Lutatius Antlaşması

Lutatius Antlaşması

Tür	Barış antlaşması
Bağlam	Birinci Pön Savaşı'nı Kartaca ve Roma Cumhuriyeti arasında sona erdiren antlaşma
Taslak tarihi	MÖ 241
İmzalanma tarihi	MÖ 241 Ek madde: MÖ 237
Arabulucular	Hamilcar Barca Gaius Lutatius Catulus
Müzakereciler	Gisco Gaius Lutatius Catulus Quintus Lutatius Cerco

Lutatius Antlaşması, Kartaca ile Roma arasında MÖ 241 yılında imzalanmış (MÖ 237 yılında yeniden düzenlenmiştir) ve 23 yıl süren Birinci Pön Savaşı’nı sona erdirmiştir. Savaşın büyük bölümü, Sicilya adasında ve adayı çevreleyen sularda cereyan etmiştir. MÖ 241 yılında, Kartaca donanması, Sicilya’daki son kuşatma altındaki kalelerini kurtarmak amacıyla uygulanan ablukayı kaldırmaya çalışırken, Gaius Lutatius Catulus komutasındaki bir Roma filosu tarafından mağlup edilmiştir. Yenilgiyi kabul eden Kartaca Senatosu, Sicilya’daki ordu komutanı Hamilcar Barca’ya, mevcut koşullar çerçevesinde mümkün olan en iyi şartlarda Roma ile barış antlaşması müzakeresi yürütme talimatı vermiştir. Hızla bir antlaşma taslağı üzerinde mutabakata varılmış, ancak Roma’ya onay için gönderildiğinde bu taslak reddedilmiştir.

Roma, meseleyi çözmek amacıyla on kişilik bir komisyon göndermiştir. Bu komisyon, Kartaca’nın elinde tuttuğu Sicilya topraklarının tamamını devretmesini; civardaki bazı ada gruplarından vazgeçmesini; tüm Roma esirlerini fidye talep etmeksizin serbest bırakmasını (ancak Roma’nın elinde bulunan Kartaca esirlerinin salıverilmesi için fidye ödenmesi gerekmiştir); ve 3.200 talent gümüş  – 82.000 kilogram (81 emperyal ton)  – . (yaklaşık 82.000 kilogram veya 81 emperyal ton) gümüş tazminatı on yıl içerisinde ödemesini öngören bir düzenlemeyi kabul etmiştir. Antlaşma, zafer kazanan ve ilk taslağı müzakere eden Gaius Lutatius Catulus’un adını taşımaktadır.

MÖ 237 yılında, Kartaca uzun ve zorlu geçen bir iç savaştan toparlanmaya çalışırken, isyancılara kaybettiği Sardinya adasını geri almak amacıyla bir sefer hazırlamıştır. Roma ise bu girişimi, alaycı bir tutumla, bir savaş ilanı olarak değerlendirdiğini bildirmiştir. Roma’nın barış şartları, Sardinya ve Korsika’nın devri ile ek olarak 1.200 talent (yaklaşık 30.000 kg veya 30 emperyal ton) tutarında bir tazminat ödenmesini içermekteydi. Otuz yıllık savaşlardan zayıf düşen Kartaca, Roma ile yeniden bir çatışmaya girmek yerine bu şartları kabul etmek zorunda kalmıştır; böylece ek ödeme yükümlülüğü ile Sardinya ve Korsika’nın terk edilmesi, antlaşmaya eklenmiştir.

Birincil kaynaklar

Polybius "olağanüstü derecede bilgili, çalışkan ve sezgili bir tarihçi".

Birinci Pön Savaşı’na dair hemen her yönün başlıca kaynağı, tarihçi Polibios’tur (y. 200–y. 118 MÖ). Polibios, MÖ 167 yılında rehine olarak Roma’ya gönderilmiş bir Yunandı. Eserleri arasında günümüze ulaşmamış olan bir askerî taktikler kılavuzu da bulunmaktaydı; ancak günümüzde esas olarak, MÖ 146’dan sonra kaleme aldığı Tarihî Eserler (Histories) adlı yapıtıyla tanınmaktadır. Bu eser, savaşın sona ermesinden yaklaşık bir yüzyıl sonra yazılmıştır. Polibios’un çalışması, Kartaca ve Roma perspektifleri arasında büyük ölçüde tarafsız ve genel olarak nesnel kabul edilmektedir.

