Mardin Arapçası
| Mardin Arapçası | |
|---|---|
| Dil ailesi | Afro–Asyatik → Semitik → Orta Semitik → Arapça → Kuzey Mezopotamya (Qeltu/Kıltu) |
| Yazı sistemi | Arap alfabesi (geleneksel), Latin (transkripsiyonlarda) |
| Dil kodları | |
| ISO 639-3 | yok (lehçe kümesi) |
| Glottolog | anat1256[1] |
 | |
Mardin Arapçası, Türkiye’nin güneydoğusunda Mardin ve çevresinde konuşulan, Arapçanın Kuzey Mezopotamya (Qeltu/Kıltu) grubuna ait yerel bir dildir.[2][3] Lehçe; Türkçe, Kürtçe ve Süryanice ile uzun süreli temasın etkilerini yansıtan fonetik ve sözvarlığı özellikleriyle tanınır.[4][5]
Sınıflandırma
[değiştir | kaynağı değiştir]Mardin’de konuşulan yerel Arapça, Kuzey Mezopotamya Arapçasının qeltu/kıltu kolu içinde değerlendirilir.[6] Jastrow’un sınıflamasında Anadolu Arapçası; Mardin, Siirt, Diyarbakır, Kozluk–Sason gibi alt kümelere ayrılır.[7]
Coğrafi dağılım ve konuşur topluluk
[değiştir | kaynağı değiştir]Lehçe başta Mardin ili merkezi ve Midyat, Kızıltepe çevresi olmak üzere kırsal/yarı-kentsel yerleşimlerde görülür; konuşurlar iki dillilik (Arapça–Türkçe) ve kimi yerlerde üç dillilik (Arapça–Türkçe–Kürtçe) gösterir.[8][9]
Dil özellikleri
[değiştir | kaynağı değiştir]- Fonoloji
Qeltu grubuna özgü bazı karşıtlıklar (örn. /q/’nin korunumu, interdental sürtünmeli ünsüzlerin görece korunması) Mardin verisinde de gözlenir; ayrıca Türkçe/Kürtçe temaslı ses özellikleri rapor edilmiştir.[10][11]
- Morfoloji ve sözvarlığı
Türkçe ve Kürtçeden yoğun alıntılar; alıntı sözcüklerin Arapça çekim sistemine uyarlanması (türetim kalıplarıyla) literatürde ayrıntılı örneklerle sunulur.[12] Lahdo’nun Siirt/Tillo çalışması; anlatı söyleminde başlık–artalan, öne çıkarma/topiklilik gibi sentaktik unsurları da inceleyerek Anadolu Arapçasının yapısal çeşitliliğini gösterir.[13]
Sosyodilbilim
[değiştir | kaynağı değiştir]Cumhuriyet dönemi boyunca Arapçanın kamusal görünürlüğüyle ilgili politikalar, güneydeki Arapça topluluklarını etkiledi; son yıllarda dil ideolojilerindeki değişim, yerel Arapçanın algısına da yansımaktadır.[14] Bölge konuşurlarında iki/üç dillilik yaygındır ve kuşaklar arası aktarım ile kentleşme, lehçenin kullanım alanlarını etkilemektedir.[15]
İlişkili lehçeler
[değiştir | kaynağı değiştir]Mardin Arapçası, Türkiye’deki diğer qeltu adacıklarıyla (Siirt/Tillo, Kozluk–Sason, tarihsel Diyarbakır vb.) bir küme oluşturur; Anadolu Arapçası başlığı altında genel sınıflandırmada birlikte anılır.[16][17]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "{{{name}}}". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ Otto Jastrow (2011). "The Arabic Dialects of Mardin". European Journal of Turkish Studies (İngilizce).
- ^ Arabic in the City: Chapter 6 – Anatolian Arabic (Turkey): Classification and Features (İngilizce). Language Science Press. 2020.
- ^ Otto Jastrow (2015). "Turkish and Kurdish influences in the Arabic Dialects of Anatolia" (İngilizce). Tallinn University.
- ^ A. Lahdo (2009). The Arabic dialect of Tillo (Siirt region) (İngilizce). Uppsala University.
- ^ Arabic in the City: Chapter 6 – Anatolian Arabic (Turkey) (İngilizce). Language Science Press. 2020.
- ^ Otto Jastrow (2011). "The Arabic Dialects of Mardin". EJTS (İngilizce).
- ^ Jastrow (2011). "The Arabic Dialects of Mardin" (İngilizce).
- ^ S. Istanbullu (2024). "Changing ideologies about Arabic in Turkey and the Arab world". Arabic (EUP) (İngilizce).
- ^ Arabic in Iraq, Syria and Southern Turkey (Chapter 4) (İngilizce). Language Science Press. 2020.
- ^ "What Effect Has Contact with Arabic Had on the Glottal ..." (PDF). Arabica/Brill (makale PDF) (İngilizce). 2025.
- ^ Otto Jastrow (2015). "Turkish and Kurdish influences in the Arabic Dialects of Anatolia" (İngilizce).
- ^ A. Lahdo (2009). The Arabic dialect of Tillo in the region of Siirt (İngilizce). Uppsala.
- ^ S. Istanbullu (2024). "Changing ideologies about Arabic in Turkey and the Arab world". Arabic (EUP) (İngilizce).
- ^ "Arabic in the City: Anatolian Arabic (Turkey)" (İngilizce). LangSci Press. 2020.
- ^ "Anatolian Arabic (genel küme maddesi, enwiki)" (İngilizce). Erişim tarihi: 25 Ekim 2025.
- ^ Arabic in Iraq, Syria and Southern Turkey (İngilizce). LangSci Press. 2020.
Genel kaynaklar
[değiştir | kaynağı değiştir]- Otto Jastrow (2011). "The Arabic Dialects of Mardin". European Journal of Turkish Studies (İngilizce).
- Arabic in the City: Chapter 6 – Anatolian Arabic (Turkey) (İngilizce). Language Science Press. 2020.
- Arabic in Iraq, Syria and Southern Turkey (Chapter 4) (İngilizce). Language Science Press. 2020.
- A. Lahdo (2009). The Arabic dialect of Tillo (Siirt) (İngilizce). Uppsala University.
- Otto Jastrow (2015). "Turkish and Kurdish influences in the Arabic Dialects of Anatolia" (İngilizce). Tallinn University.
- S. Istanbullu (2024). "Changing ideologies about Arabic in Turkey and the Arab world". Arabic (EUP) (İngilizce).
Dış bağlantılar
[değiştir | kaynağı değiştir]- Arabic in the City – Anadolu Arapçası üzerine bölüm (açık erişim)
- EJTS – The Arabic Dialects of Mardin (açık erişim)