Uranüs'ün uyduları
Uranüs, güneş sisteminin yedinci gezegenidir ve bilinen 29 doğal uydusu vardır.[1] Bu uydulara William Shakespeare ve Alexander Pope'un eserlerindeki karakterlerin isimleri verilmiştir.[2] Titania ve Oberon adı verilen ilk iki uydu 1787 yılında İngiliz astronom William Herschel tarafından keşfedilmiştir. Bu keşifleri 1851 yılında William Lassell tarafından (Ariel ve Umbriel) ve 1948 yılında Gerard Kuiper (Miranda) tarafından keşfedilen üç hidrostatik dengeye sahip uydu izlemiştir.[2] Bu beş uydu gezegensel kütleye sahiptir ama güneşin etrafında dönmedikleri için cüce gezegen kategorisine alınmazlar. Kalan uydular 1985 sonrasında Voyager 2 uzay aracı ve dünya merkezli teleskoplar tarafından keşfedilmiştir.
Uranüs uyduları on üçü iç ay, beşi büyük ay ve dokuz düzensiz ay olmak üzere üç grupta incelenir. İç aylar küçük ve koyu renklidir ve gezegenin halkalarıyla aynı özellikleri taşırlar. Beş büyük ay, hidrostatik dengeye sahip olacak kadar büyük kütleye sahiptir, bunlardan dördü üzerinde kanyon ve volkanik oluşumlar gözlenmiştir.[3] Bu beş aydan en büyü olan Titania, 1,578 km çapa sahiptir ve güneş sistemindeki 8. büyük aydır. Kütlesi dünya'nın uydusu olan Ay'ın kütlesinden 20 kat daha azdır. Düzensiz ayların yörüngeleri ise gezegenden son derece uzak ve eğimli elips şeklinde yörüngelerdir.[1]
Keşif
[değiştir | kaynağı değiştir]
Keşfedilen ilk iki uydu olan Titania ve Oberon gezegenin keşfinden altı yıl sonra, 11 Ocak 1787'de William Herschel tarafından keşfedildi. Daha sonraları Herschel altıya kadar uydu ve belki de bir gezegen halkası keşfettiğini düşünmüştür. Yaklaşık 50 yıl boyunca Herschel'in ekipmanları Uranüs'ün uydularının göründüğü tek teleskop olarak kaldı.[4] 1840'larda daha iyi teleskoplar e Uranüs'ün gökyüzündeki daha uygun konumu sayesinde Titania ve Oberon yeniden gözlemlenebildi. Daha sonra iki yeni ay, Ariel ve Umbriel 1851 yılında William Lassell tarafından keşfedildi.[5] Uranüs'ün uydularının Roma rakamları ile adlandırılması sistemi astronomi yayınları arasında uzun bir süre karışıklık yarattı, Herschel'in Titania ve Oberon'u Uranüs II ve IV olarak adlandırmasının mı, yoksa William Lassell'in bu uyduları I ve II olarak adlandırmasının mı kullanılacağı kesinleştirilemedi.[6] Ariel ve Umbriel'in gözlemlerinin doğrulanmasıyla Lassell, Uranüs'ün uydularını gezegenden dışarı doğrı I, II, III ve IV olarak adlandırdı; bu adlandırma kalıcı oldu.[7] 1852'de Herschel'in oğlu John Herschel, o dönemde bilinen dört uyduya günümüzdeki isimlerini verdi.[8]
İsimler
[değiştir | kaynağı değiştir]İlk iki uydu 1787'de keşfedildi ama 1852'ye (iki uydu daha keşfedildikten bir yıl sonra) kadar bunlara isim verilmedi. Uydulara Uranüs'ün kaşifinin oğlu olan John Herschel tarafından isim verilmesine karar verildi. Herschel uydulara Yunan mitolojisinden isimler vermek yerine, William Shakespeare'in Bir Yaz Gecesi Rüyası adlı romanındaki iki perinin ismi olan Oberon ve Titania ve Alexander Pope'un Bukleye Tecavüz adlı eserindeki mitolojik yaratıkların ismi olan Ariel ve Umbriel isimlerini verdi.
