Rıza Pehlevi (İran prensi)
Rıza Pehlevi | |
|---|---|
.jpg) Rıza Pehlevi, 2023 | |
| Doğum | 31 Ekim 1960 Tahran, İran |
| Boy | 1,83 m (6 ft 0 in) |
| Din | Şii İslam[1] |
| Ebeveyn(ler) | Muhammed Rıza Pehlevi ve Farah Pehlevi |
| İmza | |
 | |
Rıza Pehlevi (d. 31 Ekim 1960) (Farsça: رضا پهلوی) ,sürgünde yaşayan İranlı bir muhalefet siyaset figürü ve İran'da liberal demokrasinin savunucusudur. Pehlevi İran'daki 1979 İslam Devrimi öncesinde egemen olan Pehlevi hanedanlığının bir mensubudur. 1980'den bugüne hanedanlığın sürgündeki lideri görevini yürütmektedir. Devrik şah Muhammed Rıza Pehlevi'nin ve Şahbanu Farah Pehlevi'nin oğludur. 1979'daki İran İslam Devrimi'nin ortaya çıkmasından dolayı Pehlevi İran'ı terk etmek zorunda kalmıştır.[2]
Rıza Pehlevi, sürgündeki İranlı bir muhalefet grubu olan İran Ulusal Konseyi'nin kurucusu ve lideridir.[3] Ayrıca İran'da gelecekteki yönetim biçiminin belirlenmesi için özgür bir referandum yapılmasının savunucusudur. Babasının taç giyme töreni sırasında, 1967 yılında resmen İran Veliaht Prensi ilan edilmiştir.
Pehlevi, İran demokrasi hareketinin bir katılımcısı olup, İran İslam Cumhuriyeti hükümetinin önde gelen eleştirmenlerinden biridir. İslam Cumhuriyeti'ne karşı protestolar düzenlenmesi ve rejimin kaldırılması çağrılarını defalarca yinelemiştir. Ayrıca İran'ın Batı ve Avrupa ile müttefik bir ülke haline gelmesini savunmuştur.
Pehlevi'nin sahip olduğu desteğin düzeyi kesin olarak bilinmemektedir. Bazı kaynaklar onun, “reform hareketinin çekirdeğini oluşturanlar” arasında çok az desteğe sahip olduğunu belirtmektedir.[4][5][6]
Erken dönem ve eğitim
[değiştir | kaynağı değiştir]Rıza Pehlevi, İran Şahı Muhammed Rıza Pehlevi ile Şahbanu Farah Pehlevi'nin en büyük oğlu olarak 1960 yılında Tahran'da doğdu. Pehlevi'nin kardeşleri arasında kız kardeşi Farahnaz, erkek kardeşi Ali Rıza ve kız kardeşi Leyla ile bir de üvey kız kardeşi Şehnaz bulunmaktadır. Doğduğu gün, Şah, 98 siyasi mahkumu affetti ve hükümet gelir vergisinde %20 indirim ilan etti.[7]
Pehlevi, yalnızca hanedan üyeleri ile saray çevresine açık olan ve kraliyet sarayında bulunan özel saray okulu'nda öğrenim gördü.[2] Pilot olarak eğitim aldı. İlk solo uçuşunu 11 yaşında yaptı ve bir yıl sonra pilot lisansını aldı.[8]
İmparatorluk İran Hava Kuvvetleri'nde bir hava harp okulu öğrencisi olarak Pehlevi, pilotluk eğitimine devam etmesi için Ağustos 1978'de Amerika Birleşik Devletleri’ne gönderildi. Teksas’taki eski Reese Hava Üssünde yürütülen bir yıllık pilot eğitim programına katılan 43 öğrenci pilottan biriydi; program kapsamında Cessna T-37 Tweet ve Northrop T-38 Talon uçaklarıyla uçuş eğitimi aldı. İran Devriminin ardından, planlanandan yaklaşık dört ay önce, Mart 1979’da üsten ayrıldı.[8][9]
Pehlevi, Eylül 1979’da Williams College’da öğrenimine başladı[10], ancak 1980 yılında okuldan ayrıldı.[11] Daha sonra Kahire Amerikan Üniversitesi'ne siyaset bilimi öğrencisi olarak kaydoldu, fakat derslere devamı düzensizdi.[12] 1981’de, programdan ayrıldığı ve çalışmalarını İranlı profesörlerle özel olarak sürdürdüğü; özellikle Pers kültürü ve tarihi, İslâm felsefesi ve İran’da petrol konularına odaklandığı bildirildi.[13]
Pehlevi, 1985 yılında Güney Kaliforniya Üniversitesinden mektupla öğretim yoluyla siyaset bilimi alanında lisans (BSc) derecesi aldı. Anadilinin Farsçaya ek olarak İngilizce ve Fransızca dillerinde de akıcıdır.[10]
Sürgündeki siyasî faaliyetler
[değiştir | kaynağı değiştir]Rıza Pehlevi, ailesiyle birlikte Mart 1980’de Mısır’ın başkenti Kahire'ye geldi.[14] Babası Muhammed Rıza Pehlevi hastalığının son haftalarındayken, bazı şah yanlısı çevrelerin Şah’a, Rıza’nın yerine o sırada 13 yaşında olan küçük oğlu Ali Rıza’yı ve bir naiplik konseyini geçirmesini tavsiye ettiği basında yer aldı. Bu çevreler, Rıza’nın geçmişi, eğitimi ve kamuya ilişkin meselelerle ilgisinin sınırlı olduğunu ve bu nedenle halef olmaya uygun olmadığını öne sürüyorlardı. Şah’ın bu öneriyi reddettiği ve iki oğlundan biri lehine tahtan çekildiği anlaşıldı.[15]
