Kampüs kooperatifi
Kampüs kooperatifi (üniversite kooperatifi veya öğrenci kooperatifi olarak da bilinir), bir üniversite veya yükseköğretim kurumu bünyesinde ya da bağlantılı olarak faaliyet gösteren, üyeleri tarafından sahiplenilip demokratik biçimde yönetilen kooperatif girişimdir. Üyeler genellikle öğrenci, akademisyen ve idari personelden oluşmaktadır. Kampüs kooperatifleri; tüketim kooperatifleri (kitapçılar, gıda mağazaları), konut kooperatifleri, kredi birlikleri, işçi kooperatifleri ve çok amaçlı hizmet kooperatifleri gibi çeşitli biçimlerde kurulabilmektedir.[1][2]
Kampüs kooperatifçiliği hareketi, 1882'de Harvard Kooperatif Birliği'nin kuruluşundan günümüze kadar bir asrı aşan bir geçmişe sahiptir. Japonya'daki Üniversite Kooperatifleri Ulusal Federasyonu (NFUCA), 200'ün üzerinde üye kooperatif ve 1,5 milyonu aşkın bireysel üyesiyle dünyanın en büyük üniversite kooperatifleri sistemidir.[2]
Tarihçe
[değiştir | kaynağı değiştir]Kuruluş dönemi (1880'ler–1910'lar)
[değiştir | kaynağı değiştir]Bilinen ilk kampüs kooperatifleri, ABD'de kurulan kitapçı kooperatifleridir:
- Harvard Kooperatif Birliği (Harvard Cooperative Society), 1882'de Harvard Square'daki tüccarların kitap, odun ve diğer ihtiyaç maddelerine fahiş fiyat biçtiğini düşünen öğrenciler tarafından kurulmuştur. 2 dolarlık üyelik aidatı ve maliyetin %5 üzeri fiyatlandırmayla çalışan kooperatif, ABD'nin en eski kolej kooperatifidir.[3]
- Teksas Üniversitesi Kooperatif Birliği (University Co-operative Society), 1896'da Teksas Üniversitesi'nde Profesör William J. Battle tarafından Harvard modeli örnek alınarak kurulmuştur.[4]
- Ontario Tarım Fakültesi Öğrenci Kooperatifi (şimdiki Guelph Kampüs Kooperatifi), 26 Kasım 1913'te kurulmuş olup Kanada'nın kesintisiz olarak faaliyet gösteren en eski öğrenci kooperatifidir.[5]
Büyük Buhran dönemi (1930'lar)
[değiştir | kaynağı değiştir]Büyük Buhran, uygun fiyatlı gıda ve barınma arayışıyla öğrenci kooperatiflerinin hızla çoğalmasına yol açmıştır:
- 1933'te Berkeley Üniversitesi'nde 14 öğrenci tarafından kurulan Kaliforniya Üniversitesi Öğrenci Kooperatif Birliği (bugünkü Berkeley Öğrenci Kooperatifi), 48 öğrencilik bir evden başlayarak ABD'nin en büyük öğrenci konut kooperatiflerinden birine dönüşmüştür; günümüzde 20 mülkte 1.300'ün üzerinde öğrenciyi barındırmaktadır.[6]
- 1936'da Toronto'da kurulan Campus Co-operative Residence Inc., Kanada'nın en eski öğrenci konut kooperatifi olmuştur.[7]
Savaş sonrası kurumsallaşma (1940'lar–1960'lar)
[değiştir | kaynağı değiştir]- 1947'de Japonya'da üniversite kooperatifçiliği hareketi yeniden örgütlenmeye başlamış ve 1958'de 35 üniversiteden kooperatiflerin katılımıyla NFUCA resmen kurulmuştur.[2]
- 1964'te Ontario, Kanada'da kurulan Waterloo Kooperatif Yurdu (WCRI), Kuzey Amerika'da öğrenciler tarafından inşa edilip sahiplenilen ve işletilen ilk yurt olan Dag Hammarskjöld Yurdu'nu hayata geçirmiştir. WCRI, 1.300'ün üzerinde sakiniyle Kuzey Amerika'nın en büyük öğrenci kooperatifidir.[8]
- 1968'de NASCO (Kuzey Amerika Öğrenci Kooperatifçiliği), Chicago'daki bir konferansta kıta çapında bir öğrenci kooperatifleri federasyonu olarak kurulmuştur.[1]
Günümüz gelişmeleri (2000'ler–)
[değiştir | kaynağı değiştir]- 2009–2010'da İstanbul'da Boğaziçi Üniversitesi'nde BÜKOOP (Boğaziçi Mensupları Tüketim Kooperatifi), küçük ölçekli üreticilerle üniversite mensuplarını buluşturan gönüllü tabanlı bir tüketim kooperatifi olarak kurulmuştur.[9]
- 2014'te İngiltere'de Edinburgh Öğrenci Konut Kooperatifi (Edinburgh Student Housing Co-operative), 106 üyeyle Birleşik Krallık'ın en büyük öğrenci konut kooperatifi olarak açılmıştır.[10]
- 2020'de Ankara'daki OSTİM Teknik Üniversitesi'nde OSCOOP, Türkiye'de bir kampüs içinde tescil edilen ilk öğrenci kooperatifi olmuştur.[11]
