Sudan Koyun Geçirme Festivali

Sürüsünü sudan geçiren bir çoban, 2018

Aşağıseyit Sudan Koyun Geçirme ve Çoban Bayramı veya Koyun olimpiyatı, Denizli'nin Çal ilçesine bağlı Aşağıseyit köyünde her yıl Ağustos ayında gerçekleşen, Yörük kültürünü yansıtan bir etkinliktir.

Etkinliğin merkezinde, yörenin çobanlarının, kendileri ile birlikte suya atlayan koyunlarını Büyük Menderes nehrinin bir yakasından diğerine geçirmek için yaptıkları yarış vardır. Genellikle Ağustos ayının son pazar günü yapılır. Eylül ayındaki kırkım öncesinde koyunları temizlemek; yöre halkının hep birlikte eğlenmesi, sağlıklı hayvan yetiştirmenin gururunu paylaşmak, çobanlar ile koyunlar arasındaki bağlılığı ispatlamak; Aşağıseyit köyü ile ve Yukarıseyit köyünün kurucularını ve yörede anlatılagelen bir aşk öyküsünü anmak amaçları ile gerçekleştirilir.

Geçmişi, Danişmendli Türkmenleri'nin 1698 yılındaki zorunlu iskâna tabi tutulması ile ilgili fermanın sonucunda bölgeye yerleştirilmelerine dayandırılır. 2024 yılında 851. kez gerçekleştirildiği kabul edilir. Başlangıçta birkaç çobanın yaptığı küçük bir etkinlik iken, halkın ilgisi ve yerel yönetimler ile sivil toplum kuruluşlarının destekleri soncunu uluslararası düzeyde bilinen bir etkinlik halini almıştır. "Koyun olimpiyatı" olarak da adlandırılır. Somut Olmayan Kültürel Miras Türkiye Ulusal Envanteri'nde "Çoban bayramları" adıyla yer almaktadır.

Geçmişi

“

Motorlar çıkmış arkası sabansız olmaz.
Her mesleğin başı, çobansız olmaz.
Aşağıseyit’te koyun yarışları olmayınca;
Çal tarafının da yakışığı olmaz.

” — Çataloba Köyü’nden gelen Ahmet Karaduman

Bu bayramın, tarihin ilk devirlerinden itibaren icra edilen mevsimsel bayramların bir devamı olduğu düşünülür. Anadolu'da Denizli dışında; Kars, Ağrı, Iğdır, Erzincan, Van, Malatya, Rize, Şanlıurfa, Osmaniye, Uşak, Burdur, Mersin, Antalya, Konya, Karaman, Yozgat, Sivas, Nevşehir, Kayseri, Mardin ve Adıyaman'da aşağı yukarı aynı tarihlerde "Koç katımı şenliği" olarak bilinen gelenek icra edilir. Bu şenlikler serisi "Çoban bayramı zinciri" olarak nitelenir.

Çal'daki festivallerin başlangıcı Danişmendli Türkmenleri'nin 1698 yılındaki zorunlu iskâna tabi tutulması ile ilgili fermanlara kadar götürülür. Bu fermanla Sindel Oymağı, Baklan Ovası'nın güney ucuna yerleştirilmiş, kısa süre sonra 8 kilometre kuzeye taşınarak Büyük Menderes'in iki yakasındaki Aşağıseyit ve Yukarıseyit köylerini kurmuştur. Sudan Koyun Geçirme geleneğinin, Danişmendli Türkmenlerinin Baklan Ovası'na yerleştirilmesi süreciyle başladığı düşünülür. Nehir yatağındaki su derinliğinin insan ve koyunların karşıdan karşıya geçecek kadar sığ olması, bu geleneğin ortaya çıkmasında etkili olmuştur.

Kutlamalar ve yarışma

Kortej yürüyüşü ve hazırlıklar

Sudan Koyun Geçirme Festivali'ne Yukarı Menderes havzası ile Çökelez Dağı eteklerinde bulunan Denizli'nin Çal, Bekilli, Baklan, Çivril, Güney, Uşak'ın Karahallı ilçelerine bağlı köylerden gelen çobanlar katılır. Bayrama katılacak olan çobanlar el koyunlarını (sürü lideri) bir yıl öncesinden beslemeye ve eğitmeye başlarlar. Çobanın peşinden ayrılmayan koyun bir el koyunu olarak seçilip; çobanın peşini bırakmaması için fındık, fıstık, çavdar, şeker ile beslenir. Bu koyun, sürüye liderlik yapar. Çobanlar, yarışmada suya atlayacağı el koyunu ile ahırda uyur ve elini koyuna koyarak yatar. Yarışmaya kayıt, Çal ilçesindeki Tarım Müdürlüğü'nde yapılır.

Bayramın duyurusu geçmişte tellallar, günümüzde afiş ve davetiye dağıtma yoluyla yapılır. Ayrıca duyuru için için çobanlar, koyunları ve çoban köpekleri Denizli merkezinde toplanarak topluca yürümekte; 1,5 kilometrelik kortej yürüyüşünün ardından Büyükşehir Belediye binası önünde bir basın toplantısı yapmaktadır. Kortej sırasında çobanlar harmandalı zeybeğini davul-zurna eşliğinde sergileyerek ilerler.