Şah 27 Temmuz 1980’de vefat ettiğinde, Farah Pehlevi kendisini resmi bir niteliği olmayan bir ifadeyle naibe ilan etti.[14] Rıza Pehlevi ise yirminci doğum günü olan 31 Ekim 1980’de, kendisini İran’ın yeni şahı “Rıza Şah II” olarak ve Pehlevi Hanedanı'nın meşru varisi olarak ilan etti.[16] Bu açıklamanın hemen ardından, ABD Dışişleri Bakanlığı sözcüsü John Trattner, ABD hükümetinin Rıza Pehlevi'den uzak durduğunu bildirdi. Trattner Washington’ın kendisini desteklemeyi düşünmediğini, İran hükümetini tanımayı sürdürdüklerini açıkladı.[17]
1981 yılı boyunca Pehlevi, Kubbe Sarayı’nda kalmayı sürdürdü ve monarşi yanlısı gruplarla yakın ilişkiler geliştirdi. Ancak sol görüşlü muhalifler de dahil olmak üzere diğer bazı muhalefet grupları tarafından reddedildi.[13] Mart ayında, Fars Yeni Yılı vesilesiyle bir bildiri yayımladı. İran hükümetine karşı olan tüm kesimleri kendi etrafında birleşmeye ve bir “ulusal direniş” yürütmeye çağırdı. Buna rağmen, Cumhurbaşkanı Ebü'l-Hasan Beni Sadr'ın görevden alınması ve Yargıtay Başkanı Muhammed Beheştî dâhil onlarca yetkilinin Haziran ayında suikast sonucu öldürülmesi karşısında sessiz kalmayı tercih etti ve herhangi bir tepki göstermedi.[13]
Ağustos ayında Pehlevi, İran hükümetini devirmek için gizlice planlar yapmakta olduğunu açıkladı ve şu ifadeyi kullandı:[18]
“Şimdiye kadar bazı en iyi evlatlarımızın hayatını tehlikeye atmak istemediğim için bu eşgüdümlü planların varlığını açıklamak istemiyordum… Birçok eylemimiz sizler tarafından bilinmiyordu, ancak İran’ı kurtarmak için gerekli adımların en düzenli biçimde atılmakta olduğundan emin olmanızı isterim.”
1982 yılında İsrailli iş insanı ve aynı zamanda bir istihbarat görevlisi olan Yaakov Nimrodi, BBC'ye verdiği bir radyo röportajında, Adolph Schwimmer ve Adnan Kaşıkçı ile birlikte Rıza Pehlevi ve General Said Razvani ile bir darbe planlayarak Pehlevi'yi İran'da yönetime getirme girişiminde bulunduğunu açıkladı.[21] İsrail'in Maariv Gazetesi'nde gazeteci olarak çalışan Samuel Segev'e göre bu plan, hem CIA hem de İsrail Devleti'nin kabinesi tarafından onaylanmıştı. Buna karşın plan, Başbakan Menahem Begin’in 1983’te istifası üzerine rafa kaldırılmış, yeni başbakan Yitzhak Şamir ise kendi döneminde “İsrail’in yeni bir maceraya atılmaması gerektiği” savunarak Pehlevi'nin bir darbe ile İran İslam rejimini düşürmesi fikrini uygulamaktan kaçınmıştır.[19]
1 Mayıs 1986 tarihinde Pehlevi, İran'da yeniden anayasal monarşi kurmak amacıyla yakın zamanda bir sürgün hükümeti oluşturduğunu açıkladı.[20]
Pehlevi, yurtdışında bir İranlı olarak sahip olduğu yüksek profili insan hakları, demokrasi ve İran içindeki ve dışındaki İranlılar arasında birlik için kampanya yürütmek amacıyla kullanmıştır. Kendi web sitesinde, İran'da din ile devletin ayrılmasını ve “tüm özgürlük seven bireyler ve siyasi ideolojiler için” özgür ve adil seçimler yapılmasını talep etmektedir. Tüm demokratik gündemlere adanmış grupları, demokratik ve laik bir İran hükümeti için birlikte çalışmaya çağırmaktadır.[21][22]
Aralık 2018'de Washington Yakın Doğu Politikaları Enstitüsü'nde yaptığı bir sunumda Pehlevi, İran'da İslamcı rejimi laik bir demokrasi ile değiştirmeye çalışanlara askeri olmayan destek çağrısında bulunmuştur. Pehlevi tahtı İran'da yeniden tesis etmektense, kendini daha çok bir sembol olarak konumlandırıyor, bir politikacı olarak değil, ancak ülkesine hizmet etmeye hazır bir nefer olduğunu belirtmiştir.[23]
2022'de İran'ın Abadan şehrinde bulunan inşaat halindeki bir binanın çökmesi sonrasında İran'daki hükümet karşıtı gösteriler sırasında Pehlevi, Ukrayna Uluslararası Havayolları'na ait 752 uçuş numaralı uçağın düşürülmesi, yabancı COVID-19 aşı ve testlerinin ülkeye ithalatının yasaklanması ve artan gıda fiyatları gibi olayların gereksiz ölümlere yol açtığını ve hükümetin yanlış yönetimine karşı halkın daha fazla öfkesini tetikleyeceğini öngörerek İslami rejimin yakın gelecekte çökeceğini tahmin etmiştir. Ayrıca, İslam Cumhuriyeti'ne karşı olan ancak hükümet için çalışan İran Silahlı Kuvvetleri üyelerini barışçıl bir şekilde aksiyon almaya teşvik etmiş ve rejime karşı koordineli bir cephe kurulmasını talep etmiştir. Monarşinin geri getirilmesini talep eden İranlı göstericilerden destek aldığını kabul ederken, “İran halkının güvenine karşılık olarak yaptığım en önemli şey, onların seslerini güçlendirmektir. Onlara ne yapacaklarını söylemiyorum. Ben bir siyasi lider değilim.” ifadelerini kullanmıştır.[24]