Türleri
[değiştir | kaynağı değiştir]Kitapçı ve tüketim kooperatifleri
[değiştir | kaynağı değiştir]En eski kampüs kooperatifi türüdür. Ders kitapları, kırtasiye ve diğer ihtiyaç maddelerini maliyetine veya maliyete yakın fiyatlarla satarlar. Örnekler: Harvard Kooperatif Birliği (1882), Teksas Üniversitesi Kooperatifi (1896) ve Guelph Kampüs Kooperatifi (1913).[3][4][5]
Konut kooperatifleri
[değiştir | kaynağı değiştir]Özellikle Kuzey Amerika ve Birleşik Krallık'ta yaygın olan öğrenci konut kooperatiflerinde üyeler, piyasa fiyatlarının genellikle %50'ye varan oranda altında kira ödeyerek haftalık iş vardiyalarına (yemek pişirme, temizlik, bakım, yönetim) katkıda bulunurlar. "Grup sermayesi" modeline göre örgütlenir; üyeler bireysel birimler yerine kooperatif paylarına sahiptir.[6][12]
Gıda kooperatifleri
[değiştir | kaynağı değiştir]Kampüs gıda kooperatifleri, küçük alım gruplarından tam donanımlı perakende mağazalara kadar uzanmaktadır. Genellikle organik, yerel ve adil ticaret ürünlerini maliyetine veya maliyete yakın fiyatlarla sunarlar. BÜKOOP, Türkiye genelindeki küçük ölçekli tarım kooperatifleri ve üreticilerden doğrudan temin ettiği ürünleri %13-16 marjla satmaktadır.[9]
Kredi birlikleri
[değiştir | kaynağı değiştir]Bazı kampüslerde öğrenci topluluklarına hizmet veren kredi birlikleri faaliyet göstermektedir. 1983'te kurulan Georgetown Üniversitesi Mezun ve Öğrenci Federal Kredi Birliği, ABD'deki tamamen öğrenci tarafından işletilen en büyük kredi birliğidir.[13]
İşçi kooperatifleri ve öğrenci girişimleri
[değiştir | kaynağı değiştir]Bazı kampüs kooperatifleri, öğrenci-çalışanların girişimi kolektif olarak sahiplenip yönettiği işçi kooperatifleri olarak örgütlenmektedir. Türkiye'de OSTİM Teknik Üniversitesi'ndeki OSCOOP (2020) danışmanlık ve web geliştirme hizmetleri sunarken, Marmara Üniversitesi'ndeki Lonca Çeviri ve Yerelleştirme Kooperatifi (2021) çeviri hizmetleri vermektedir.[11][14]
Kooperatif üniversiteler
[değiştir | kaynağı değiştir]Bazı üniversiteler doğrudan kooperatif olarak yapılanmıştır. İspanya Bask Ülkesi'ndeki Mondragon Üniversitesi (1997), Mondragon Kooperatifi'nin bir parçası olarak personel, öğrenci ve dış paydaşların eşit temsilini sağlayan bir Genel Kurul tarafından yönetilmektedir.[15]
Ülkelere göre
[değiştir | kaynağı değiştir]Japonya
[değiştir | kaynağı değiştir]Japonya, dünyanın en kapsamlı üniversite kooperatifleri sistemine sahiptir. 1958'de kurulan NFUCA, 200'ün üzerinde üye kooperatif ve 1,5 milyonu aşkın bireysel üyeyi —tüm Japon üniversite öğrencilerinin yaklaşık %40'ını— kapsamaktadır. Japon üniversite kooperatifleri çok yönlüdür; bir kampüste aynı anda kitapçı, yemekhane, market, seyahat acentesi, konut danışmanlığı ve karşılıklı yardım sigortası hizmetleri sunabilirler. NFUCA'nın toplam yıllık cirosu yaklaşık 130,8 milyar yen (c. 870 milyon ABD doları) düzeyindedir.[2][16]
Güney Kore
[değiştir | kaynağı değiştir]2011'de kurulan Kore Üniversite Kooperatifleri Federasyonu (KFUC), 34 üye kooperatif ve yaklaşık 144.000 bireysel üyeden oluşmaktadır. Güney Kore'deki ilk üniversite kooperatifi 1989'da kurulmuştur.[17]
Endonezya
[değiştir | kaynağı değiştir]Koperasi Mahasiswa (öğrenci kooperatifleri), Endonezya üniversitelerinde köklü bir kurumdur. Örnekler: Endonezya Eğitim Üniversitesi'ndeki Kopma Bumi Siliwangi (1975) ve Gadjah Mada Üniversitesi'ndeki Kopma UGM (1982). Genellikle market, kargo ve benzeri hizmetler sunan çok amaçlı kooperatiflerdir.[18][19]
Türkiye
