Sıfat tamlaması
| Örnekler |
|---|
|
Sıfat tamlaması; bir ismin önüne isim ile ilgili bilgi veren sıfatların eklenmesi ile oluşturulmuş kelime grubudur. Sıfat tamlamaları bir ismin işaret ettiği varlık veya kavramın adedi, biçimi, rengi, durumu, konumu vs. hakkında bilgi verir. Örnekler:
- mavi gökyüzü, yarım ekmek, yaşlı adam, küçük ev, zeytinyağlı sarma, birinci yarışmacı, ikiz yatak, hangi çocuk, öteki okul, görünen köy
Sıfat tamlamalarında birden fazla sıfat kullanılabilir. Bu sıfatlar noktalama işaretleri ve bağlaçlarla ayrılır:
- az ama doyurucu yemek
- soğuk ve yağmurlu hava,
- şişman, beyaz kedi.
Belirsizlik sıfatı "bir" ile kendisinden önceki sıfat arasına virgül konmaz:
- uzun, ince bir yol,
- yenilikçi bir yaklaşım
Bir sıfat, birden fazla ismi niteleyebilir. Aşağıdaki örneklerde sıfatlar ve niteledikleri isimler işaretlenmiştir:
- Başıboş taylar, oğlaklar ve köpekler kırlarda koşuyor.
- Pazarcı "Sulu sulu elmalarım, armutlarım var!" diye.
Sıfat-fiillerle oluşturulanlar
[değiştir | kaynağı değiştir]Sıfat-fiiller (ortaçlar) fiillerin sonuna sıfat-fiil ekleri olan -en, -esi, -mez, -ar, -di(k), -di(ği),[1] -ecek ve -miş getirilerek oluşturulurlar.[2] Sıfat-fiiller de tıpkı sıfatlar gibi isimlerin önüne gelerek sıfat tamlaması oluştururlar:
- gelecek yıl, çalışan adam, koşar adım, öpülesi el, haşlanmış mısır, sarsılmaz inanç, bildik yüzler, vs.
"Takısız isim tamlaması" tartışması
[değiştir | kaynağı değiştir]Sıfat tamlamaları, isim tamlamalarının aksine iyelik ve ilgi eki almaz:
- dalgalı deniz (sıfat tamlaması)
- ekşi üzüm (sıfat tamlaması)
- evrak çantası (belirtisiz isim tamlaması)
- köpeğin tasması (belirtili isim tamlaması)
Türkçede altın, cam, tahta gibi kelimeler hem bir malzemenin ismini belirtir hem de bu malzemeden yapılmış nesneleri tanımlarken sıfat (önad) olarak kullanılır:[3][4][5]
- Türkiye'de her yıl yaklaşık olarak 25 ton altın çıkarılmaktadır. (isim)
- Gelinlere altın bilezik takma âdeti pek çok ülkede görülür. (sıfat)
- Cam çok yüksek sıcaklıklarda işlenir. (isim)
- Salatayı cam kâseye koyalım. (sıfat)
- En sağlam tahtaları dirsek kısımlarında kullandık. (isim)
- Çocukluğumda en sevdiğim oyuncağım, tahta atımdı. (sıfat)
Uzun yıllar bunlar ve benzeri kelimelerle oluşturulan altın bilezik, tahta kaşık, cam bardak, demir kapı gibi tamlamaların takısız (eksiz) isim tamlaması olduğu görüşü hakimdi. Günümüzde ise bunların sıfat tamlaması olduğu görüşü gitgide yaygınlaşmakta ve akademik yayınlarda daha çok bu şekilde ele alınmaktadır.[6]
Sıfat grubu
[değiştir | kaynağı değiştir]Bazı kelimeler bir arada kullanıldıklarında -tek başlarına sıfat olmasalar dahi- cümlede sıfat gibi davranabilir. Bu kelime gruplarına sıfat grubu denir. Sıfat grupları ile de sıfat tamlaması oluşturmak mümkündür:
- aşka dâir her şey
- dağ gibi adam
- görülmeye değer film
- işine bağlı adam
- milyonların sevgilisi sanatçı
- on dokuz tane yumurta (bkz. sayı sıfatı)
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Ergin 310
- ^ Yıldız, Osman (Mayıs 2007). "Dâsitân-ı Sultân Mahmûd Mesnevisi'nde Fiiller" (PDF). Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (15 bas.). ss. 129-15028 Nisan 2010.[ölü/kırık bağlantı]
- ^ "cam." Güncel Türkçe Sözlük. Türk Dil Kurumu. Erişim: 8 Mart 2012
- ^ "altın." Güncel Türkçe Sözlük. Türk Dil Kurumu. Erişim: 8 Mart 2012
- ^ "tahta." Güncel Türkçe Sözlük. Türk Dil Kurumu. Erişim: 8 Mart 2012
- ^ Takısız İsim Tamlaması Tartışması ve Tür - Öbek ilişkisi 28 Mayıs 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Yrd. Doç. Dr. Caner Kerimoğlu. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 6/1 Winter. s. 1442-1456, 2011.
Literatür
[değiştir | kaynağı değiştir]- Ergin, Muharrem. ''Üniversiteler İçin Türk Dili.'' İstanbul: Bayrak Yayım, 2009.