Şubat 2023'te The Daily Telegraph’a verdiği bir röportajda Pehlevi, İngiltere ve Avrupa hükümetlerine İran İslam Devrim Muhafızları Ordusu’nu yasaklamaları çağrısında bulunmuş ve bu adımı “rejimin en büyük dişini çekmek” olarak nitelendirmiştir. Röportajda, İran reformistlerinin rejimi değiştirmek yerine tamamen devirmek istemeye başlamaları nedeniyle, İslam Cumhuriyeti'nin yakın gelecekte önceki on yıllara kıyasla daha olası bir şekilde düşeceğine inandığını da savunmuştur. Birçok İranlı muhalifin yeni bir hükümetin oluşturulmasında kendisinin merkezi bir rol oynamasını istediğini kabul etmekle birlikte, tahttan vazgeçme kararını İran halkına bırakacağını ve rejim düşerse siyasi göreve talip olmayacağını yinelemiştir. Pehlevi, yeni laik, liberal demokratik İran için en büyük zorluğun ordunun kontrolü ve rejim yetkililerine karşı adalet sağlamak olacağını öngörmüştür. İslami rejimin üst düzey üyelerinin insan hakları ihlalleri nedeniyle yargılanacağını, alt düzey üyelerin ise topluma yeniden entegrasyon sağlanabilmesi için affedilebileceğini belirtmiş, örnek olarak Nürnberg mahkemelerini (üst düzey Nazi yetkililerinin yargılandığı, alt düzey üyelerin Almanya'ya yeniden entegrasyonunun sağlandığı) ve Apartheid sonrası Güney Afrika’daki Hakikat ve Uzlaşma Komisyonu duruşmalarını göstermiştir.[25]
Mart 2023’te Pehlevi, Birleşik Krallık turuna çıkmış ve Oxford Union’da bir konuşma yapmıştır. Konuşmasında, “laiklik demokrasinin ön koşuludur” ve İslami rejimlerin din özgürlüğünü kabul etmemesi nedeniyle başarısız olduğunu savunmuştur. İletişimi sağlamak için İran'a internet erişimi hakkının yeniden verilmesini ve İran rejimini devirmek için şiddet içermeyen taktiklerin kullanılmasını talep etmiştir. Konuşma sırasında, Pehlevi'yi destekleyen büyük bir gösteri konuştuğu binanın dışında yapılmış ve tahta geri dönmesi çağrısında bulunulmuştur.[26][27]
17 Nisan 2023'te Pehlevi ve eşi Yasmine, “İran ile İsrail arasındaki tarihi ilişkileri yeniden kurma çabası” kapsamında İsrail'i ziyaret etmiştir. İsrail'e varışında Ağlama Duvarı ve Yahudi Soykırımı (Holokost) Müzesi olan Yad Vaşem’i, Holokost'u Anma Günü olarak bilinen "Yom HaŞoa" vesilesiyle ziyaret etmiş ve İsrail Cumhurbaşkanı Yitzhak Herzog ile İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu ile görüşmüştür.[28][29][29] Ayrıca, Hamursuz Bayramı (Pesah) tatili sırasında yaşanan ölümcül bir terör saldırısında kız kardeşleri Maya ve Rina ile anneleri Lucy’nin hayatını kaybetmesinin ardından, Batı Şeria’daki Efrat yerleşiminde Dee ailesini evlerinde ziyaret ederek taziyelerini iletmiştir.[30]
Pehlevi'ye İran içinden gelen destek
[değiştir | kaynağı değiştir]2009 yılında Brookings Enstitüsü tarafından yayımlanan bir rapor, Pehlevi’nin İran içinde organize bir takipçi kitlesine sahip olmadığını zira İran’da ciddi bir şah rejimi yanlısı bir hareketin bulunmadığını belirtmiştir. Raporda Pehlevi, “reform hareketinin çekirdeğini oluşturan entelektüeller ve öğrencilerle pek az ortak yönü olan” bir kişi olarak tanımlanmıştır.[31]
2017-2018 İran protestoları sırasında, sosyal medyada bazı videolar, göstericilerin Pehlevi'nin dedesi lehine sloganlar attığını ve onun geri dönmesini talep ettiğini göstermiştir.[32][33] Birçok durumda, videolar, kraliyetçi sloganların kalabalıktaki diğer kişiler tarafından susturulduğunu da göstermektedir.[34]
Ocak 2023'te New York merkezli İranlı akademisyen ve yazar Araş Azizi, sosyal medyada ve kamu gösterilerinde genç İranlılar arasında Pehlevi'ye desteğin daha görünür hâle geldiğini belirtmiştir. Azizi yapmış olduğu paylaşımda “İran'ı adil bir şekilde gözlemleyen herhangi bir kişi için, Pehlevi'nin İran toplumu içinde belirli bir derecede desteğe sahip olduğu görülmekte olduğunu ancak bu desteğin ne kadar yaygın olduğunu anlamanın da zor olduğunu belirtimiştir. Ayrıca, bir dizi İranlı muhalif aktivist ve ünlülerin, anti-rejim hareketlerini birleştirecek bir figür olarak Pehlevi'yi desteklediklerini de kaydetmiştir. Bunlar arasında şah dönemi hükümeti altında hapsedilmiş olan Dariush Eghbali, oyuncu Shohreh Aghdashloo, aktör Hamid Farrokhnezhad ve olimpiyat sporcusu Kimia Alizadeh de bulunmaktadır.[35]
