Siyenpi Devleti
鲜卑国 xiānbēi guó Siyenpi Devleti | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 93-236 | |||||||||
 Siyenpi Devleti, 170'te en önemli döneminde | |||||||||
| Başkent | Ötüken | ||||||||
| Yaygın dil(ler) | Siyenpice | ||||||||
| Resmî din | Tengrizm | ||||||||
| Hükûmet | Konfederasyon | ||||||||
| Kağan | |||||||||
| |||||||||
| Yasama organı | Kurultay | ||||||||
| Tarihçe | |||||||||
| |||||||||
| |||||||||
| Günümüzdeki durumu |  Moğolistan  Rusya | ||||||||
| Makale serilerinden |
 |
Siyenpi Devleti, Siyenpi İmparatorluğu veya Siyenpi Konfederasyonu, günümüz Moğolistan, İç Moğolistan, Kuzey Sincan, Sincan Uygur Özerk Bölgesi, Kuzeydoğu Çin, Kansu, Buryatya, Zabaykalski Krayı, İrkutsk Oblastı, Tuva Cumhuriyeti, Altay Cumhuriyeti ve Doğu Kazakistan'da 93'ten 236'ya kadar var olan bir bozkır imparatorluğuydu. Etnik yapısı konusunda Moğol tezi, Tunguz tezi, Moğol ve Türk boylarından oluşan bir konfederasyon olduğuna dair bir tez de vardır. Wilhelm Barthold, Siyenpilerin şüphesiz Türk bir kavim olduğunu belirtmiştir.
156 civarında Kuzey Şyung-nu, Siyenpiler tarafından "ezildi ve boyun eğdirildi". Çinliler tarafından Tanshihuai (檀石槐) olarak bilinen Siyenpi şefi, daha sonra İli bölgesindeki Usun'a ilerledi ve 166'da Usun'u fethetti. Tanshihuai yönetiminde Siyenpiler, topraklarını Ussuri'den Hazar Denizi'ne doğru büyük bir genişleme kaydetti. Siyenpi İmparatorluğu'nu, her biri yirmi kabilenin yönettiği üç bölüme ayırdı. Tanshihuai daha sonra Güney Şyung-nu ile Şensi ve Kansu'ya saldırmak için bir ittifak kurdu. Han Hanedanı, saldırılarını 158'de başarıyla püskürttü. 177'de Xia Yu, Tian Yan ve Tute Şanyü, Siyenpilere karşı 30.000 kişilik bir kuvvete liderlik etti. Yenildiler ve orijinal kuvvetlerinin yalnızca dörtte biri ile geri döndüler.[1] O yıl yapılan bir anıt, Siyenpilerin daha önce Şyung-nu ve onların 100.000 adet savaşçıları tarafından tutulan tüm toprakları aldığını kaydediyor. Siyenpi topraklarına sığınan Han asker kaçakları onlara danışman olarak hizmet ettiler ve işlenmiş demirin yanı sıra rafine metaller gibi ilerlemeler kaydedildi. Siyenpi silahları daha keskindi ve atları Şyung-nu'dan daha hızlıydı. 185 yılında sunulan bir başka anıt, Siyenpilerin neredeyse her yıl Han yerleşimlerine baskınlar düzenlediğini belirtir.[2] Siyenpiler, Wa'ya (Japonya) da başarılı bir şekilde saldırmış ve Japonları haraca bağlamıştır.[3][4][5]
4. yüzyıldan sonra Siyenpiler
[değiştir | kaynağı değiştir]
İmparatorluğun 236'daki düşüşünden sonra Siyenpi Devleti birkaç küçük bağımsız bölgeye bölündü. Üçüncü yüzyıl, hem Siyenpi Devleti'nin 236'da parçalanmasına hem de çeşitli Siyenpi kabilelerinin daha sonra kendi önemli imparatorluklarını kurmak için kollara ayrılmasına tanık oldu. En önde gelen kollar Murong, Tabgaçlar, Kitan halkı, Şiveyler ve Cücenler idi.
Siyenpi halkları daha sonra Çin Seddi'nin güneyine göç ettiler ve On Altı Krallık (304-439), Güney-Kuzey Hanedanları (386-581),[6][7][8] Sui Hanedanı (581-618) ve Tang Hanedanı'nında (618-907) yaşamlarını sürdürdüler. En önemlisi, etnik olarak Siyenpi hükümdarları, Kuzey Vey (386-535), Batı Vey (535-556) ve Kuzey Zhou (557-581) da dahil olmak üzere birçok kuzey hanedanını yönetiyordu.[9][10][11][12]
Kuzeydoğu Asya'da Liao Hanedanı'nı (916-1125) kuran Kitan halkı,[13] daha önce Batı Vey ve Kuzey Zhou'yu da kurmuş olan Güney Moğolistan'ın[14] Yuwen Siyenpisi'ne dahil edildi.[15] Kitan yönetimindeki Liao Hanedanı, Hitay'ın İran dünyasında ve Orta Çağ Avrupası'nda Çin için bir isim olarak kullanılmasına yol açtı.[16]
Moğolların soyları, Şivey Siyenpiler için bir varyant transkripsiyon olduğu İç Moğolistan ve Kuzeydoğu Moğolistan'daki Mengwu Şivey'den türemiştir.[17]
Siyenpi Konfederasyonu'nun hükümdarları
[değiştir | kaynağı değiştir]- Bianhe/Pianhe 偏和 (49-54)
- Yuchouben 於仇賁 (54)
- Mantou 滿頭 (54-120)
- Wulun 烏倫 (120-121)
- Qizhiqian 其至鞬 (121-132)
- Tanshihuai 檀石槐 (132-181)
- Helian 和連 (181-185)
- Kuitou 魁頭 (185-187)
- Budugen 步度根 (187-234)
- Qianman 騫曼 (190'lar)
- Kebineng 軻比能 (234-236)
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Cosmo 2009.
- ^ Twitchett 2008.
- ^ Rene (1970). The Empire of the Steppes. Rutgers University Press. ss. 53-54. ISBN 978-0-8135-1304-1.
- ^ "Nomads in Central Asia."
- ^ SGZ 30. 837–838, note. 1.
- ^ Ma, Changshou [馬長壽] (1962).
- ^ Liu, Xueyao [劉學銚] (1994).
- ^ Wang, Zhongluo [王仲荦] (2007).
- ^ Chen, Yinke [陳寅恪], 1943, Tang dai zheng zhi shi shu lun gao [Manuscript of Discussions on the Political History of the Tang Dynasty] 唐代政治史述論稿.
- ^ Chen, Yinke [陳寅恪] and Tang, Zhenchang [唐振常], 1997, Tang dai zheng zhi shi shu lun gao [Manuscript of Discussions on the Political History of the Tang Dynasty] 唐代政治史述論稿.
- ^ Wang, Qinghuai [王清淮] (2008).
- ^ Yang, Jun [杨军] and Lü Jingzhi [吕净植] (2008).
- ^ Wittfogel, Karl August and Chia-sheng Feng (1949).
- ^ Cheng, Tian [承天] (2008).
- ^ Liu, Zhanwu [刘占武] and Ren Xuefang [任雪芳] (2007).
- ^ Fei, Xiaotong [费孝通] (1999).
- ^ Zhang, Jiuhe [张久和] (1998).