Tüketim kooperatifi
Tüketim kooperatifi (İngilizce: consumers' co-operative), tüketiciler tarafından sahiplenilen ve demokratik biçimde yönetilen, üyelerinin ihtiyaç ve beklentilerini karşılamayı amaçlayan bir kooperatif türüdür.[1] Tüketim kooperatifleri, piyasa sistemi içinde devletten bağımsız olarak faaliyet gösteren, kâr amacı yerine hizmeti ön planda tutan karşılıklı yardım kuruluşlarıdır.
Tüketim kooperatifleri genellikle üyeleri tarafından sahiplenilip işletilen perakende satış noktaları biçiminde örgütlenir. Gıda kooperatifleri bu türün en yaygın örneğidir; bunun yanı sıra sağlık, sigorta, konut, enerji ve kişisel finans (kredi birlikleri dahil) alanlarında da tüketim kooperatifleri bulunmaktadır.
Tarihçe
[değiştir | kaynağı değiştir]Belgelenen ilk kooperatif topluluk 1761'de İskoçya'nın Fenwick kasabasında yerel dokumacılar tarafından kurulmuş, 1769'da toplu gıda alımına başlamıştır. Ancak modern kooperatifçilik hareketinin başlangıcı olarak 1844'te İngiltere'nin Rochdale kasabasında kurulan Rochdale Öncüleri Birliği kabul edilmektedir. Rochdale Öncüleri, günümüzde Rochdale İlkeleri olarak bilinen ve dünya genelindeki kooperatiflerin temelini oluşturan ilkeleri belirlemiştir.[2]
Sanayi Devrimi döneminde tüketim kooperatifleri işçi hareketinin bir parçası olarak hızla yaygınlaşmıştır. 19. yüzyılın sonlarına doğru İngiltere, İskoçya, İskandinav ülkeleri ve Almanya'da güçlü kooperatif hareketleri gelişmiştir.
Türleri
[değiştir | kaynağı değiştir]- Gıda kooperatifleri: Üyelerine doğrudan üreticilerden temin edilen gıda ürünleri sunar.
- Konut kooperatifleri: Üyelerine uygun fiyatlı konut sağlar.
- Kredi birlikleri: Üyelerine finansal hizmetler sunan kooperatif bankacılığı kurumlarıdır.
- Enerji kooperatifleri: Yenilenebilir enerji üretimi ve dağıtımı yapan kooperatiflerdir.
- Sigorta kooperatifleri: Üyelerine sigorta hizmetleri sunar.
Türkiye'de tüketim kooperatifleri
[değiştir | kaynağı değiştir]Türkiye'de tüketim kooperatifleri 1969 tarihli 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu'na tabidir. 2000'li yıllardan itibaren özellikle üniversite kampüslerinde ve mahalle düzeyinde alternatif gıda ağları kapsamında yeni tüketim kooperatifleri kurulmaya başlanmıştır. Bunların ilk örneklerinden biri 2009'da kurulan BÜKOOP (Boğaziçi Mensupları Tüketim Kooperatifi) olmuştur.[3]
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]- Kooperatif
- Rochdale İlkeleri
- İşçi kooperatifi
- Konut kooperatifi
- BÜKOOP
- Kampüs kooperatifi
- Alternatif gıda ağı
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ "Euro Coop" (İngilizce). European Community of Consumer Cooperatives. Erişim tarihi: 19 Mart 2026.
- ^ "Cooperative identity, values & principles" (İngilizce). Uluslararası Kooperatifler Birliği. Erişim tarihi: 19 Mart 2026.
- ^ Öz, Özlem; Aksoy, Zühre (2023). Food Co-operatives in Turkey: Building Alternative Food Networks (İngilizce). Routledge. ISBN 978-1-032-26627-5.