İspanya’daki özel bir Katolik akademi kurumu olan Navarra Üniversitesi, 2023 yılında yayımladığı bir makalede İran içinde Pehlevi’ye destek olduğunu tespit etmiştir.[4] 2024’te bir Amerikan araştırma enstitüsü tarafından yapılan bir ankete göre, İranlıların neredeyse %80’i mevcut İslam Cumhuriyeti yönetimi yerine Pehlevi’yi tercih etmektedir.[36]
İran dışında bulunan İranlıların desteği
[değiştir | kaynağı değiştir]2006 yılında The New Yorker yazarı Connie Bruck, Los Angeles’ta yaklaşık 600.000 İranlı göçmenin yaşadığını ve burasının bir şah yönetimi yanlılarının kalesi olduğunu yazmıştır.[37]
2013 yılında George Mason Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırma Merkezi tarafından yapılan bir İran kökenli Amerikalılar arasında düzenlenen bir ankette, katılımcıların %85’inin herhangi bir İran muhalefet grubunu veya figürünü desteklemediği tespit edilmiştir. Desteklerini ifade eden kalan %15’in ise %20’si Pehlevi’yi desteklemiştir.[38]
Mahsa Amini Protestoları Sırasında Destek
[değiştir | kaynağı değiştir]2023 yılında, Rıza Pehlevi’yi geçiş süreci için temsilci olarak desteklemek amacıyla Change.org platformunda bir dilekçe oluşturulmuş ve bu dilekçe 460.000’den fazla imza toplamıştır.[39]
Rıza Pehlevi, İran İslam Cumhuriyeti’nin 44. yıldönümü olan 11 Şubat 2023’te İranlıları dünya genelinde rejime karşı protesto yapmaya çağırmıştır. Bunun sonucunda, ABD, Avrupa, Avustralya ve Kanada’nın birçok şehrinde halk gösteriler düzenlemiştir.[47][48][49] Rıza Pehlevi, kendisi de Los Angeles’ta gerçekleşen gösteriye katılmış ve 80.000’den fazla kişinin toplandığı kalabalığa hitap etmiştir.[40]
Temmuz 2024 Konuşması
[değiştir | kaynağı değiştir]Temmuz 2024’te Pehlevi, Washington, D.C.’deki Ulusal Muhafazakârlık Konferansı’nda konuşma yapmak üzere davet edilmiştir. Konuşmasında, İran rejimini devrim sonrasında Orta Doğu ve Batı ülkelerine radikal İslam’ın yayılmasından sorumlu tutmuş ve İranlıların yakın gelecekte ülkeyi geri alacağını vaad etmiştir. Ayrıca İran İslam Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan’ın Hizbullah ile olan dostluğu nedeniyle “ılımlı” bir politikacı olmadığını savunmuştur. ABD'yi rejime karşı askeri bir harekâta girişmemesi konusunda uyarmış ve “İran’da başlayan sorun İran’da sona ermelidir” diyerek konuşmasını, “yakında özgür olacak İran, sizin himayenizi aramaz. Ortaklığınızı ister. Finansmanınızı istemez. Dostluğunuzu ister.” ifadeleriyle sonlandırmıştır.[41]
The Daily Telegraph için kaleme aldığı bir makalede ise, Pehlevi, İran İslam Devrim Muhafızları Ordusu'nu Hizbullah, Hamas ve Husileri finanse etmesi ve Zan Zendegi Azadi hareketini bastırması nedeniyle İngiliz hükümeti tarafından terör örgütü olarak ilan edilmesini talep etmiştir.[42]
2024-2025 yıllarındaki durum
[değiştir | kaynağı değiştir]14 Kasım 2024 tarihli ve çeşitli medya platformlarında yayımlanan bir açıklamada Pehlevi, İranlılara “sevgili İran’ımızı geri almak ve kurtarmak” için çağrıda bulunmuş ve “bu değişimi yönlendirmeyi ve geçiş dönemine liderlik etmeyi” teklif etmiştir.[43][44] Ancak, İslam Cumhuriyeti rejiminin nasıl devrileceğine dair “doğrudan bir açıklama” yapmamıştır.[45]
2025'in Ocak ve Şubat aylarında, Pehlevi ABD Başkanı Donald Trump’a, İran’ın nükleer programını sınırlamak karşılığında yaptırımların kaldırılması konusunda İslam Cumhuriyeti ile bir anlaşma yapmamasını tavsiye etmiştir.[46]
2025 İran-İsrail Savaşı sırasında, İran’da internetin karartılmasının ardından Pehlevi, bu karartmayı “güç göstergesi değil, panik işareti” olarak nitelendirmiştir. Aynı röportajda, İran'ın askeri altyapısı ve hava üsleri, savaş uçakları gibi sahip olunan varlıklarının yok edilmesini bir kayıp olarak değerlendirdiğini belirtmiştir. Pehlevi, savaşın İran halkının değil, İran dini lideri Ali Hamenei’nin savaşı olduğunu ve bu savaşın bedelini ödeyenin İran halkı olduğunu ifade etmiştir.[47]