Festivalin birinci günü

Festivalin birinci gününde köpek güzellik yarışması, kuzu güzellik yarışması, en anaç koyun yarışması ve koyun kırpma yarışması gibi yarışmalar yapılır. Konuklara etkinlik günü ikram edilmek üzere keşkek hazırlanır. Akşam, yerel sanatçılar konser verirler.

Festivalin ikinci günü

Sudan koyun geçirme, festivalin ikinci günü Büyük Menderes nehrinin "çevrik" denilen bölümünde gerçekleşir. Burası, Aşağıseyit'in 1 km. doğusundadır. Etkinlik alanına yörüklüğün simgesi olan bir kara çadır kurulur. Etkinlik, Aşağıseyit ve Yukarıseyit köylerinin kurucusu kabul edilen Şehit Gazi ve Kurt Ali'nin mezarları ziyaret edilerek ve dualar eşliğinde kurban kesilerek başlar. Çobanlar, çeşitli şekillerde kırktıkları ve farklı renklerde boyayıp boncuk ve çanlarla süsledikleri koyunları ile Büyük Menderes Nehri etrafında kendilerine gösterilen yerlerde toplanır. İlk önce temsilî yörük göçü yapılır. Önce atlar, eşekler ve develer; arkadan çoban köpekleri ile koyun sürüleri çobanlar ile birlikte ilerler ve Büyük Menderes Nehri'nin etrafında gezerler. Ardından yarışmaya katılan çobanlar sürüleri ile sudan geçmeye başlar. Hakem heyeti, koyunların suya atlayacağı alanının yakınına yerleşir. Hakem heyeti ve yarışma düzenleyecileri yarışmaya katılmak üzere bekleyen çobanları ve sürüleri ziyaret edip el koyunlarına nazar boncuğu takar, dualar edip başarı diler.

Yarışmada çobanlar, birtakım sesler çıkararak koşar ve sürünün kendisini takip etmesini sağlamaya çalışır. Yarışmayı kazanmak için koyunların peşinden suya atlaması gerekir. Koyunların ürkmemesi için suya atlamadan önce ortalığın sesiz olması gerekir. Koyunlar suya atladıktan sonra izleyiciler çığlık, ıslık ve alkışlarla sevinçlerin gösterir. Cazgır, her çoban ve sürüsü için maniler okur. Koyunlar suya atladıktan sonra üzerlerindeki boya suya karışır ve nehir rengârenk olur. Çobanlar, koyunları sudan çıkarıp kurularlar.

Yarışlar sabahın erken saatlerinde başlar, ikindiye kadar devam eder. İlk turdan sonra ikinci ve üçüncü tur yapılır. Tüm turlarda el koyunlarının suya atlayana kadar geçirdiği sürelerin toplamı hesaplanarak ile yarışın kazanını belirlenir. Çobanın atlamasından hemen sonra atlayan el koyunu, çobana yarışı kazandırır. Hakem heyeti, koyunların atlama sürelerini toplayıp ve zaman çizelgesine işler. Böylece çobanların dereceleri belirlenir. Dereceye girenlere ödüller verilir. Ödüller arasında koyunlar için yem ve oyunlara ilham olan efsanede koyunlara yedirilen tuzu temsil etmek üzere tuz bulunur. Yarışmadan sonra bayrama katılanlar keşkek ikram edilir.

Yarışmaya ilham olan efsane

Karakoyunlu aşiretine mensup bir çoban ile Çal yöresine yerleşmiş bir Oğuz beyinin kızı birbirlerine aşık olur. Çoban, beyden kızını ister ancak çobanı hakir gören bey, ona gerçekleştiremeyeceğini düşündüğü bir görev verir. Koyunlara Ağustos sıcağında tuz yedirmesini, üç gün boyunca su vermemesini ve bu haldeyken koyunları boğulmadan ve su içmeden Büyük Menderes nehrinden geçirmesini ister. Çoban, bu şartı kabul eder ve zor görevi başarır. Ancak bey, kızını yine de vermez. Bey kızı çobana aşkından hastalanır, çoban ise yöreden kovulur. Bey kızı bir süre sonra ölür. Çoban, ömrünün geri kalanını dağlarda kaval çalarak geçirir. Yöre halkı bu büyük aşka olan saygısını göstermek için her yıl sudan koyun geçirme yarışması yapar.

Giyim kuşam ve süslenme

Festivale katılımcılar, "Yörük atkısı" adı verilen turuncu-beyaz atkıları sırtlarına bağlayıp gelirler. Çoban kepenekleri ay yıldız deseni ile ve nazar boncukları ile süslenir. Koyunlar, g pembe, sarı ve mor renge boyanır; başlarını süslemek için oyalar ve nazar boncukları kullanılır. Koyunların boyunlarına yünleri kırkılarak şekil verilir ve başlarına ay yıldızlı takılar takılır.

Dış kaynaklar

• 850. Sudan Koyun Geçirme Bayramı'ndan görüntüler, Akis Haber, 28 Ağustos 2023