Kâbil
| Kâbil کابل | |
|---|---|
 .jpg)     | |
  Kâbil Kâbil'in Afghanistan'daki konumu | |
| Ülke |  Afganistan |
| Vilayet | Kabil Vilayeti |
| İdare | |
| • Belediye Başkanı | Hamdullah Numani |
| Yüzölçümü | |
| • Toplam | 275 km² |
| Rakım | 1790 m |
| Nüfus (2011) | |
| • Toplam | 3.895.000 |
| • Yoğunluk | oto/km² |
| Zaman dilimi | UTC+04.30 (ASZ) |
Kâbil (Farsça: کابل - Kābol), Afganistan'ın başkenti ve en büyük şehridir. Kabil Bölgesi'nin yetki alanındadır ve tahmini nüfusu 5.333.284 kişidir. Ülkenin doğu yarısında yer alan ve Kabil Vilayeti'nin bir parçası olan şehir, idari olarak beş bölgeye ve 22 belediye bölgesine ayrılmıştır. Kabil'in yerli halkı ağırlıklı olarak Peştuca ve Farsça konuşmaktadır; yerel olarak Farsça Dari olarak adlandırılan bu dil, kendine özgü bir Kabil aksanıyla bölgesel Dari lehçelerini kullanmaktadır.
Kabil, uzun zamandır Afganistan'ın siyasi, kültürel ve ekonomik merkezi olmuştur. Hızlı kentleşme, onu ülkenin en önemli şehri haline getirmiştir. Hindukuş sıradağlarındaki dar bir vadide yüksek bir konumda yer alır ve Kabil Nehri ile çevrilidir. Deniz seviyesinden 1.791 m (5.876 ft) yükseklikte bulunan şehir, dünyanın en yüksek başkentlerinden biridir. Şehrin merkezi, Bala Hisar, Deh Afganan ve Murad Hani bölgeleri de dahil olmak üzere en eski mahallelerini içerir. Kabil'in 3500 yıldan fazla bir geçmişe sahip olduğuna inanılmaktadır. Ahameniş, Pers İmparatorluğu döneminde adı geçmiştir. Asya'da bir kavşak noktasında yer alan şehir—batıda İstanbul ile doğuda Hanoi arasında kabaca yarı yolda—Orta Asya ve Güney Asya'nın ticaret yolları boyunca stratejik bir konumdadır. Antik İpek Yolu'nun önemli bir durağı olarak, geleneksel olarak Tataristan, Hindistan ve Pers arasında buluşma noktası olarak görülmektedir. Yüzyıllar boyunca Kabil, Ahameniş, Seleukos, Greko-Baktriya, Maurya, Kuşan, Samanid, Gazne, Gurlular, Harezm, Timur ve diğerleri de dahil olmak üzere çeşitli imparatorluklar tarafından sahiplenilmiştir. 16. yüzyılda, Babür İmparatorluğu'nun hükümdarları Kabil'i yazlık başkentleri olarak kullandılar ve bu süre zarfında şehir gelişti ve önemi arttı. Nadir Şah'ın Hindistan'ı işgalinin ardından kısa bir süre Afşarilerin kontrolüne girdi ve nihayet 1747'de Durrani İmparatorluğu'nun bir parçası oldu. Kabil, Timur Şah Durrani'nin hükümdarlığı sırasında 1776'da Afganistan'ın başkenti oldu. 19. yüzyılda şehir, Birinci ve İkinci İngiliz-Afgan savaşları sırasında kısa bir süre İngiliz kuvvetleri tarafından işgal edildi. Kabil, Arg, Bagh-e Babur, Bagh-e Bala, Chihil Sutun, Darul Aman, Tajbeg ve daha birçok tarihi bahçe ve sarayıyla tanınır. 20. yüzyılın ikinci yarısında şehir, birçok Avrupalı tarafından yapılan hippi yolculuğunun duraklarından biri haline geldi ve "Orta Asya'nın Paris'i" lakabını kazandı. Bu sükunet dönemi, 1978'deki Sevr Devrimi ve ardından 1979'daki Sovyet askeri müdahalesiyle sona erdi ve bu da 10 yıllık Sovyet-Afgan Savaşı'na yol açtı. 1990'lar, dağılmış Afgan mücahitlerinin ayrılıkçı grupları arasında yaşanan ve şehrin büyük bir bölümünü tahrip eden bir iç savaşla geçti. 1996'da Kabil, Taliban tarafından ele geçirildi. Şehir, 2001'de ABD önderliğindeki bir işgalin ardından Afganistan İslam Cumhuriyeti'nin eline geçti ve ABD'nin Afganistan'dan çekilmesinin ardından 2021'de Taliban tarafından yeniden ele geçirildi.