23 Şubat 2025 tarihinde The Daily Telegraph’a verdiği bir röportajda Pehlevi, Avrupa ve Amerikalılara Tahran’daki rejimin yaklaşan çöküşüne hazırlanmaları çağrısında bulunmuştur.[48]
2025 Münih Konferansı sırasındaki aktivizm
[değiştir | kaynağı değiştir]Şubat 2025’te Münih Güvenlik Konferansı, Rıza Pehlevi’yi etkinliğe katılmaya davet etmiştir; ancak İslam Cumhuriyeti’nin baskısı sonrasında davet geri çekilmiştir. Kısa süre sonra tekrar konferansa katılması için davet edilmesine rağmen bu davet de iptal edilmiştir. Rıza Pehlevi, bu kararı “İran halkına ve Almanya’nın demokratik değerlerine ihanet” olarak kınamış ve “Alman hükümeti yalnızca İran halkının sesini susturmakla kalmamış, aynı zamanda doğrudan İslam Cumhuriyeti ile saf tutmuştur” ifadelerini kullanmıştır.[49][50][51][52]
18 Şubat'ta Münih’te düzenlenen “Münih Uzlaşma Zirvesi”nde, birçok İranlı muhalefet örgütünün katılımıyla Rıza Pehlevi, “Bugünkü hedefimiz yalnızca İran’ın kurtuluşudur ve gelecekteki görevimiz İran’da özgür seçimler yapılmasını sağlamaktır” demiştir.[53][54] Ayrıca, “Rejim içinde çöküş başlamış ve genişletilmelidir” ifadelerini eklemiştir. Farklı gruplar arasında “iş birliği mekanizması oluşturmanın” hedef olması gerektiğini, yeni bir muhalefet örgütü yaratmanın hedef olmaması gerektiğini vurgulamıştır,[53] İran'da demokrasinin tesisi için adımlar atacağını belirtmiştir. Şu sözlerle düşüncelerini belirtmiştir:
“Gelecekteki görevimiz, Kurucu Meclis’te halkın oyuna dayalı demokratik bir yol oluşturmak ve 1978 uygulamalarının aksine, İran’ın yeni sisteminin içeriği ve nihai biçimiyle ilgili tüm olası seçeneklerin şeffaf bir şekilde tartışılacağı bir mekanizma kurmaktır. Kurucu Meclis projesi, ulusal referandumun oy sandıkları aracılığıyla nasıl gerçekleştirileceğini belirlemek için halkın önüne kısa süre içinde sunulacaktır; bu, demokratik bir gelecek ve laik bir sistem için bir adımdır”.[55]
Aynı dönemde, Pehlevi'nin destekçileri, Münih Güvenlik Konferansı'nın yan etkinlikleri sırasında, Avrupa Birliği’nin özellikle Alman hükümeti aracılığıyla İslam Cumhuriyeti’ne yönelik uzlaşmacı politikalarını protesto eden bir gösteri düzenlemiştir.[56]
Pehlevi, İran’daki eşitsizlikleri ve enerji krizlerini eleştirmiş, İran’daki nehirlerin kuruması ve hava kirliliğini kınamıştır.[56][57]
2025 İran-İsrail Savaşı sırasındaki tutumu
[değiştir | kaynağı değiştir]17 Haziran 2025’te, İsrail-İran Savaşı sırasında, Pehlevi bir açıklama yaparak İran İslam Cumhuriyeti’nin “çöküşün eşiğinde” olduğunu belirtmiştir. Rejim içindeki bölünmeler ve kaçışların yaklaşan çöküşün işaretleri olduğunu vurgulamıştır. Pehlevi, uzun süredir baskıya direnen İran halkının yakında özgürlüğe kavuşacağından emin olduğunu ifade etmiştir. Ayrıca, İran Silahlı Kuvvetleri ve güvenlik birimlerine seslenerek, rejimi terk etmelerini ve halkın değişim hareketine katılmalarını çağrısında bulumuştur.[58][59] İsrail-İran savaşı sırasında Pehlevi'nin tutumu, özellikle İsrail saldırılarını “bir fırsat” olarak sunması, birçok diğer İranlı muhalif tarafından güçlü bir şekilde eleştirilmiştir.[6]
Siyasi Görüşleri
[değiştir | kaynağı değiştir]Avustralya'da yayın yapan ABC News'un kendisi ile yapmış olduğu röportajda, Pehlevi'nin vermiş olduğu yanıtlara istinaden, gazete İranlı prensi "laik, demokratik ve liberal" fikirlere sahip bir siyasi figür olarak okurlarına tanıtmıştır.[60]
Pehlevi, mevcut rejim yıkılırsa İran'da uzun vadeli bir liderlik rolü üstlenme niyetinde olmadığını söylemiştir. İran halkının tercih ettikleri yönetim biçimini, anayasal monarşi veya cumhuriyet seçeneklerinin arasında kendilerinin seçmesi gerektiğini ve bunun bir referandumla belirlenmesi gerektiğini ifade etmiştir.[60] 1979'daki İslami Devrim'den sonra, “din ile devletin ayrılığını demokratik düzenin asli ilkesi ve önkoşulu” olarak benimsediğini belirtmiştir.[60] Pehlevi, İngiliz BBC’ye verdiği bir röportajda, daha liyakat esaslı olduğunu düşündüğü için İran’ın cumhuriyeti seçmesini tercih edeceğini söylemiştir.[61]
“İran’da Tutumları Analiz ve Ölçme Grubu; GAMAAN’ın 158.000 İranlı ile yaptığı ankete göre, İranlıların %80’i İslam Cumhuriyeti’nin yerine demokratik bir hükümet istemektedir.[60][62] Aynı GAMAAN anketi, 34 aday arasında Rıza Pehlevi’nin İran için geçiş dönemi dayanışma konseyini oluşturmak üzere en çok destek alan kişi olduğunu ve %32 ile %40 arasında destek gördüğünü tespit etmiştir.[60][62]
