Kutup-halkalı galaksi
Kutup-halkalı gökada, kutupları üzerinden dönen gaz ve yıldızlardan oluşmuş bir dış halkaya sahip olan gökada türüdür.[1] Kutup halkalarının, iki gökadanın birbiriyle kütleçekimsel olarak etkileşime girmesi sonucu oluştuğu düşünülmektedir. Olasılıklardan biri, yakınından geçen bir gökadadan gelgit etkisiyle koparılan materyalin bir kutup halkası oluşturmasıdır.[2] Diğer bir olasılık ise daha küçük bir gökadayla daha büyük bir gökadanın dönme düzlemine dik olarak çarpışması ve bu küçük gökadanın halka yapısını fiilen oluşturmasıdır.[3]
En iyi bilinen kutup-halkalı gökadalar S0'lar (merceksi) olsa da fiziksel açıdan bakıldığında bu gökadalar, birkaç eliptik gökadanın da dahil olduğu daha geniş bir kategorinin parçasıdır.
Kutup-halkalı gökada olarak tanımlanan ilk dört S0 gökadası NGC 2685,[4] NGC 4650A,[5][6] A 0136-0801[3] ve ESO 415-G26'dır.[6] İlk tanımlanan bu gökadalar yoğun bir şekilde incelenmiş olsa da o zamandan beri daha birçok kutup-halkalı gökada keşfedilmiştir.[7] Yakınımızdaki merceksi gökadaların yaklaşık %0,5'inin S0 tipi kutup-halkalı olduğu düşünülmektedir ve tüm merceksi gökadaların %5'inin yaşamları boyunca herhangi bir döneminde bir kutup halkasına sahip olmuş olabileceği muhtemeldir.[7]
İlk kutup-halkalı eliptik gökadalar 1978 yılında tanımlanmıştır. Bunlar NGC 5128, NGC 5363, NGC 1947 ve Cygnus A'dır.[8] O dönemde NGC 2685 ve NGC 4650A gibi kutup-halkalı S0 gökadalarının da benzer oluşum süreçleriyle oluştuğu düşünülüyordu.[8] Ancak gaz halindeki halkaların dış kaynaklı kökeni, yıllar sonra daha gelişmiş spektroskopi teknolojisi sayesinde kutup-halkalı eliptik ve S0 gökadalarının yıldız ve gaz hareketlerine dair ilk gözlemlerin mümkün olmasıyla kesin olarak açıklığa kavuşturulabilmiştir.[3][6][9][10] En bilinen örnek olan NGC 5128 (Centaurus A) dışında, oldukça düzenli bir başka kutup-halkalı eliptik gökada da NGC 5266'dır.[10]
Kutup-halkalı Kataloğu
[değiştir | kaynağı değiştir]Kutup-Halkalı Kataloğu (Polar-Ring Catalogue - PRC), 157 muhtemel kutup-halkalı gökadanın yanı sıra, bunlarla ilişkili 51 nesneyi içeren bir atlastır. Katalog; kinematiği doğrulanmış kutup-halkalı gökadalar (kategori A), morfolojik görünümlerine dayanan kuvvetli adaylar (kategori B), muhtemel adaylar (kategori C) ve muhtemelen ilişkili nesnelerden (kategori D) oluşan dört bölümden meydana gelir. A bölümünde kinematiği doğrulanmış 6 gökada bulunur. B bölümünde 27 kuvvetli aday yer alır. C bölümünde 73 muhtemel aday bulunurken, D bölümünde ise muhtemelen kutup-halkalı olarak sınıflandırılmayacak 51 ilişkili nesne listelenir.
SDSS tabanlı Kutup-halkalı Kataloğu (SPRC)
[değiştir | kaynağı değiştir]2011 yılında Sloan Digital Sky Survey'den (SDSS) alınan görüntüler kullanılarak yeni bir kutup-halkalı gökada adayları kataloğu yayımlanmıştır. Bu katalog mevcut PRC'yi tamamlamış ve bilinen adayların sayısını önemli ölçüde artırmıştır. Katalog orijinal Galaxy Zoo projesinin sonuçlarına dayanmaktadır. Kataloğa dahil edilen 275 nesneden 70'i "en kuvvetli aday" olarak tanımlanırken, 53 gökada ise çoğunlukla aşırı derecede çarpık disklere sahip gökadalar ve birleşmelerden oluşan kutup-halkalı gökadalarla ilişkili nesneler olarak sınıflandırılmıştır. Ayrıca bu katalogda, kutup halkası gözlemciye neredeyse tam karşıdan görünen 37 aday gökada daha yer alır. SPRC, ortalama olarak PRC'deki gökadalara kıyasla daha soluk ve daha uzak mesafelerde bulunan nesneleri listelese de, birçok yeni ve yakın potansiyel kutup-halkalı gökadayı da içerir.