[değiştir | kaynağı değiştir]Türkiye'deki kampüs kooperatifçiliği hareketinin öncüsü, 2009 yılı sonunda tescil edilen ve 2010'da faaliyete geçen BÜKOOP (Boğaziçi Mensupları Tüketim Kooperatifi) kooperatifidir. Yedi kurucu üyeyle —dört akademisyen ve üç idari personelle— kurulan BÜKOOP, Kuzey Kampüs'teki 40 metrekarelik "Baraka" mekânında tamamen gönüllü emekle çalışmaktadır. Yaklaşık 200 kayıtlı üyesi ve 400-500 düzenli müşterisi bulunan kooperatif, Türkiye genelindeki yaklaşık 20 tarım kooperatifi ve küçük üreticiden doğrudan temin ettiği ürünleri maliyet artı %13-16 marjla sunmaktadır. Pahalı organik sertifikasyon yerine Katılımcı Güvence Sistemi uygulanmaktadır.[9][20]
BÜKOOP; Kadıköy, Beşiktaş, Yerdeniz ve Yeryüzü kooperatifleri başta olmak üzere İstanbul'da mahalle kooperatiflerinin kurulmasına ilham kaynağı olmuştur.[9]
2020'de OSTİM Teknik Üniversitesi'nde kurulan OSCOOP, bir kampüs içinde tescil edilen ilk Türk öğrenci kooperatifidir. Marmara Üniversitesi'ndeki Lonca Çeviri ve Yerelleştirme Kooperatifi (2021) çeviri alanında işçi kooperatifi olarak faaliyet gösterirken, İzmir merkezli Genç İşi Kooperatif (2015) genç kooperatif girişimlerini destekleyen bir sosyal kooperatif olarak çalışmaktadır.[11][14]
Türkiye'de kampüs kooperatifleri, 1969 tarihli 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu'nun yarattığı özgül engellerle karşı karşıyadır: öğrenci kooperatiflerine özgü yasal statü bulunmaması, yönetim kurulu üyelerinin yüksek mali ve hukuki sorumluluğu ve devlet yurtlarındaki ticari faaliyet yasakları. Türkiye hükûmeti, 2025–2029 Ulusal Kooperatif Stratejisi'ne "Kampüs Kooperatifçiliği"ni dahil ederek Yükseköğretim Kurulu (YÖK) işbirliğiyle 74 üniversitede bilgilendirme oturumları düzenlemiştir.[21]
Birleşik Krallık
[değiştir | kaynağı değiştir]Students for Cooperation (Kooperatifçilik İçin Öğrenciler), Britanya genelinde 24 gıda kooperatifi, 4 konut kooperatifi ve diğer türleri kapsayan 30'un üzerinde öğrenci kooperatifini bir araya getiren ikincil bir kooperatiftir.[22]
Çatı kuruluşları
[değiştir | kaynağı değiştir]| Kuruluş | Bölge | Kuruluş yılı | Kapsam |
|---|---|---|---|
| NASCO | Kuzey Amerika | 1968 | ~40 üye kooperatif, 4.000+ kooperatifçi |
| NFUCA | Japonya | 1958 | 200+ üye kooperatif, 1,5M+ üye |
| KFUC | Güney Kore | 2011 | 34 üye kooperatif, ~144.000 üye |
| Students for Cooperation | Birleşik Krallık | — | 30+ öğrenci kooperatifi |
| CoFED | ABD | 2010 | Kampüs gıda kooperatifi geliştirme desteği |
| ICA Gençlik Komitesi | Dünya geneli | — | Uluslararası Kooperatifler Birliği gençlik ağı |
Yönetim ve ilkeler
[değiştir | kaynağı değiştir]Kampüs kooperatifleri genel olarak Uluslararası Kooperatifler Birliği tarafından benimsenen Rochdale İlkeleri'ne uygun biçimde faaliyet gösterir:[1]
- Gönüllü ve açık üyelik — genellikle nominal bir aidat ödeyerek herhangi bir öğrenci, akademisyen veya personel üye olabilir
- Demokratik üye denetimi — bir üye, bir oy; kararlar genel kurullarda veya seçilmiş yönetim kurullarında alınır
- Üyelerin ekonomik katılımı — üyeler aidat, sermaye payı veya iş vardiyalarıyla hakkaniyetli biçimde katkıda bulunur
- Özerklik ve bağımsızlık — çoğu kampüs kooperatifi ev sahibi üniversiteden hukuken bağımsızdır
- Eğitim, öğretim ve bilgilendirme — birçok kooperatif, kooperatifçilik eğitimini temel misyonları arasında sayar
- Kooperatifler arası işbirliği — NASCO, NFUCA ve Students for Cooperation gibi federasyonlar aracılığıyla gerçekleştirilir
- Topluma karşı sorumluluk — birçok kooperatif sosyal adalet, sürdürülebilirlik, gıda egemenliği ve kapsayıcılığı vurgular
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]- Kooperatif
- Tüketim kooperatifi
- Konut kooperatifi
- İşçi kooperatifi
- Kredi birliği
- BÜKOOP
- Tarlataban
- Gıda egemenliği
- Rochdale İlkeleri
- Uluslararası Kooperatifler Birliği
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ a b c "History" (İngilizce). North American Students of Cooperation. Erişim tarihi: 26 Şubat 2026.
