Petrosfer

Petrosfer, taş top veya taş küre (Grekçe: πέτρα, romanize: petra, "taş" ve Grekçe: σφαῖρα,romanize: sphaira, "top") herhangi bir boyuttaki, taştan yapılmış küresel insan yapımı nesneye verilen isimdir. Çoğunlukla tarih öncesi döneme ait olan bu eserler, oyma ve boyama da dahil olmak üzere, belirli işlevlerini yerine getirmek için bir şekilde değiştirilmiş veya yaratılmış olabilir.

Petrosferlerin çeşitli sınıfları mevcuttur; bunlar arasında;

Kosta Rika'nın taş küreleri,
İskoçya'dan boyalı çakıl taşları,
İskoçya'dan taş muskalar ve Traprain Law gibi yerlerden kumtaşı topları,
Çoğunlukla İskoçya'dan olan ancak Cumbria ve İrlanda'da da bulunan oyma taş toplar,
Mancınıklar için oyma taş gülleler.

Konkresyonlar ve sferolitler gibi doğal olarak oluşmuş taş küreler, zaman zaman petrosfer olarak yanlış tanımlanmıştır. Örneğin, marjinal arkeologlar ve tarih öncesi uzaylı ziyaretçilerin varlığını savunanlar, Meksika'nın Jalisco eyaletinde, Ahualulco de Mercado ve Ameca arasında, Sierra de Ameca'daki Cerro Piedras Bola çevresinde bulunan ve çapları 0,61 ila 3,35 m (2 ft 0 in ila 11 ft 0 in) arasında değişen taş kürelerin petrosfer olduğunu defalarca iddia etmişlerdir. Ancak bu doğal taş küreler, 20 ila 30 milyon yıllık bir volkanik kül akıntısı tüfünden erozyon sonucu ortaya çıkmış megasferülitlerdir; bu tüf başlangıçta onları çevrelemiş ve içinde oluşmuşlardır. Bu taş kürelerin petrosfer olduğunu savunanlar, argümanlarını bu kürelerin hepsinin mükemmel yuvarlak olduğu, granitten oluştuğu ve doğal süreçlerin taş küre üretemeyeceği gibi yanlış iddialara dayandırırlar. Benzer şekilde, top şeklindeki konkresyonlar, yani Kuzey Dakota'daki Cannonball Nehri boyunca ve Yeni Zelanda'nın Güney Adası'ndaki Moeraki yakınlarında bulunanlar da yanlışlıkla petrosfer olarak tanımlanmıştır.

Paleolitik dönemden kalma şekillendirilmiş taş toplar

Şekillendirilmiş taş toplar, Afrika, Asya ve Avrupa'daki Paleolitik yerleşim yerlerinde, Oldowan (yaklaşık 2,6 milyon – 1,7 milyon yıl önce), Aşölyen (yaklaşık 1,76 milyon – 130.000 yıl önce) ve Afrika Orta Taş Çağı (yaklaşık 280.000 – 50.000 yıl önce) taş alet endüstrileriyle ilişkili olarak bulunmuştur.^[1] İskoçya'dan taş kolyeler ve kumtaşı küreler, Traprain Law gibi yerleşim yerlerinde bulunmuştur.^[2] 2018 yılında Bosna'da 3,3 metre çapında bir petrosfer keşfedilmiştir.^[3]

Kullanım Alanları

Şekillendirilmiş taş topların işlevi hala tartışılmaktadır. Bazı arkeologlar bunların insanlar tarafından alet olarak kullanılmak üzere kasıtlı olarak şekillendirildiğini savunurken, diğerleri bunların kayaların başka amaçlarla kullanılmasının yan ürünleri olduğunu öne sürmektedirler.^[1] İsrail'deki Alt Paleolitik Qesem Mağarası'nda kemik iliği çıkarılması için şekillendirilmiş taş küreler kullanılmıştır.^[4]