Tarih
[değiştir | kaynağı değiştir]Kentin geçmişi 3.500 yıl önceye kadar dayanır, MÖ 1500 yıllarında kurulduğu bilinmektedir. Türkçede Kâbil (a uzatılarak ve ince okunur) olan ismin aslı Kâbul'dur. Şehrin adı tarihte, Hindular'ın kutsal kitaplarından Rig Veda'da Kubha, Batlamyus'un kitaplarında Kophen nehri kenarında Kabolitler'in 'Kaboura' şehri ve Çin seyahatnamelerinde Kao-fu şekillerinde geçer. 6. ve 7. yüzyıllarda kent Orta Asya'nın en önemli kentiydi. 13. yüzyılda Moğol hükümdarı Cengiz Han kenti ele geçirdi. 1504'te Hint-Türk İmparatorluğu'nun kurucusu Babür, Kabil'i alarak devletine başkent yaptı. Kent, 1738'de İran hükümdarı Nadir Şah tarafından alınıncaya kadar Hint-Türk İmparatorluğu'nun egemenliğinde kaldı. 1747'de Ahmed Şah Abdali bölgede ilk bağımsız Afgan devletini kurdu. Kabil 19. yüzyılda iki kez İngilizlerin eline geçti.
1978'de Ruslar tarafından alınan kent, Rusların ağır bir hezimetle 1988'de geri çekilmesinden sonra 2001 yılında ABD tarafından Usame Bin Ladin'in bu ülkede örgütlenmesi bahane edilerek işgal edildi. İşgal sonrası ülkede ABD destekli bir hükûmet kurulmasına rağmen şehrin kontrolü ve güvenliği hâlen BM tarafından sağlanmaktaydı. 2021 yılında ABD'nin çekilmeye başlamasından sonra, şehir yeniden Taliban tehdidine açık bir hale geldi. 15 Ağustos 2021'de Taliban şehrin tamamını ele geçirdi ve Afganistan'da mevcut cumhuriyet rejimi sona ermiş oldu.
İklim
[değiştir | kaynağı değiştir] Kabil iklimi 
| |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Aylar | Oca | Şub | Mar | Nis | May | Haz | Tem | Ağu | Eyl | Eki | Kas | Ara | Yıl |
| En yüksek sıcaklık (°C) | 18,8 | 18,4 | 26,7 | 28,7 | 33,5 | 36,8 | 37,7 | 37,3 | 35,1 | 31,6 | 24,4 | 20,4 | 37,7 |
| Ortalama en yüksek sıcaklık (°C) | 4,5 | 5,5 | 12,5 | 19,2 | 24,4 | 30,2 | 32,1 | 32,0 | 28,5 | 22,4 | 15,0 | 8,3 | 19,5 |
| Ortalama sıcaklık (°C) | −2,3 | −0,7 | 6,3 | 12,8 | 17,3 | 22,8 | 25,0 | 24,1 | 19,7 | 13,1 | 5,9 | 0,6 | 12,1 |
| Ortalama en düşük sıcaklık (°C) | −7,1 | −5,7 | 0,7 | 6,0 | 8,8 | 12,4 | 15,3 | 14,3 | 9,4 | 3,9 | −1,2 | −4,7 | 4,3 |
| En düşük sıcaklık (°C) | −25,5 | −24,8 | −12,6 | −2,1 | 0,4 | 3,1 | 7,5 | 6,0 | 1,0 | −3 | −9,4 | −18,9 | −25,5 |
| Ortalama yağış (mm) | 34,3 | 60,1 | 67,9 | 71,9 | 23,4 | 1,0 | 6,2 | 1,6 | 1,7 | 3,7 | 18,6 | 21,6 | 312,0 |
| Kaynak: Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi[1] | |||||||||||||
Hükümet ve siyaset
[değiştir | kaynağı değiştir]Kentin mevcut belediye başkanı 2010 yılının Ocak ayında Devlet Başkanı Hamid Karzai tarafından Muhammad Yunus Nawandish seçildi. 2021 yılında şehri ele geçiren Taliban, belediye başkanı olarak Hamdullah Nomani'yi atadı.
Sağlık hizmeti
[değiştir | kaynağı değiştir]Afganistan'da sağlık hizmetleri nispeten yoksuldur. Varlıklı insanlar tedavilerini genellikle yurt dışında gerçekleştirmektedirler. Günümüzde Kabil'de birkaç hastane bulunmaktadır;
- Çocuk Fransız Tıp Enstitüsü
- Jamhuriat Hastanesi
- Sardar Muhammed Davud Han Hastanesi
- Cinnah Hastanesi (yapım aşamasında)
- Vezir Ekber Han Hastanesi
- Malalai Doğum Hastanesi
- Rabia-I-Balki Doğum Hastanesi
- Maywand Hastanesi
- Afshar Hastanesi
- Noor Göz Hastanesi
- Atatürk Çocuk Hastanesi
- Amerikan Tıp Merkezi
- DK-Alman Tıp Tanı Merkezi
Kardeş şehirleri
[değiştir | kaynağı değiştir]
Ankara, Türkiye- İstanbul, Türkiye
Kansas City, Amerika Birleşik Devletleri
Kazan, Rusya- Konya, Türkiye
- Omaha, Amerika Birleşik Devletleri
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ "Kabil İklim Verileri 1956–1983". Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi. Erişim tarihi: 30 Mart 2013.
| Yönetim merkezi |  | |
|---|---|---|
| İlçeler | ||
| Önemli şehirler | ||