Kartaca'nın yazılı kayıtları, başkent Kartaca’nın MÖ 146 yılında yıkılmasıyla birlikte yok olmuştur; dolayısıyla Polibios’un Birinci Pön Savaşı’na dair anlatımı, günümüze ulaşmayan çeşitli Yunanca ve Latince kaynaklara dayanmaktadır. Tarihî Eserler (Histories) adlı kırk kitaptan oluşan eserin yalnızca birinci kitabının bir bölümü Birinci Pön Savaşı’na ayrılmıştır. Polibios’un anlatımının doğruluğu son 150 yıl boyunca yoğun biçimde tartışılmıştır; ancak modern akademik görüş, bu anlatımın büyük ölçüde olduğu gibi kabul edilmesi yönündedir. Modern kaynaklarda antlaşmaya dair detaylar neredeyse tamamen Polibios’un anlatımının yorumlarına dayanmaktadır. Modern tarihçi Andrew Curry, “Polibios’un oldukça güvenilir olduğu” sonucuna varmaktadır; Dexter Hoyos ise onu “olağanüstü derecede bilgili, çalışkan ve ileri görüşlü bir tarihçi” olarak tanımlamaktadır. Savaşa ve onu sona erdiren antlaşmaya dair diğer, daha geç dönemlere ait tarihsel eserler de mevcuttur; ancak bunlar parçalı veya özet biçimdedir. Modern tarihçiler genellikle Diodoros Siculus ve Cassius Dio’nun eserlerini de dikkate alır; ayrıca, çok daha erken kaynaklara dayanan 12. yüzyıl Bizans kronikçisi İoannis Zonaras’ın çalışmaları da zaman zaman kullanılır. Tüm bu yazarlar, Polibios gibi, bilgilerini esasen artık kaybolmuş olan daha eski kaynaklardan türetmiştir. Klasikçi Adrian Goldsworthy, “Polibios’un anlatımı, diğer kaynaklarla çeliştiğinde genellikle tercih edilmelidir” demektedir. Polibios dışındaki kaynaklar, Bernard Mineo'nun "Polibios dışındaki Pön Savaşları için başlıca edebi kaynaklar" (Principal Literary Sources for the Punic Wars (apart from Polybius)) başlıklı çalışmasında tartışılmıştır.

Birinci Pön Savaşı

Birinci Pön Savaşı’ndan önceki bir yüzyıllık dönemde, Roma Cumhuriyeti güney İtalya ana karasında saldırgan bir genişleme politikası yürütmekteydi. MÖ 272 yılına gelindiğinde, Arno Nehri’nin güneyindeki İtalya yarımadasının tamamını fethetmişti. Aynı dönemde, başkenti günümüz Tunus’unda bulunan Kartaca ise, askeri ve ticari bir imparatorluk kurarak güney Hispania, Kuzey Afrika’nın büyük bir kıyı şeridi, Balear Adaları, Korsika, Sardinya ve Sicilya’nın batı yarısında hâkimiyet kurmuştu. MÖ 264 yılı itibarıyla Kartaca ve Roma, Batı Akdeniz’deki en güçlü iki devlet konumundaydı. Bu iki devlet, MÖ 509, MÖ 348 ve yaklaşık MÖ 279 yıllarında yapılan resmî ittifaklar yoluyla karşılıklı dostluklarını birkaç kez teyit etmişlerdi. İlişkiler iyi seviyedeydi ve güçlü ticari bağlar mevcuttu. Ancak MÖ 264 yılında, Sicilya’nın kuzeydoğu ucunda yer alan Messana (günümüzde Messina) şehri nedeniyle iki şehir devleti arasında savaş patlak verdi.

