Uzun zar
Uzun zar[1] (kimi zaman dikdörtgenimsi[2] ya da çubuk[2][3] zarlar) zar türüdür. Genellikle yaklaşık doğru prizma biçimindedir. Fıçı zarlar durumunda antiprizma görünümündedir. Uçlarına değil, üzerlerindeki işaretli yan yüzlerden birinin üstte kalmasına göre sonuç verirler. Zarın ucu üzerinde durma olasılığı, yan yüzlere göre daha küçük kalan uçların boyutları ve yüksekliğin getirdiği kararsızlık nedeniyle düşük kalır. Ayrıca uzun zarlar çoğu zaman atılmak yerine ekseni boyunca yuvarlanır. Birçok uzun zar, uçlarını yuvarlak ya da sivri yaparak düz bir zeminde uca gelme ihtimalini fiziksel olarak ortadan kaldırır.
Uzun zarların tasarımsal üstünlükleri arasında tek sayıda yüzü olan adil zarları nispeten kolay üretmek ve dört yüzlü zarların tetrahedral d4’lere göre atılışta daha pratik olması sayılabilir. Bu özellikler özellikle rol yapma oyunları için önem taşır.
Dört yüzlüler (kare prizma)
[değiştir | kaynağı değiştir]
Kübik zarlar ve dört yüzlü uzun zarlar, MÖ üçüncü binyılın ortalarında İndus Vadisi Uygarlığı yerleşimlerinde birlikte görülür. Üzerlerinde halka-içinde-nokta motifleri, çizgisel işaretler ve İndus yazısı simgeleri bulunur.[2] Halka içinde nokta motifi günümüzde de Hindistan’daki uzun zarlarda kullanılır ve Orta Avrupa örneklerinde de baskındır. Hindistan’da uzun zarlar (pasa) Chaupar oyununda kullanılır ki bu oyun Pachisi ile akrabadır. Yüzlerde 1-3-4-6 ya da 1-2-5-6 değerleri görülebilir.[4] Daha eski Hint uzun zarlarında ise 1-2-3-4 işaretlemesi yaygındır.[5]
Benzer zarlar Kavimler Göçü öncesinde Cermen topluluklarında da kullanılmıştır.[6] Bunlar arasında yaklaşık oval biçimli ve ilk kez Aşağı Saksonya’daki buluntu yeriyle anılan Westerwanna tipi zarlar vardır. Tipik olarak 2 cm uzunluğunda olup halka-içinde-nokta motifiyle 2-3-4-5 değerleri taşırlar.[7]
Uzun zarlar İskandinav oyunları Daldøs ve Sáhkku ile birlikte kullanılır. Daldøs’ta yüzler genellikle A-II-III-IIII[8] ya da X-II-III-IIII[9] biçimindedir. Bu zarlar kimi zaman neredeyse kare yüzler gösterecek kadar kısadır ve bu nedenle piramidal uçlara sahiptir.
Daha çok yüzlüler (n-gen prizma)
[değiştir | kaynağı değiştir]
Beş yüzlü bir uzun zar (beşgen prizma) Kore oyunu Dignitaries’te kullanılır.[5]
Owzthat ve benzeri kalem kriketi türlerinde iki adet altı yüzlü uzun zar kullanılır. Bunlar altıgen prizma biçimindedir ve kalem kesitine benzer.[10]
Geleneksel İngiliz Lang Larence zarı kimi örneklerde dört yüzlü olsa da çoğunlukla sekiz yüzlüdür. Yine de dört farklı değer gösterir. Her değer iki yüzde tekrar eder.[11]
| İşaret | Ad | Sonuç |
|---|---|---|
| XXXXXXXXXX | "Flush" | Havuzdaki tüm taşları al |
| | | | | | | | "Put doan two" | Havuz içine 2 taş koy |
| \/\/\ | "Lave all" | Ne al ne koy |
| | | | | "Sam up one" | Havuzdan 1 taş al |
Lang Larence ile oynanan kumar oyunu, çoğunlukla teetotum ile oynanan oyunun aynısıdır. Teetotum, ekseninden geçen bir mil sayesinde döndürülen ve ucu üzerine düşmesi engellenen bir tür uzun zardır. Pek çok teetotum dört yüzlüdür. dreidel bunlara örnektir. Ancak pratik olarak istenen sayıda yüze sahip olabilirler.