Pehlevi, İran’da daha fazla hoşgörü çağrısında bulunmuş; güç yoğunlaşmasını önlemek için denetleyici kurumların kurulmasını ve sivil toplumun güçlendirilmesini savunmuştur.[60][63] Pehlevi’nin demokratik bir İran vizyonunu savunduğu, bir kurucu meclis oluşturulması için özgür seçimlerden yana olduğu belirtilmiştir. Navarra Üniversitesi’ne göre Pehlevi, “monarşinin restorasyonu konusunda taahhütte bulunmayı reddetmiştir”. Pehlevi, Avrupa Parlamentosu üyelerine, rejimin düşüşünün ardından İran'ın Avrupa ve Batı'nın müttefiki olacağını söylemiştir.[4]
Rıza Pehlevi ve İran muhalefeti, demokratik ülkeleri, İslami rejimi ortadan kaldırarak İran'da laik bir demokrasi kurma çabalarını desteklemeye çağırmıştır.[60] Pehlevi, kendisinin ve muhalefetin, aktivistleri İran'da hapsedilen ve işkence gören hatta bazıları idam edilen, İran demokrasi hareketinin temsilcileri olduğunu söylemiştir. Pehlevi, İran içindeki muhaliflerle temas hâlindedir.[60]
İranlı aktivist ve gazeteci Homa Sarshar'a göre Pehlevi, “mesajlarında tutarlıdır”.[60] Sarshar, Pehlevi'nin bir koalisyonun parçası olması gerektiğini düşünmektedir. Amerika'da bulunan Demokrasileri Savunma Vakfı (FDD), tek bir temsilcinin İran mesajının duyulmasına yardımcı olabileceğini söylemiştir.[60]
İslam Cumhuriyeti'nin çökmesi durumunda kaos ihtimaliyle ilgili olarak Pehlevi, kaotik geçişler yaşayan diğer ülkelerden farklı olarak İran'ın kadim bir uygarlık olduğunu belirterek, “Biz Irak veya Afganistan değiliz. Biz binyıllardır birlik içinde olan bir milletiz. Hukukun üstünlüğü ve adalet olursa, anarşi olmayacaktır.” demiştir. Pehlevi, röportajda iç savaş çıkmayacağını da ifade etmiştir.[47]
Rıza Pehlevi, Haziran 2025'te muhalif yayın organı Iran International'a verdiği röportajda “hukuka uygun bir geçiş” sağlayacağına söz vermiştir. Geçiş dönemi adaleti konusunda uzmanların adil yargılamaları güvence altına alacağını, her sanığa mahkemede kendini savunma hakkı tanınacağını belirtmiştir. 1979 Devrimi'nin aksine idamların uygulanmayacağını söylemiştir. Geçişin 1979'a benzemeyeceğini belirten Pehlevi, “İnanca, etnik kökene veya görüşe bakılmaksızın tüm İranlılar için eşit haklar” sağlayacaklarını vurgulamıştır.[47]
Evliliği
[değiştir | kaynağı değiştir]Pehlevi, 1985 yılında Yasmine Etemad-Amini ile bir ilişkiye başlamıştır.[10] Çift, 12 Haziran 1986'da Greenwich, Connecticut'ta evlenmiştir. Yasmine Etemad-Amini bu evlililkten sonra soyadını Pehlevi'ye değiştirmiştir. Evlendikleri sırada Rıza Pehlevi 25, Yasmine ise 17 yaşındaydı.[64] Günümüzde çiftin üç kızı vardır: Nur (3 Nisan 1992 doğumlu), İman (12 Eylül 1993 doğumlu) ve Farah (17 Ocak 2004 doğumlu).
Dini İnancı
[değiştir | kaynağı değiştir]Din konusunda röportaj verdiğinde Pehlevi, dinin özel bir mesele olduğunu, ancak kendisinin almış olduğu eğitim ve yetiştirilmiş olduğu değerler ışığında Şii Müslüman olduğunu söylemiştir.[65] İranlı yazar Reza Bayegan da Veliaht Prens Reza'nın Müslüman inancına “derinden bağlı” olduğunun iddia edildiğini belirtmektedir. Pehlevi, Mekke’ye giderek orada Hac ibadetini yerine getirmiştir.[66]
6 Nisan 2024’te Prens Reza Pehlevi ve Prenses Yasmine Pehlevi, Teksas’ın Houston kentindeki Bhandara Atash Kadeh Zerdüşt tapınağını ziyaret etmiş ve "Yasna" ayinine aktif olarak katılmışlardır.[67] Ziyareti sırasında Reza Pehlevi, “Zerdüştlük, İran tarihi ve medeniyetiyle iç içedir. Yasmine ve ben, bu yerli İran inancını onurlandırmak ve Zerdüşt yurttaşlarımız ile Fars topluluğuyla dayanışma göstermek için Houston'daki Zerdüşt ateş tapınağını ziyaret ettik. Bu kadim İran inancı, büyük medeniyetimizin gelişiminde ve ilerlemesinde kritik bir role sahip olmuştur. Ve bugün gençlerimiz arasında gördüğümüz üzere, etkisinin yalnızca artmaya devam edeceğine inanıyorum.” ifadelerini kullanmıştır.[67]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Soloman, Deborah (26 Haziran 2009). "The Exile". The New York Times. 19 Aralık 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Şubat 2019.