Birinci Pön Savaşı’nın başında Roma ve Kartaca’nın kontrol ettiği topraklar

Savaş 23 yıl sürmüş olup, denizcilik yönüyle antik dünyanın en büyük ve en uzun deniz savaşı niteliğini taşımaktadır. MÖ 249 yılına gelindiğinde savaş, Romalıların Kartacalıları kesin bir şekilde mağlup etmeyi ve asgari olarak Sicilya'nın tamamını kontrol altına almayı hedeflediği bir mücadeleye dönüşmüştü. Kartacalılar ise, geleneksel politikaları doğrultusunda, düşmanlarının kendilerini yıpratmasını bekleyerek sonrasında sahip oldukları toprakların bir kısmını ya da tamamını geri almayı ve karşılıklı olarak tatmin edici bir barış antlaşması müzakere etmeyi amaçlıyorlardı. Roma, kara kuvvetleri bakımından daha güçlüydü ve Sicilya’nın büyük bir kısmını ele geçirmişti. Kartaca liderliği ise, Kuzey Afrika’da Numidyalılar aleyhine topraklarını genişletmeyi tercih etmekte ve muhtemelen Sicilya’yı ikincil bir cephe olarak görmekteydi.

MÖ 250 yılından itibaren Kartacalılar Sicilya’da yalnızca iki şehri ellerinde tutmaktaydı: Lilybaeum ve Drepana. Bu şehirler iyi tahkim edilmişti ve batı kıyısında yer almaları sayesinde, Roma'nın üstün kara ordusunun müdahalesine imkân vermeksizin ikmal edilip takviye alabiliyorlardı. MÖ 247 yılında Hamilcar Barca Sicilya’daki Kartaca kuvvetlerinin komutasını devraldığında, kendisine yalnızca küçük bir ordu tahsis edilmişti ve Kartaca donanması kademeli olarak geri çekilmişti. Yirmi yılı aşkın süren savaşın ardından, her iki devlet de mali açıdan tükenmiş durumdaydı ve orduları ile donanmaları için askerî çağdaki yeterli insan gücünü bulmakta büyük güçlük çekiyordu. Kartaca’nın mali durumuna dair kanıtlar arasında, Ptolemaios Mısırı’ndan talep ettikleri ve reddedilen 2.000 talentlik borç isteği de yer almaktadır. Roma da iflasın eşiğine gelmişti ve donanma ile lejyonlara insan kaynağı sağlayan yetişkin erkek vatandaş sayısı, savaşın başından bu yana %17 oranında azalmıştı.

MÖ 243 yılının sonlarında, Drepana ve Lilybaeum’u deniz ablukasını genişletmeden ele geçiremeyeceklerini fark eden Roma Senatosu, yeni bir donanma inşa etmeye karar vermiştir. Devlet hazinesi tükenmiş olduğundan, Senato Roma’nın en zengin vatandaşlarına başvurarak her birinden, savaş kazanıldığında Kartaca’ya yükletilecek tazminatlardan geri ödenmek üzere, birer gemi inşa etmeleri için borç talep etmiştir. Sonuç olarak, yaklaşık 200 büyük savaş gemisinden oluşan, devletin bütçesine yük olmadan inşa edilmiş, donatılmış ve mürettebat sağlanmış bir donanma ortaya çıkmıştır.

Kartacalılar, Sicilya’ya ikmal ulaştırmak amacıyla daha büyük bir donanma toplamışlardır. Ancak bu donanma, MÖ 10 Mart 241 tarihinde Gaius Lutatius Catulus ve Quintus Valerius Falto komutasındaki Roma donanması tarafından önlenmiş ve şiddetli geçen Aegates Deniz Muharebesi'nde, daha iyi eğitimli olan Romalılar, sayıca eksik ve yetersiz eğitilmiş Kartaca donanmasını mağlup etmiştir. Kartaca’nın 250 savaş gemisinden 50’si batırılmış — bunların 20’si mürettebatıyla birlikte yok olmuştur — ve 70’i ele geçirilmiştir. Bu kesin zaferin ardından Romalılar, Sicilya’da Lilybaeum ve Drepana’ya karşı kara operasyonlarına devam etmişlerdir.