2019 yılında yine Sloan Digital Sky Survey verileri kullanılarak 31 yeni kutup-halkalı gökada adayı daha bulunmuştur.
Galeri
[değiştir | kaynağı değiştir]-
Kutup-halkalı gökada NGC 660. Görüntü, Mt. Lemmon, AZ'daki 24 inçlik teleskopla elde edilmiştir. -
Bir kutup-halkalı gökada örneği olan NGC 4650A. -
-
NGC 2685, HST (Daha ayrıntılı bir görünüm) -
NGC 3718, HST
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ James Binney; Michael Merrifield (1998). Galactic Astronomy. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. ISBN 0-691-00402-1.
- ^ Ristea, Andrei (2023). "The SAMI Galaxy Survey: physical drivers of stellar-gas kinematic misalignments in the nearby Universe". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 517 (2): 2677. arXiv:2210.01147
. doi:10.1093/mnras/stac2839 .
- ^ a b c F. Schweizer; B. C. Whitmore; V. C. Rubin (1983). "Colliding and merging galaxies. II - S0 galaxies with polar rings". Astronomical Journal. 88: 909-925. Bibcode:1983AJ.....88..909S. doi:10.1086/113377 .
- ^ P. L. Schecter; J. E. Gunn (1978). "NGC 2685 - Spindle or pancake". Astronomical Journal. 83: 1360-1362. Bibcode:1978AJ.....83.1360S. doi:10.1086/112324.
- ^ J. L. Sérsic (1967). "Southern Peculiar Galaxies III". Zeitschrift für Astrophysik. 67: 306-311. Bibcode:1967ZA.....67..306S.
- ^ a b c B. C. Whitmore; D. B. McElroy; F. Schweizer (1987). "The shape of the dark halo in polar-ring galaxies". Astrophysical Journal. 314: 439-456. Bibcode:1987ApJ...314..439W. doi:10.1086/165077.
- ^ a b B. C. Whitmore; R. A. Lucas; D. B. McElroy; T. Y. Steiman-Cameron; P. D. Sackett; R. P. Olling (1990). "New observations and a photographic atlas of polar-ring galaxies". Astronomical Journal. 100: 1489-1522, 1721-1755. Bibcode:1990AJ....100.1489W. doi:10.1086/115614 .
- ^ a b Bertola, F.; Galletta, G. (1978). "A new type of galaxy with prolate structure". Astrophysical Journal. 226: L115-L118. Bibcode:1978ApJ...226L.115B. doi:10.1086/182844 .
- ^ Bertola, F.; Galletta, G.; Zeilinger, W.~W. (1985). "Warped dust lanes in elliptical galaxies - Transient or stationary phenomena?". Astrophysical Journal. 292: L51-L55. Bibcode:1985ApJ...292L..51B. doi:10.1086/184471.
- ^ a b Varnas, S.R. Bertola; F., Galletta; G., Freeman; K.C., Carter, D. (1987). "NGC 5266 - an elliptical galaxy with a dust ring". Astrophysical Journal. 313: 69-88. Bibcode:1987ApJ...313...69V. doi:10.1086/164949.
Dış bağlantılar
[değiştir | kaynağı değiştir]- Astronomy Picture of the Day
- Polar Ring Galaxy NGC 4650A - 10 Mayıs 1999
- Kutup Halkalı Gökada NGC 2685 - 16 Şubat 2007
- Kutup Halkalı Gökada NGC 660 - 3 Aralık 2009
- Hubble, İnternet Kullanıcılarının Oylarıyla Tek Karede İki Gökada Görüntüledi
- X marks the spot in dark matter web - Kutup-halkalı gökadalar, kozmik ağın varlığına dair ilk elden kanıt sunuyor, New Scientist, 29 Şubat 2008
| Biçimler | |
|---|---|
| Yapı | |
| Aktif çekirdek | |
| Enerjik Galaksiler | |
| Düşük etkinlik | |
| Etkileşim | |
| Listeler | |
| Ayrıca bakınız | |