Ayrıca bakınız

Kaynakça

^ ^a ^b Assaf, Ella; Caricola, Isabella; Gopher, Avi; Rosell, Jordi; Blasco, Ruth; Bar, Oded; Zilberman, Ezra; Lemorini, Cristina; Baena, Javier; Barkai, Ran; Cristiani, Emanuela (9 Nisan 2020). "Shaped stone balls were used for bone marrow extraction at Lower Paleolithic Qesem Cave, Israel". PLOS ONE (İngilizce). 15 (4). Bibcode:2020PLoSO..1530972A. doi:10.1371/journal.pone.0230972 . ISSN 1932-6203. PMC 7145020 . PMID 32271815.
^ Anderson, J. G. C.; Elder, S. (Haziran 1935). "Apophyllite from Traprain Law, East Lothian". Mineralogical magazine and journal of the Mineralogical Society (İngilizce). 24 (149): 90-91. doi:10.1180/minmag.1935.024.149.06. ISSN 0369-0148.
^ "Ritrovata in Bosnia un'enorme sfera di pietra nascosta sottoterra per millenni". La Stampa (İtalyanca). 3 Ocak 2018. Erişim tarihi: 25 Aralık 2025.
^ Assaf, Ella; Caricola, Isabella; Gopher, Avi; Rosell, Jordi; Blasco, Ruth; Bar, Oded; Zilberman, Ezra; Lemorini, Cristina; Baena, Javier; Barkai, Ran; Cristiani, Emanuela (2020). "Shaped stone balls were used for bone marrow extraction at Lower Paleolithic Qesem Cave, Israel". PloS One. 15 (4): e0230972. doi:10.1371/journal.pone.0230972. ISSN 1932-6203. PMC 7145020 . PMID 32271815.

Dış bağlantılar

Wikimedia Commons'ta Petrosfer ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

Scottish Stone charms 11 Haziran 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Ruffell, W.L., 1996, The Gun - Smoothbore Era 1550-1860: Projectiles Royal New Zealand Artillery Old Comrades' Association, New Zealand.
Hoopes, J.W., 2005, The Stone Balls of Costa Rica University of Kansas, Lawrence, Kansas.
Hunterian Museum and Art Gallery, nd, Carved Stone Balls A gallery of carved stone ball photographs & information
Marischal Virtual Museum, nd, ball, carved stone Aberdeen Museum's virtual gallery of their Carved Stone balls
A Researcher's Guide to Local History terminology
Carved Stone Balls of Skara Brae

[:0-1] Assaf, Ella; Caricola, Isabella; Gopher, Avi; Rosell, Jordi; Blasco, Ruth; Bar, Oded; Zilberman, Ezra; Lemorini, Cristina; Baena, Javier; Barkai, Ran; Cristiani, Emanuela (9 Nisan 2020). "Shaped stone balls were used for bone marrow extraction at Lower Paleolithic Qesem Cave, Israel". PLOS ONE (İngilizce). 15 (4). Bibcode:2020PLoSO..1530972A. doi:10.1371/journal.pone.0230972 . ISSN 1932-6203. PMC 7145020 . PMID 32271815.

[2] Anderson, J. G. C.; Elder, S. (Haziran 1935). "Apophyllite from Traprain Law, East Lothian". Mineralogical magazine and journal of the Mineralogical Society (İngilizce). 24 (149): 90-91. doi:10.1180/minmag.1935.024.149.06. ISSN 0369-0148.

[3] "Ritrovata in Bosnia un'enorme sfera di pietra nascosta sottoterra per millenni". La Stampa (İtalyanca). 3 Ocak 2018. Erişim tarihi: 25 Aralık 2025.

[4] Assaf, Ella; Caricola, Isabella; Gopher, Avi; Rosell, Jordi; Blasco, Ruth; Bar, Oded; Zilberman, Ezra; Lemorini, Cristina; Baena, Javier; Barkai, Ran; Cristiani, Emanuela (2020). "Shaped stone balls were used for bone marrow extraction at Lower Paleolithic Qesem Cave, Israel". PloS One. 15 (4): e0230972. doi:10.1371/journal.pone.0230972. ISSN 1932-6203. PMC 7145020 . PMID 32271815.

[1]

[2]

[3]

[4]