Antlaşma

MÖ 109 yılına ait, Catulus’un zaferine atıfta bulunan bir Roma sikkesi; üzerinde meşe yapraklarından oluşan bir çelenk içinde bir savaş kadırgası tasviri bulunmaktadır.

Kartaca’nın yardım girişiminin başarısızlığa uğramasının ardından, Kartaca Senatosu yeni bir donanma inşa etmek ve bunu donatmak için gerekli kaynakları tahsis etme konusunda isteksizdi. Zaten, muhtemelen Sicilya’daki garnizonlar bu süreç tamamlanmadan önce açlığa mahkûm edilerek teslim olmaya zorlanacaktı. Bunun yerine Senato, Hamilcar’a mümkün olan en iyi şartlarda Roma ile bir barış antlaşması müzakere etmesi talimatını verdi. Barış yapma emrini aldıktan sonra Hamilcar, teslimiyetin gereksiz olduğunu ileri sürerek bu emre karşı çıktı. Modern tarihçilerin bir kısmı, Hamilcar’ın, 23 yıl süren savaşın Kartaca açısından resmî bir yenilgiyle sonuçlanmasını belgeleyen antlaşmayla isminin anılmasını, politik ve prestij kaygıları nedeniyle istememiş olabileceği ihtimalini gündeme getirmiştir. Adadaki bir sonraki en kıdemli Kartaca yetkilisi olan Lilybaeum komutanı Gisco’ya, antlaşma şartlarını müzakere etme görevi bırakılmıştır.

Gisco, Sicilya’daki yeni zafer kazanmış Roma komutanı Catulus ile görüşmelere başlamıştır. Roma’da uzun süredir uygulanan usule göre, her yıl iki konsül atanır ve her biri bir orduya komuta ederdi. Catulus’un görev süresinin sonuna yaklaşılmıştı ve yerine geçecek komutanın kısa süre içinde Sicilya’ya gelmesi bekleniyordu. Bu durum, Catulus’un müzakerelerde daha esnek davranmasına yol açtı; zira, yetkisi devam ederken kesin bir barış antlaşması imzalamayı ve böylece uzun süren savaşı sona erdirme onurunu elde etmeyi arzuluyordu. Gisco ve Catulus şu konularda mutabakata vardılar: Kartaca, Sicilya’da elinde tuttuğu tüm toprakları devredecek; tüm Roma esirlerini fidye talep etmeksizin serbest bırakacak (ancak Roma’nın elinde bulunan Kartaca esirlerinin salıverilmesi için fidye ödenecekti); ve 2.200 talent (yaklaşık 57.000 kilogram veya 56 emperiyal ton) gümüşü 20 yıl içinde ödeyecekti. Bu şartlar onay için Roma’ya gönderildi, ancak Roma’daki üç halk meclisinden biri olan Comitia centuriata tarafından reddedildi. Bunun üzerine, meseleyi çözmek amacıyla on kişilik bir komisyon Sicilya’ya gönderildi. Bu komisyona, Catulus’un kardeşi ve o sırada onun yerine konsül olarak görev yapmakta olan Quintus Lutatius Cerco başkanlık ediyordu. Antik Roma tarihçisi Adam Ziolkowski, Roma’da antlaşmaya ve belki de savaşın sona ermesine tümüyle karşı olan bir fraksiyon bulunduğunu ve bu grubun eski konsül Aulus Manlius Torquatus Atticus tarafından yönetildiğini ileri sürmektedir. Roma’daki karar alıcılar arasında yaşanan bu olası görüş ayrılığı, MÖ 241 yılında Atticus’un, Cerco ile birlikte tekrar konsül seçilmesiyle somutlaşmıştır.