-
Dört yüzlü dreidel -
Altı yüzlü Çin teetotumu -
On iki yüzlü teetotum
Fıçı zarlar
[değiştir | kaynağı değiştir]
Fıçı zarlar daha yakın dönem tasarımlardır. En çok rol yapma oyunu ve savaş oyunu oyuncuları tarafından kullanılır. Yaklaşık silindirik görünürler. Genellikle araları düzleştirilmiş üçgensel yüzlerden oluşan değiştirilmiş antiprizma yapısındadırlar ve dört ile yirmi arasında numaralandırılmış yüz taşıyabilirler. Her üçgensel yüz, komşusuna göre 180 derece döndürülmüş hizadadır. Uçlar, numaralı yüz sayısının yarısı kadar üçgensel yüzden oluşan birer küçük piramit şeklinde düzenlenir ki zarın ucu üzerinde durması fiziksel olarak imkânsız olsun.
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]
- İkili talih (binary lot)
- Aşağıdaki oyunlarda uzun, yarım yuvarlak iki yüzlü çubuklar kullanılır. Kimi zaman "çubuk zar" ya da "atış çubuğu" olarak da adlandırılır:
Notlar ve kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Culin 1898, s. 820, 825; Murray 1951, s. 134; Bell 1960, s. 10; Parlett 1999, s. 26; Heijdt 2002, s. 20.
- ^ a b c Finkel 2004, s. 39.
- ^ Culin 1898, s. 827.
- ^ Parlett 1999, s. 46.
- ^ a b Parlett 1999, s. 26.
- ^ Heijdt 2002, s. 91.
- ^ Heijdt 2002, s. 92–93.
- ^ Østergaard & Gaston 2001, s. 15.
- ^ Michaelson 2001, s. 21. Not: Daldøsa’nın Norveç varyantında ve Sáhkku’da "X" bir Romen rakamı değil, özel bir değeri işaretler. Çoğunlukla "1" değerini ve bazen ek bir ayrıcalığı gösterir.
- ^ "Owzthat". Dice Collector. Sports Dice: Cricket. 5 Ocak 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Aralık 2015.
- ^ Parlett 1999, s. 27.
- ^ Gomme 1894, s. 326–27.
Bibliyografya
[değiştir | kaynağı değiştir]- Bell, R. C. (1960), Board and Table Games [1], rev. 1969 and rpt. with vol 2 as Board and Table Games from Many Civilizations Mineola, NY: Dover, 1979, Londra: Oxford University Press, ISBN 0-486-23855-5
- Borvo, Alan (2001), "Sáhkku, The "Devil's Game"" (PDF), Board Games Studies, Leiden: CNWS Publications, cilt 4, ss. 33-52, ISBN 90-5789-075-5, ISSN 1566-1962
- Culin, Stewart (1898), Chess and Playing-Cards, rpt. New York: Arno Press, 1976, Washington DC: US National Museum, ISBN 0-405-07916-8
- Finkel, Irving (2004), "Dice in India and Beyond", Mackenzie, Colin; Finkel, Irving (Ed.), Asian Games: The Art of Contest, Asia Society, ss. 38-45, ISBN 0-87848-099-4
- Gomme, Alice (1894), The Traditional Games of England, Scotland, and Ireland, 1, Londra: David Nutt
- van der Heijdt, Leo (2002), Face to Face with Dice: 5000 Years of Dice and Dicing, Groningen, NL: Gopher Publishers, ISBN 90-76953-88-0
- Michaelsen, Peter (2001), "Daldøs, an almost forgotten dice board game" (PDF), Board Games Studies, Leiden: CNWS Publications, cilt 4, ss. 19-31, ISBN 90-5789-075-5, ISSN 1566-1962
- Murray, H. J. R. (1951), A History of Board-Games Other Than Chess, rpt. Oxford: Oxbow Books, 2002, Oxford: Oxford University Press, ISBN 0-19-827401-7
- Østergaard, Eric; Gaston, Anne (2001), "Daldøs — the rules" (PDF), Board Games Studies, Leiden: CNWS Publications, cilt 4, ss. 15-17, ISBN 90-5789-075-5, ISSN 1566-1962
- Parlett, David (1999), The Oxford History of Board Games
, Oxford: Oxford University Press, ISBN 0-19-212998-8