Uranüs uydularına verilen diğer isimler ve geldikleri yer şöyledir:
- Bukleye Tecavüz (Alexander Pope):
- Ariel, Umbriel, Belinda
- William Shakespeare oyunları:
- Bir Yaz Gecesi Rüyası: Titania, Oberon, Puck
- Fırtına: (Ariel), Miranda, Caliban, Sycorax, Prospero, Setebos, Stephano, Trinculo, Francisco, Ferdinand
- Kral Lear: Cordelia
- Hamlet: Ophelia
- Hırçın Kız: Bianca
- Troilus ve Cressida: Cressida
- Othello: Desdemona
- Romeo ve Juliet: Juliet, Mab
- Venedik Taciri: Portia
- Size Nasıl Geliyorsa: Rosalind
- Kuru Gürültü: Margaret
- Kış Masalı: Perdita
- Atinalı Timon: Cupid
Uranüs aylarıyla aynı ismi taşıyan bazı astreoidler: 171 Ophelia, 218 Bianca, 593 Titania, 666 Desdemona, 763 Cupido ve 2758 Cordelia.
Uranüs'ün uyduları listesi
[değiştir | kaynağı değiştir]| Uzaklık NO | NO | Uydu | Çapı (km) | Dönüş süresi (gün) | Kütle (1014 kg) | Keşif yılı | Grubu | Görüntüsü |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | VI | Cordelia | 40 | 0.27 | 0.04 | 1986 | İç | |
| 2 | VII | Ophelia | 43 | 0.29 | 0.05 | 1986 | İç | |
| 3 | VIII | Bianca | 51 | 0.33 | 0.09 | 1986 | İç | |
| 4 | IX | Cressida | 80 | 0.35 | 0.34 | 1986 | İç | |
| 5 | X | Desdemona | 64 | 0.36 | 0.18 | 1986 | İç | |
| 6 | XI | Juliet | 94 | 0.37 | 0.56 | 1986 | İç | |
| 7 | XII | Portia | 135 | 0.42 | 1.70 | 1986 | İç | |
| 8 | XIII | Rosalind | 72 | 0.46 | 0.25 | 1986 | İç | |
| 9 | XXVII | Cupid | 18 | 0.51 | 0.005 | 2003 | İç | |
| 10 | XIV | Belinda | 90 | 0.55 | 0.49 | 1986 | İç |  |
| 11 | XXV | Perdita | 30 | 0.61 | 0.017 | 1999 | İç | |
| 12 | XV | Puck | 164 | 0.76 | 2.90 | 1985 | İç |  |
| 13 | XXVI | Mab | 25 | 0.92 | 0.012 | 2003 | İç | |
| 14 | V | Miranda | 474 | 1.47 | 65 | 1948 | Ana |  |
| 15 | I | Ariel | 1 086 | 2.56 | 1 353 | 1851 | Ana |  |
| 16 | II | Umbriel | 1 123 | 4.44 | 1 172 | 1851 | Ana |  |
| 17 | III | Titania | 1 580 | 8.65 | 3 527 | 1787 | Ana |  |
| 18 | IV | Oberon | 1 464 | 13.76 | 3 014 | 1787 | Ana |  |
| 19 | XXII | Francisco | 22 | -266 | 0.008 | 2003 | Dış | |
| 20 | XVI | Caliban | 72 | -579 | 0.27 | 1997 | Dış | |
| 21 | XX | Stephano | 32 | -676 | 0.021 | 1999 | Dış | |
| 22 | XXI | Trinculo | 18 | -758 | 0.005 | 2001 | Dış | |
| 23 | XVII | Sycorax | 150 | -1 283 | 2.30 | 1997 | Dış |  |
| 24 | XXIII | Margaret | 20 | 1 694 | 0.006 | 2003 | Dış | |
| 25 | XVIII | Prospero | 50 | -1 992 | 0.08 | 1999 | Dış | |
| 26 | XIX | Setebos | 48 | -2 202 | 0.07 | 1999 | Dış | |
| 27 | XXIV | Ferdinand | 20 | -2 823 | 0.006 | 2003 | Dış |
Kaynaklar: NASA/NSSDC,[9] Sheppard, et al. 2005.[1] Yeni keşfedilen dış düzensiz uydular (Francisco'dan Ferdinand'a kadar) için en isabetli veri Natural Satellites Ephemeris Service ile üretilmiştir.[10] Düzensiz uydular Güneş tarafından ciddi oranda pertürbe edilmiştir.[1]
Notlar
[değiştir | kaynağı değiştir]Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ a b c d e DOI:10.1086/426329 10.1086/426329
- ^ a b c "Planet and Satellite Names and Discoverers". Gazetteer of Planetary Nomenclature. USGS Astrogeology. 21 Temmuz 2006. 10 Ekim 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ağustos 2006.