- ^ a b "Reza Pahlavi | Exiled Crown Prince, Life in the U.S., Ties to Iran, Relationship with Trump and Netanyahu, & Biography | Britannica". Encyclopedia Britannica (İngilizce). Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ ""Iran" - Hemispheres Studies on Cultures and Societies Vol. 29, No. 4" (PDF). Institute of Mediterranean and Oriental Cultures Polish Academy of Sciences. 2014.
- ^ a b c "Reza Pahlavis card for a new Iran. Global Affairs. Universidad de Navarra". Global Affairs and Strategic Studies (İspanyolca). Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ "Iran's exiled royal calls for regime change — but few are listening". www.ft.com. Financial Times. 19 Haziran 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ a b Nashed, Mat. "After backing Israel, Iran's self-styled crown prince loses support". Al Jazeera (İngilizce). Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ Freedland, Jonathan (26 January 1997). "The Prince's Trust: The Boy Who Lost Everything". The Observer. London, United Kingdom. pp. 97, 168–169.
- ^ a b MEDIA, A.-J. "Pahlavi recalls 'tremendous boost to my morale' during Air Force training in Lubbock". Lubbock Avalanche-Journal (İngilizce). Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ MCCULLOUGH, JOHN. "Caprock Chronicles: Lubbock once home to crown prince of Iran". Lubbock Avalanche-Journal (İngilizce). Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ a b c "THE SHAH WITHOUT A COUNTRY". The Washington Post (İngilizce). 1989-05-21. ISSN 0190-8286. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ "Empress Farah Dibah Pahlavi, widow of the deposed shah... - UPI Archives". UPI (İngilizce). Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ "Fulfilling his father's deathbed wish, Crown Prince Reza will... - UPI Archives". UPI (İngilizce). Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ a b c "Former Student Prince Aims at Iranian Throne". The Berkshire Eagle. Pittsfield, Massachusetts. United Press International. 6 August 1981. p. 23.
- ^ a b "Former Iranian Crown Prince Reza Pahlavi will proclaim himself... - UPI Archives". UPI (İngilizce). Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ Koven, Ronald (28 July 1980). "Royal Heir: Family Hails Elder Son as New Shah". The Philadelphia Inquirer. The Washington Post Service. p. 7.
- ^ "Shah's Son Names Himself King, Bids Iran to End Its 'Nightmare'". The Miami Herald. 1 November 1980. p. 14.
- ^ Schweid, Barry (1 November 1980). "U.S. Vows Recognition, No Sanctions for Iran". The Miami Herald. The Associated Press. p. 14.
- ^ "Reza II vows to oust Khomeini". The Indianapolis News. The Associated Press. 5 August 1981. p. 1.
- ^ "Sharon Linked to '82 Anti-Khomeini Coup Plot". Los Angeles Times (İngilizce). 1988-10-28. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ "Shah's Son to Wed... Someone". Times-Advocate. Escondido, California. 3 May 1986. p. 2.
- ^ "Reza Pahlavi - "The Challenge Of Implementing Democracy And Human Rights In Iran"". www.rezapahlavi.org (İngilizce). Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ security (2018-06-19). "The Late Shah's Son Wants a Democratic Revolution in Iran". Bloomberg.com (İngilizce). Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ "Son of deposed Iranian Shah calls for U.S.-backed regime change". POLITICO (İngilizce). 2018-12-14. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ Newsroom, Iran International (2022-06-03). "Iran's Exiled Prince Calls For Coordinated Front Against Islamic Republic". www.iranintl.com (İngilizce). Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ "Islamic Revolutionary Guard must be proscribed, says Iran's exiled Crown Prince". www.telegraph.co.uk. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ Dennog, Bintia (2023-02-27). "Hundreds demonstrate in support of Iran's Reza Pahlavi at Oxford Union". Cherwell (İngilizce). Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ News, OxStu (2023-03-01). "Reza Pahlavi, Crown Prince of Iran, addresses the Oxford Union". The Oxford Student (İngilizce). Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ "Son of Iran's deposed Shah visits Israel, meets with Netanyahu". www.aa.com.tr. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ a b Staff, ToI (2023-04-17). "Son of Iran's last shah arrives in Israel to push for 'peaceful, prosperous future'". The Times of Israel (İngilizce). ISSN 0040-7909. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ Staff, ToI (2023-04-18). "Son of Iran's last shah pays condolence call to Dee family, visits Western Wall". The Times of Israel (İngilizce). ISSN 0040-7909. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ Kenneth M. Pollack; Daniel L. Byman; Martin S. Indyk; Suzanne Maloney (June 2009). "Toppling Tehran". Which Path to Persia?: Options for a New American Strategy toward Iran. Saban Center for Middle East Policy, Brookings Institution. p. 108. ISBN 978-0-8157-0379-2.
- ^ "U.S. should clear way for tech companies to help Iranians: former crown prince". Reuters (İngilizce). Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ "Iran Protests: Who Are the Opposition and Who Will Rule". Newsweek (İngilizce). 2018-01-05. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ Mather, Yassamine (2018). "The political economy of Iran's Islamic state, Donald Trump and threats of war". Critique. 46 (3): 443–469. doi:10.1080/03017605.2018.1496543. ISSN 1748-8605. S2CID 150167382.