Gisco, komisyonla yapılan görüşmelerde hızla ek tavizleri kabul etmiştir: Sicilya’ya yakın bazı adalar da devredilecekti;(Muhtemelen Lipari, Aegades Adaları ve Ustica adaları kastedilmektedir.) Tazminat miktarı 3.200 talente yükseltilmiş, bu miktarın ek 1.000 talentlik kısmı derhal ödenmek üzere kararlaştırılmıştır. Goldsworthy, bunun yakın zamanda zafer kazanan donanmayı inşa etmek için borç alınan paranın hızlıca geri ödenebilmesi amacıyla yapıldığını öne sürer, kalan bakiyenin ödeme süresi ise 10 yıla indirilmiştir. Nihai antlaşmada bazı küçük maddeler de yer almıştır: Taraflardan hiçbiri diğerinin müttefiklerine müdahale etmeyecek veya onlara savaş açmayacak; birbirlerinin topraklarından asker devşirmeyecek; ya da kamu projeleri için diğer tarafın topraklarından mali kaynak toplamayacaktı. Tüm bu şartlar, Sicilya’da prokonsül olarak görevde kalan Catulus’un adını taşıyan Lutatius Antlaşması’nda resmiyet kazanmıştır. Hamilcar, Sicilya’daki komutanlığı derhal Gisco’ya devretmiş ve Gisco, kabul edilen şartları Kartaca’ya resmen bildirmekle görevlendirilmiştir. Catulus ise 4 Ekim’de Roma’ya dönerek zafer alayını (triumphus) kutlamıştır.

Modern araştırmacıların antlaşmaya dair görüşleri çeşitlilik göstermektedir. Nigel Bagnall, her iki tarafın müzakerecilerinin de “talep ve beklentilerinde gerçekçi ve makul davrandıklarını” ifade etmektedir. Adrian Goldsworthy, “barış şartlarının Kartaca’nın mağlup edildiğini açıkça ortaya koyduğunu” belirtirken, Richard Miles ise “241 yılında kabul edilen şartların ağır” olduğunu öne sürmektedir. Öte yandan, Bruno Bleckmann antlaşmayı “dikkate değer ölçüde ılımlı” olarak nitelendirirken, Howard Scullard ise Kartaca açısından “bir nebze hafif” olduğunu belirtmektedir.

Sardinya ve Korsika

Kartaca, Sicilya’daki 20.000 kişilik ordusunu Kuzey Afrika’ya tahliye ettikten sonra, bu birliklerle maaş ödemelerine ilişkin bir anlaşmazlık içerisine sürüklendi. Sonunda, birlikler ayaklandı ve Kartaca ile aralarında bir savaş başladı. Kartaca topraklarının merkezinde, organize ve tecrübeli bir Kartaca karşıtı ordunun oluştuğuna dair haberler hızla yayıldı; bazıları yakın zamanda fethedilmiş, tamamı ise kısa süre önce sona eren savaşı finanse etmek amacıyla ağır baskılara maruz kalmış birçok şehir ve kasaba isyan etti. Bu isyancılar, ayaklanan kuvvetlere 70.000 kişilik ek asker desteği sağladı ve yiyecek ile mali kaynak temin etti.

Roma, Kartaca’nın içinde bulunduğu bu zor durumdan yararlanmayı kesin bir şekilde reddetti ve yakın zamanda yapılan antlaşmanın hükümlerine sadık kaldı. İtalyanlara isyancılarla ticaret yapmaları yasaklanırken, Kartaca ile ticaret yapmaları teşvik edildi; ayrıca, hâlen Roma’nın elinde bulunan 2.743 Kartacalı esir, fidye alınmaksızın serbest bırakıldı ve derhal Kartaca ordusuna katıldılar. Roma’nın uydusu olan Siraküza Krallığı’nın hükümdarı II. Hiero’ye, Kartaca’nın kendi iç bölgelerinden temin edemediği ve büyük ölçüde ihtiyaç duyduğu gıda maddelerini göndermesine izin verildi. MÖ 240 yılının sonlarında veya MÖ 239 yılının başlarında, Sardinya’daki Kartaca garnizonları da isyana katılarak subaylarını ve adanın valisini öldürdüler. Kartaca, adayı geri almak için bir kuvvet gönderdi; ancak bu kuvvet de adaya vardığında ayaklandı, önceki isyancılarla birleşti ve adadaki tüm Kartacalıları öldürdü. Daha sonra isyancılar Roma’dan himaye talep etti; ancak bu talep reddedildi.