- ^ a b DOI:10.1126/science.233.4759.43 10.1126/science.233.4759.43
- ^ Herschel, John (1834). "On the Satellites of Uranus". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 3 (5). ss. 35-36. Bibcode:1834MNRAS...3Q..35H.
- ^ a b Lassell, W. (1851). "On the interior satellites of Uranus". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. Cilt 12. ss. 15-17. Bibcode:1851MNRAS..12...15L.
- ^ Lassell, W. (1848). "Observations of Satellites of Uranus". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 8 (3). ss. 43-44. Bibcode:1848MNRAS...8...43.
- ^ a b DOI:10.1086/100198 10.1086/100198
- ^ a b DOI:10.1086/126146 10.1086/126146
- ^ a b Williams, Dr. David R. (23 Kasım 2007). "Uranian Satellite Fact Sheet". NASA (National Space Science Data Center). 11 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Aralık 2008.
- ^ a b "Natural Satellites Ephemeris Service". IAU: Minor Planet Center. 20 Mayıs 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ocak 2011.
- ^ DOI:10.1126/science.1122882 10.1126/science.1122882
- ^ DOI:10.1006/icar.2001.6597 10.1006/icar.2001.6597
- ^ DOI:10.1016/j.icarus.2008.09.011 10.1016/j.icarus.2008.09.011
- ^ DOI:10.1086/116211 10.1086/116211
- ^ DOI:10.1016/0019-1035(88)90054-1 10.1016/0019-1035(88)90054-1
- ^ DOI:10.1086/300263 10.1086/300263
- ^ DOI:10.1006/icar.2001.6596 10.1006/icar.2001.6596
- ^ Karkoschka, Erich (18 Mayıs 1999). "S/1986 U 10". IAU Circular. Cilt 7171. ISSN 0081-0304. 20 Mayıs 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi2 Kasım 2011.
- ^ Sheppard, Scott S.; Jewitt, D. C. (9 Ekim 2003). "S/2003 U 3". IAU Circular. Cilt 8217. ISSN 0081-0304. 13 Mart 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi2 Kasım 2011.
- ^ DOI:10.1016/j.icarus.2006.06.005 10.1016/j.icarus.2006.06.005
- ^ Denning, W.F. (22 Ekim 1881). "The centenary of the discovery of Uranus". Scientific American Supplement, 303. 12 Ocak 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi19 Mayıs 2014.
- ^ Hughes, D. W. (1994). "The Historical Unravelling of the Diameters of the First Four Asteroids". R.A.S. Quarterly Journal. 35 (3). ss. 334-344. Bibcode:1994QJRAS..35..331H.
- ^ DOI:10.1086/375909 10.1086/375909
- ^ DOI:10.1088/0034-4885/65/12/201 10.1088/0034-4885/65/12/201
- ^ Pappalardo, R. T. (1996). "Extensional tilt blocks on Miranda: Evidence for an upwelling origin of Arden Corona". Journal of Geophysical Research. 102 (E6). ss. 13,369-13,380. Bibcode:1997JGR...10213369P. doi:10.1029/97JE00802. 27 Eylül 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi19 Mayıs 2014.
- ^ DOI:10.1016/0019-1035(90)90125-S 10.1016/0019-1035(90)90125-S
- ^ DOI:10.1016/0019-1035(90)90024-4 10.1016/0019-1035(90)90024-4
- ^ DOI:10.1016/j.icarus.2006.04.016 10.1016/j.icarus.2006.04.016
- ^ DOI:10.1006/icar.1996.5568 10.1006/icar.1996.5568
- ^ Tyler, G.L.; Sweetnam, D.L.; ve diğerleri. (1989). "Voyager radio science observations of Neptune and Triton". Science. 246 (4936). ss. 1466-73. Bibcode:1989Sci...246.1466T. doi:10.1126/science.246.4936.1466. PMID 17756001.
- ^ DOI:10.1051/0004-6361:20031515 10.1051/0004-6361:20031515
 | |||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||
| Listeler | |||||||||||||||||||||||
| Kuramsal | |||||||||||||||||||||||
Ayrıca bakınız: Güneş Sistemi'nin oluşumu ve evrimi * yörüngelerine göre Güneş Sistemi'ndeki cisimlerin listesi* Astronomide kullanılan Türkçe isimler | |||||||||||||||||||||||