- ^ Dagres, Holly (2023-01-24). "Can Reza Pahlavi help unite the Iranian opposition? A hashtag is suggesting so". Atlantic Council (İngilizce). Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ Life, Kayhan (2023-03-19). "A Survey by a US-Based Research Institute Shows Iranians Support Reza Pahlavi". KAYHAN LIFE (İngilizce). Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ Bruck, Connie (2006-02-27). "Exiles". The New Yorker (İngilizce). ISSN 0028-792X. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ "Wayback Machine" (PDF). 4 Ekim 2025 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ "Campaign To Give Power Of Attorney To Iran's Exiled Prince Gains Momentum". www.iranintl.com (İngilizce). 2023-01-18. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ "Photos: Thousands in L.A. rally in support of anti-government movement in Iran". Los Angeles Times (İngilizce). 2023-02-12. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ "Exiled prince warns West about Iran's role in spreading 'radical Islamism'". www.iranintl.com (İngilizce). 2024-07-10. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ "Listing the IRGC as a terrorist group will be a boost for Iran's democrats". www.telegraph.co.uk. 13 Temmuz 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ "Great Nation of Iran".
- ^ "شاهزاده رضا پهلوی: برای رهبری دوران گذار آمادهام". صدای آمریکا (Farsça). 2024-11-14. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ "Exiled prince Pahlavi says ready for interim rule". www.iranintl.com (İngilizce). 2024-11-14. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ "Prince Pahlavi entreats Trump not to fall for Tehran's diplomatic feints". www.iranintl.com (İngilizce). 2025-01-28. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ a b c "Regime change in Iran will pave the way for Mideast peace, exiled prince says". www.iranintl.com (İngilizce). 2025-06-22. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ "Iran's Crown Prince: My country is on the brink of a revolution like that of 1979". www.telegraph.co.uk. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ "با دخالت دولت آلمان، کنفرانس امنیتی مونیخ دوباره دعوت از شاهزاده رضا پهلوی را پس گرفت". www.iranintl.com (Farsça). 2025-02-13. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ "Iran's exiled prince says he was banned from Munich security conference". www.iranintl.com (İngilizce). 2025-02-06. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ "Munich Security Conference reinstates invitation to Iranian prince". www.iranintl.com (İngilizce). 2025-02-07. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ "Row escalates between Germany and exiled Iranian prince over conference invite". www.iranintl.com (İngilizce). 2025-02-13. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ a b "شاهزاده رضا پهلوی در نشست همگرایی مونیخ: هدف ما فقط نجات ایران است". www.iranintl.com (Farsça). 2025-02-16. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ لندن, کیهان. "برگزاری «نشست همگرایی مونیخ» با تأکید بر اصول همکاری احزاب آزادیخواه و میهنپرست و رهبری شاهزاده رضا پهلوی در انقلاب ملی ایران" (Farsça). Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ "شاهزاده در «نشست همگرایی مونیخ»: نقش فرامسلکی من را به نماینده یک جریان کاهش ندهید". iranglobal.info (Farsça). 2025-02-16. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ a b "تظاهرات طرفداران شاهزاده رضا پهلوی نزدیک محل برگزاری کنفرانس امنیتی مونیخ". BBC News فارسی (Farsça). 2025-02-15. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ "برنامه شاهزاده رضا پهلوی برای براندازی حکومت و بازسازی ایران". iranwire.com (Farsça). Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ "'Regime change' is only solution in Iran, Shah's son says".
- ^ "@PahlaviComms - X".
- ^ a b c d e f g h i j "Why the exiled crown prince of Iran thinks the Islamic Republic is coming to an end". ABC News (İngilizce). 2023-02-13. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ "Reza Pahlavi: Why The Shah's Son Is The Most Direct Path To Iranian Democracy". Worldcrunch (İngilizce). 2024-05-21. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ a b Newsroom, Iran International (2023-02-04). "Opinion Survey Reveals Overwhelming Majority Rejecting Iran's Regime". www.iranintl.com (İngilizce). Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ "Iranian crown prince the poster boy for democracy movement".
- ^ Pahlavi, Farah (2003). Kohan Diārā کهن دیارا (in Persian). Farzad. p. 462.
- ^ "The Exile (Published 2009)" (İngilizce). 2009-06-26. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ "Reza Pahlavi and the Question of Religion". payvand.com. Erişim tarihi: 2025-11-23.
- ^ a b "Instagram". www.instagram.com. Erişim tarihi: 2025-11-23.
Dış bağlantılar
[değiştir | kaynağı değiştir]
- Rıza Pehlevi'nin resmi web sitesi 1 Kasım 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  | Bir İranlının biyografisi ile ilgili bu madde taslak seviyesindedir. Madde içeriğini genişleterek Vikipedi'ye katkı sağlayabilirsiniz. |
- İranlı taslakları
- 1960 doğumlular
- Tahran doğumlular
- Pehlevi Hanedanı
- İranlı sekülaristler
- Yaşayan insanlar
- 20. yüzyıl İranlı yazarları
- İslamcılık eleştirmenleri
- Tahta çıkamayan varisler
- İranlı antikomünistler
- İranlı demokrasi aktivistleri
- İranlı muhalifler
- Amerika Birleşik Devletleri'ndeki İranlı göçmenler
- Muhammed Rıza Pehlevi
- Güney Kaliforniya Üniversitesinde öğrenim görenler
- Williams College'da öğrenim görenler