 Şubat 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ "Александровское, Россия - путешествия на карте". tropki.ru (Rusça). 25 Şubat 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ a b Lanzillotti, Ian (23 Eylül 2021). Land, Community, and the State in the Caucasus: Kabardino-Balkaria from Tsarist Conquest to Post-Soviet Politics (İngilizce). Bloomsbury Publishing. ss. 43-47. ISBN 978-1-350-13746-2.
- ^ "ВОЕННЫЕ ДЕЙСТВИЯ ДОНЦОВ ПРОТИВ НАГАЙСКИХ ТАТАР в 1777-1783 годах". www.vostlit.info. 28 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ Шалак, М.Е. КРАЕВЕДЧЕСКИЕ ЗАПИСКИ СБОРНИК НАУЧНЫХ ТРУДОВ (Rusça). Regional Studies Notes: Collection of Scientific Works. ss. 9-10. 27 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ "Оборона Алексеевского редута". runivers.ru. 12 Mayıs 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ "Бой у Алексеевского редута". runivers.ru. 14 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ a b c d e f g "Присоединение к России Кабарды и борьба ее за независимость »". www.natpressru.info. 11 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ a b c Berkok, İsmail (1958). Tarihte Kafkasya. İstanbul Matbaası. s. 386.
- ^ "Оборона Андреевской". runivers.ru. 14 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ "Бой при Ставропольской". runivers.ru. 14 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ a b c d e Т. Х. АЛОЕВ, Ю. В. БУНЬКОВА (2013). РАСТЕКАЮЩЕЕСЯ БЕСПАМЯТСТВО, ИЛИ РАЗМЫШЛЕНИЯ О «МЕСТАХ ЗАБВЕНИЯ» В КАБАРДЕ.
- ^ a b c d e f "ТАКТИКА ПОЛЕВЫХ СРАЖЕНИЙ У ЧЕРКЕСОВ (XVII-XIX вв.) - Кавказ: новости, история,традиции". www.kavkazoved.info. 24 Haziran 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ ХАГОЖЕЕВА Л.С. (2018). МОТИВ СПАСЕНИЯ ТЕЛА ПОГИБШЕГО В АДЫГСКОМ ФОЛЬКЛОРЕ (Rusça). Институт гуманитарных исследований - филиал Федерального государственного бюджетного научного учреждения «Федеральный научный центр «Кабардино-Балкарский научный центр Российской академии наук. ss. 140-141.
- ^ Бгажноков, Bарасби Хачимович. Археология и этнология Северного Кавказа: Сборник научных трудов (PDF) (Rusça). ss. 72-73. 7 Mayıs 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ Хавжокова, Л. Б. ХУДОЖЕСТВЕННОЕ ОСМЫСЛЕНИЕ ТЕМЫ КАВКАЗСКОЙ ВОЙНЫ И МАХАДЖИРСТВА В АДЫГСКОЙ ПОЭЗИИ (PDF) (Rusça). ИНСТИТУТ ГУМАНИТАРНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ – филиал ФГБНУ «Федеральный научный центр «Кабардино-Балкарский научный центр Российской академии наук». 25 Mayıs 2025 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ Мадина М. Паштова* (2015). Мифологический Нарратив В Черкесской Диаспоре Сохранность Семантикопрагматический Аспект. s. 177.
- ^ "Георгиевск, Россия - путешествия на карте". tropki.ru (Rusça). 14 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ "Военные конфликты, кампании и боевые действия русских войск 860–1914 гг". runivers.ru. 14 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ "Бой при Екатерининской". runivers.ru. 14 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ Алоев, Т. А. Бог дружбы да накажет злодея!»: заметки к семантическому напряжению («подданство» vs. «хьэщIагъэ») в пространстве российско-черкесского политического взаимодействия в XVIII в (PDF) (Rusça). s. 5.
- ^ Baumer, Christoph (5 Ekim 2023). History of the Caucasus: Volume 2: In the Shadow of Great Powers (İngilizce). Bloomsbury Publishing. s. 141. ISBN 978-0-7556-3630-3.
- ^ KÖREMEZLİ, İBRAHİM. The Place of the Ottoman Empire in the Russo-Circassian War (PDF). The Institute of Economics and Social Sciences of Bilkent University. s. 13. 14 Temmuz 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ Алоев, Т.Х. ОЧЕРКИ ПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ ХАДЖРЕТСКОЙ КАБАРДЫ В ПЕРВОЙ ПОЛОВИНЕ XIX В (PDF) (Rusça). 22 Şubat 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ "Geçmiş Yüzyıllardan Unutulmuş Bir Mezarlık..." www.infocherkessia.com. 25 Şubat 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Eylül 2025.
- ^ "Народная Песни И Инструментальные Наигрыши Адыгов Том / Adıgelerin Halk Şarkıları Ve Enstrümantal Ezgileri Cilt". kutuphane.kafdav.org.tr. 20 Ocak 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ Марзей, А.С. Черкесское наездничество (PDF) (Rusça). s. 258, 260–261. 2 Temmuz 2025 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2025.
- ^ Han-Giray, Sultan (1978). Записки о Черкесии (Rusça). Эльбрус. ss. 68-69.
- ^ Молэ Video /Mole Levent KAPLAN / Адыгэбзэ Нэтынхэр (11 Temmuz 2013), КЪЭБЭРДЕЙ ЖЭЩТЕУЭ 1996 Къетыкъуэ Тӏуащӏэ24 Kasım 2024 Молэ Video /Mole Levent KAPLAN / Адыгэбзэ Нэтынхэр (11 Temmuz 2013), КЪЭБЭРДЕЙ ЖЭЩТЕУЭ 1996 Къетыкъуэ Тӏуащӏэ-224 Kasım 2024
- ^ a b c d e Beştepe, Yılmaz (2019). "1779 Yedi Ay Savaşı-Мазибл зауэ". cherkessia.net. 3 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ Молэ Video /Mole Levent KAPLAN / Адыгэбзэ Нэтынхэр (10 Temmuz 2013), КЪЭБЭРДЕЙ ЖЭЩТЕУЭ 1997 Къетыкъуэ Тӏуащӏэ24 Kasım 2024
- ^ "Circassians Intensify Demands to Repatriate Co-Ethnics From Syria" (İngilizce). 22 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ a b "Запрет на память "сверху"". Radio Free Europe / Radio Liberty (Rusça). 12 Ekim 2017. 14 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ Aydemir, Özlem (1 Mayıs 2020). "'Hayat Ağacı: Yaşam ve ölümün sarmalı". Jineps Gazetesi. 22 Haziran 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ "Russia's war on Circassian national consciousness". OC Media (İngilizce). 8 Kasım 2017. 20 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2025.
- ^ a b c Shebzukho Astemir (10 Kasım 2018), КЪЭБЭРДЕЙ ЖЭЩТЕУЭ 2018 Къетыкъуэ Тӏуащӏэ24 Kasım 2024
- ^ Андреев, Юрий Андреевич (1987). Русская историческая песня (Rusça). Сов. писатель, Ленинградское отд-ние. s. 335.