Antlaşma uyarınca Kartaca'nın Roma'ya devrettiği topraklar pembe renkle gösterilmiştir

MÖ y. 237 yılında, Sardinya’nın yerli halkı ayaklanarak isyancı Kartaca garnizonunu adadan çıkarmış ve bu garnizon Roma denetimindeki İtalya’ya sığınmıştır. Afrika’daki savaşın sona ermesinin ardından, bu garnizon bir kez daha Roma’dan yardım talep etmiştir. Bu kez Romalılar talebi kabul etmiş ve hem Sardinya’yı hem de Korsika’yı ele geçirmek üzere bir sefer hazırlamışlardır. Kaynaklarda, Romalıların üç yıl önceki tutumlarından neden farklı davrandıkları net olarak belirtilmemektedir.

Polibios, bu müdahaleyi savunulamaz bulmaktadır. Kartaca, Roma’ya bir heyet göndererek Lutatius Antlaşması’na atıfta bulunmuş ve adayı geri almak amacıyla, 300 yıldır sahip oldukları bu topraklar için kendi seferlerini hazırladıklarını belirtmiştir. Roma Senatosu ise, Kartaca’nın bu hazırlığını bir savaş ilanı olarak değerlendirmiş ve Kartaca’dan Sardinya ile Korsika’yı devretmesini ve buna ek olarak 1.200 talentlik bir tazminat ödemesini barış şartı olarak talep etmiştir gümüşe denk gelmektedir. Otuz yıllık savaşlardan zayıf düşen Kartaca, Roma ile yeniden bir çatışmaya girmektense bu şartları kabul etmiştir. Sardinya’nın (ve dolaylı olarak Korsika’nın) devri ve ek tazminat ödemesi, antlaşmaya bir ek protokol (kodisil) olarak dâhil edilmiştir. Polibios, bu durumu “her türlü adalete aykırı” olarak nitelendirmiştir. Modern tarihçiler ise Romalıların bu tutumunu “sebepsiz saldırganlık ve antlaşma ihlali”, “utanmazca fırsatçılık” ve “ahlaki olmayan bir eylem” şeklinde tanımlamışlardır.

Sonuçlar

Roma açısından bu antlaşma, İtalya Yarımadası dışına yönelik genişlemesinin başlangıcını temsil etmiştir. Sicilya, Roma’nın ilk eyaleti olarak Sicilia adıyla bir praetor tarafından yönetilmeye başlanmıştır — ancak Syracuse kenti bu düzenlemenin dışında tutulmuş, nominal olarak bağımsız kalmış ve Roma’nın yakın bir müttefiki olmayı sürdürmüştür.

Roma, en az yedi yıl boyunca Sardinya ve Korsika’da güçlü bir askerî varlık bulundurmak zorunda kalmış; bu süre zarfında yerel halkın direnişini bastırmak için yoğun çaba harcamıştır. Bu tarihten itibaren Roma, Batı Akdeniz’deki başlıca askerî güç haline gelmiş ve giderek tüm Akdeniz bölgesinde baskın bir konuma yükselmiştir.

Roma’nın Sardinya ve Korsika’yı ele geçirmesi ile ek tazminat yükümlülüğü, Kartaca’da ciddi bir hoşnutsuzluk yaratmış; Kartaca, Roma’nın kendisine biçtiği konumu hiçbir zaman tamamen kabullenmemiştir. MÖ 218 yılında Kartaca’nın, Roma korumasındaki doğu İberya’daki Saguntum kentini kuşatması Roma ile Kartaca arasında İkinci Pön Savaşı’nı başlatmıştır

Notlar, Atıflar ve Kaynakça

Ayrıca bakınız

• Polybius on the First Punic War