Yüksek komiser

Yüksek komiser, çeşitli üst düzey ve özel yürütmeyi haiz yetkiler verilen kişiye verilen ünvandır.

Osmanlı İmparatorluğu'nun Mondros Mütarekesi ile teslim olmasının ardından İtilaf Devletleri 8 Aralık 1918'de İstanbul ve Çanakkale boğazlarının kıyılarını, Marmara Denizi'nin 15 kilometre derinliğe kadar olan doğu kıyılarını ve Gökçeada, Limni, Semadirek ile Bozcaada'yı işgal etti. Bölgenin tamamı askerden arındırıldı. Bu gidişat İtilaf Devletlerinin 16 Mart-10 Ağustos 1920 tarihleri arasında Osmanlı başkenti İstanbul'u fiilen işgal etmesiyle tamamlandı. İşgalin sona erdiği 22 Ekim 1923 tarihine kadar şehirde her işgalci gücü temsilen birer yüksek komiser (Birleşik Krallık, Fransa, İtalya, Yunanistan ve daha sonra ABD ile Japonya'dan görevliler) sürekli olarak hazır bulundu.

Milletler Topluluğu'nda

İkili diplomaside

İngiliz Milletler Topluluğu ülkelerinde yüksek komiser, Milletler Topluluğu mensubu bir hükûmetin bir diğerine gönderdiği diplomatik misyonun başında bulunan büyükelçi rütbesindeki kıdemli diplomattır. Bu durumda bir Milletler Topluluğu ülkesinin başka bir topluluk üyesi ülkede görevlendirdiği yüksek komiser gerek kıdem gerek yetki açısından büyükelçi hükmündedir.

Sömürgelerle ilişkilerde

Britanya İmparatorluğu'nun yüksek komiserleri doğrudan İngiliz kraliyetinin toprağı sayılmayan, sadece himaye altında tutulan bölgeleri yönetmek için gönderilen özel temsilcilerdi. Doğrudan İngiliz toprağı kabul edilen kraliyet kolonileri vali tarafından, konfederasyonlar veya bağımsız dominyonlar ise genel vali tarafından idare edilirdi.

Buna en iyi örnek Kıbrıs adasıdır. Kıbrıs, 12 Temmuz 1878'e kadar Osmanlı İmparatorluğu tarafından yönetiliyordu. Bu tarihten itibaren yönetim İngilizlere geçse de İngiltere adayı 1914'te tamamen ilhak edene kadar Kıbrıs kağıt üzerinde Osmanlı egemenliğinde kaldı. 1878'den 1925'e kadarsa adada dokuz yüksek komiser görev yaptı. 1925 yılında Kıbrıs kraliyet kolonisi statüsüne geçince o sıradaki son yüksek komiser görevini vali ünvanıyla yürütmeye devam etti. Aynı şekilde görev yapan Filistin Mandası'nı yöneten Filistin ve ve Mâverâ-yi Ürdün yüksek komiserleri, hem Siyonizm'in gelişminde hem de bugünkü İsrail-Filistin çatışmasının ilk aşamalarında çok kritik roller oynamışlardır.

Bu ünvan, sömürge yönetiminin kademeli olarak sonlandırılması süreçlerinde de kullanılmıştır. Örneğin 1970'te özerklik alan Seyşeller'de son vali Colin Hamilton Allen, adanın İngiliz kraliyeti altındaki kendi kendini yönetme sürecinden 1976'daki tam bağımsızlığına kadar olan geçiş döneminde "tek sömürge yüksek komiseri" olarak görev yapmıştır.

Dolaylı idare aracı olarak

İngilizler, yerel hükümdarların yanına bazen mukim elçi (diplomatik statü sıralamasında büyükelçi ve yüksek komiserden daha düşük bir kademe) atardı. Benzer şekilde yüksek komiserler de yerel devletlerde İngiltere'nin dolaylı idare temsilcileri olarak görev yapabiliyordu. Bu kişiler, yerel liderler ve idare ettikleri devletin kademeleriyle diplomatik ilişkileri yönetmekle görevliydi. Hatta bu yüksek komiserlerin emri altında her bir devletle doğrudan ilgilenen birkaç yerleşik komiser veya benzeri görevliler bulunabilirdi.

Günümüz Nijerya topraklarından örnekle:

• Kuzey Nijerya'da, 1900-1907 yılları arasında üç yüksek komiser görev yaptı ve sonuncusu bölgenin ilk valisi olarak atandı.
• Güney Nijerya'da 1900-1906 yılları arasında üç kişi (toplamda dört dönem) bu görevi üstlendi ve yine sonuncusu göreve ilk vali olarak devam etti.

Stratejik önemi çok yüksek olan bazı bölgelerde ise birkaç yüksek komiseri ve valiyi birden denetleyen bir genel komiser görevlendirilirdi. Örneğin Güneydoğu Asya genel komiseri Malaya, Singapur ve Britanya Borneosundan sorumluydu.

İdareci olarak

19. yüzyılda Güney Afrika yüksek komiserliği ile Cape Kolonisi valiliği görevleri aynı kişide birleştirilmişti. Bu durum, sömürge yöneticisine hem İngiliz mülkiyetindeki toprakları idare etme hem de komşu Boer yerleşimleriyle olan ilişkileri yürütme yetkisi veriyordu. 1890'larda bu iki görevi birden yürüten en meşhur yüksek komiser olan Alfred Milner, kimileri tarafından İkinci Boer Savaşı'nı başlatan kişi olarak görülür.

Güney Afrika tarihinde yeri olan Bechuanaland (bugünkü Botsvana), Basutoland (bugünkü Lesotho) ve Swaziland (bugünkü Esvatini) himaye bölgeleri, 1930'lara kadar Yüksek Komiserlik Toprakları adıyla anılıyordu. Bu bölgeler, aynı zamanda bu üç yerin ayrı ayrı yüksek komiseri de sayılan Güney Afrika genel valisi tarafından yönetiliyordu. Daha sonra bu yönetim yetkisi her bölgede birer yerleşik komiseri bulunan yüksek komisere (1961'den sonra büyükelçi ünvanı kullanılmaya başlandı) devredildi.

Güneydoğu Asya'da ise merkezi Singapur'da olan Boğazlar Yerleşimleri kolonisinin İngiliz valisi aynı zamanda Malay Birleşik Devletlerinin yüksek komiseriydi. Bu vali, Kuala Lumpur'daki mukim elçiyi denetlerdi. Elçi ise İngiliz koruması altındaki Malay devletlerinin yerel hükümdarlarının yanına atanan memurlardan sorumluydu.

Britanya Batı Pasifik Toprakları da 1905-1953 yılları arasında bir grup küçük ada sömürgesi olarak "yarı zamanlı" Batı Pasifik yüksek komiseri tarafından yönetildi. Bu makam önce Fiji, sonra da Solomon Adaları valiliğine bağlı olarak görevlendirilmişti. Yüksek komiser diğer adalarda yerleşik komiserler veya konsoloslar aracılığıyla, Pitcairn'de ise sadece bir başyargıç vasıtasıyla temsil ediliyordu.

Günümüzde hâlâ hem yüksek komiser olup hem de valilik yapan yanız bir makam bulunmaktadır: Britanya'nın Yeni Zelanda yüksek komiseri aynı zamanda re'sen Pitcairn Adaları sömürge valisi olarak görev yapmaktadır.