- ^ a b c d "About University Co-ops" (İngilizce). National Federation of University Co-operative Associations. Erişim tarihi: 26 Şubat 2026.
- ^ a b "Our Story" (İngilizce). The Harvard Coop. Erişim tarihi: 26 Şubat 2026.
- ^ a b "Five things you may not have known about the University Co-op" (İngilizce). The Daily Texan. 27 Haziran 2014. Erişim tarihi: 26 Şubat 2026.
- ^ a b "History" (İngilizce). Guelph Campus Co-op. Erişim tarihi: 26 Şubat 2026.
- ^ a b "Our History" (İngilizce). Berkeley Student Cooperative. Erişim tarihi: 26 Şubat 2026.
- ^ "Student Housing Co-operatives" (İngilizce). Cooperative Housing International. Erişim tarihi: 26 Şubat 2026.
- ^ "About WCRI" (İngilizce). Waterloo Co-operative Residence Inc. Erişim tarihi: 26 Şubat 2026.
- ^ a b c d "BÜKOOP: Boğaziçi Dayanışma Kültürü". Sosyal Ekonomi. Erişim tarihi: 26 Şubat 2026.
- ^ "Setting Up the Co-op" (İngilizce). Edinburgh Student Housing Co-operative. Erişim tarihi: 26 Şubat 2026.
- ^ a b c "OSTİM Teknik Üniversitesi Öğrenci Kooperatifi". Erişim tarihi: 26 Şubat 2026.
- ^ "A Very Brief History of Group Equity Housing Cooperatives" (PDF) (İngilizce). NASCO. 2015. Erişim tarihi: 26 Şubat 2026.
- ^ "Celebrating 40 years of student-run financial services at Georgetown" (İngilizce). Georgetown Üniversitesi. Erişim tarihi: 26 Şubat 2026.
- ^ a b "Bizim de bir çeviri kooperatifimiz var: Lonca Kooperatifi". Sosyal Ekonomi. Erişim tarihi: 19 Mart 2026.
- ^ "Cooperative University" (İngilizce). Mondragon Üniversitesi. Erişim tarihi: 26 Şubat 2026.
- ^ "University Co-op Report" (İngilizce). NFUCA. Erişim tarihi: 26 Şubat 2026.
- ^ "KFUC" (İngilizce). Korea Federation of University Cooperatives. Erişim tarihi: 26 Şubat 2026.
- ^ "Profil" (Endonezce). Koperasi Mahasiswa Universitas Gadjah Mada. Erişim tarihi: 15 Mart 2026.
- ^ "Company Profile" (Endonezce). Kopma BS UPI. Şubat 2010. Erişim tarihi: 15 Mart 2026.
- ^ Öz, Özlem; Aksoy, Zühre (2019). "Challenges of building alternatives: the experience of a consumer food co-operative in Istanbul". Food, Culture & Society (İngilizce). 22 (3). doi:10.1080/15528014.2019.1596529.
- ^ Öz, Özlem; Aksoy, Zühre (2023). Food Co-operatives in Turkey: Building Alternative Food Networks (İngilizce). Routledge. ISBN 978-1-032-26627-5.
- ^ "Students for Cooperation" (İngilizce). Erişim tarihi: 26 Şubat 2026.
Konuyla ilgili yayınlar
[değiştir | kaynağı değiştir]- Cox, Craig (1994). Storefront Revolution: Food Co-ops and the Counterculture (İngilizce). Rutgers University Press. ISBN 978-0-8135-2102-2.
- Öz, Özlem; Aksoy, Zühre (2023). Food Co-operatives in Turkey: Building Alternative Food Networks (İngilizce). Routledge. ISBN 978-1-032-26627-5.