Kültürel görelilik

Kültürel görelilik, görecilik ya da kültürel rölativizm bir kişinin inanç ve aktivitelerinin, o kişinin kültüründe yaşayan başka kişiler aracılığıyla, bu kişilerin gözlemlenmesi ile anlaşılması gerektiğini öne süren prensip.

Franz Boas tarafından 20 yüzyılın başlarında antropoloji'de bir aksiyom olarak ortaya atılan teori Boas'ın öğrencileri tarafından yaygınlaştırılmıştır. Franz Boas'ın bu teoriye yönelik ilk açıklamaları 1887 yılına aittir: "...medeniyet mutlak bir şey değildir, ancak ... göreceli ve ... bizim fikir ve anlayışlarımız ancak ve ancak medeniyetimizin izin verdiği ölçüde doğrudur." Boas temel olarak kültürel görelilik kavramını açıklamasını vermiş olsa da, terimi bizzat kullanmamıştır.

Kültürel rölativizm teriminin ilk kullanımı 1924 yılında filozof ve sosyal teorisyen Alain Locke'un Oxford İngilizce Sözlük'e yazdığı bir madde ile gerçekleşir. Bu maddede Locke, Robert Lowie'nin 1917 yılında yayınlanan Kültür ve Etnoloji  adlı eserinde bahsi geçen"aşırı kültürel rölativizm" kavramını açıklamaya çalışmıştır. 1942 yılında Franz Boas'ın ölümünün ardından antropologlar arasında iyice yaygınlaşan terim, sentezlenerek toplumsal fenomenlerin açıklanmasında kullanıldı. Boas, kültürlerin tümünün bir şekilde alt kültürlerle ilişkilendirilmesi tezini doğru buluyor, ancak kültürler ve ırklar arası bir ilişkinin var olduğuna inanmıyordu. Kültürel görelilik belirli epistemolojik ve metodolojik iddiaları, bu iddiaların belirli bir ahlaki duruşu gerektirip gerektirmediğini tartışmaksızın içinde barındırmaktadır. Bu yönüyle kültürel göreliliği ahlaksal görelilik ile karıştırmamak gerekir.

Kültürel görecelik, evrensel ahlak kriterlerine başvurmadan anlaşmazlıkları çözmenin bir yaklaşımını sunar. Bu yaklaşım, farklı kültürlere karşı hoşgörü göstermeyi, onları anlamayı ve kabul etmeyi teşvik eder. Aynı zamanda, bize yabancı olan "öteki" kültürleri anlamakta ve onlardan uzak durma eğilimimizi yönetmede rehberlik eder.

Kültürel Görecelik Eleştirileri

Kültürel görecelik savunucuları, dünya görüşlerini değerlendirmek için sağlam bir teori olduğunu kanıtlamak adına güçlü argümanlar sunsalar da, bu yaklaşıma yönelik eleştiriler de oldukça fazladır. Örneğin, birçok antropolog, biyolojinin insan davranışları üzerindeki etkisini göz ardı ederek ölüm ve doğum ritüellerinin tüm kültürlerde ortak olduğunu öne sürmektedir. Diğer eleştiriler ise, kültürün dinamik ve sürekli değişen doğası nedeniyle, istikrarlı bir ölçüt olarak değerlendirilemeyeceğini vurgulamaktadır.

Kültürel göreceliğe yöneltilen en güçlü eleştiri, ahlak ve geleneklerin değerlendirilmesi için tek bir nesnel çerçevenin varlığını reddetmesidir. Eğer her şeyin kültürel bağlam içinde gerekçelendirilebileceğini ve objektif bir ölçüt bulunmadığını kabul edersek, bir davranışın ahlaki açıdan doğru mu yoksa yanlış mı olduğunu nasıl belirleyeceğimiz sorusu ortaya çıkar. Bu, etik ve değer yargılarının tamamen öznel ve bağlamsal olduğu bir dünyada, evrensel bir ahlak anlayışının mümkün olup olmadığına dair önemli bir tartışmayı beraberinde getirir.

Nazi Almanyası'nda, vatandaşlara dayatılan sosyal inançlar, birçok bireyin Holokost'u adil ve gerekli bir eylem olarak görmesine neden oldu. Ancak, dünyanın geri kalanı bu görüşe katılmadı ve Holokost'u insanlık tarihindeki en büyük trajedilerden biri olarak değerlendirdi. Bu durum, bireylerin ahlaki yargılarının, içinde bulundukları toplumsal ve ideolojik bağlamdan ne kadar etkilenebileceğini açıkca göstermektedir.

Eğer ahlakın nesnel bir ölçüsü olmadığını kabul edersek ve bir kültür belirli eylemleri kabul ediyorsa, bu durum o eylemlerin o bağlamda doğru ve mazur görülebileceği anlamına gelir. Bu bakış açısıyla, yamyamlık, ritüel amaçlı insan kurban etme, sadakatsizlik gibi davranışlar- Batı kültüründe genellikle ahlaka aykırı olarak değerlendirilen- bir kültür tarafından onaylanıyorsa, o kültür içinde kabul edilebilir olarak görülebilir. Bu durum, ahlakın evrensel bir ölçüt yerine, tamamen kültürel bağlama bağlı olduğu fikrinin bir sonucudur. Ancak bu, etik tartışmalarda büyük bir sorunu da beraberinde getirir: Kültürlerin sınırlarını aşan bir ahlak anlayışının mümkün olup olmadığı sorusu.

Kültürel Görecelik ve İnsan Hakları

Kültürel görecelik ile insan hakları arasındaki tartışmalarda, kültürel göreceliğin, kültürel farklılıklar nedeniyle evrensel insan haklarının tesis edilmesine karşı çıkabileceği öne sürülebilir. Ancak tarihsel olarak, genellikle baskıcı rejimleri, insan haklarını ihlal etmek için kültürü bir bahane olarak kullandığı görülmüştür. Kürselleşme süreciyle birlikte, birçok devlet kültürel farklılıklara daha fazla saygı göstermeye başlamış ve kültürel çeşitliliği bir zenginlik olarak kabul etmiştir. Bu nedenle, her milletin kendi kültürünü oluşturma, geliştirme ve koruma sorumluluğu bulunmaktadır. Bu görev, hem evrensel insan haklarının hem de kültürel çeşitliliğin uyum içinde var olabileceği bir dengeyi sağlamayı amaçlar.

Birleşmiş Milletler (BM), insan haklarını, ırk, cinsiyet, etnik köken, milliyet, din, dil gibi farklılıklar gözetilmeksizin, her bireyin doğuştan sahip olduğu vazgeçilmez ve evrensel ayrıcalıklar olarak tanımlar. Bu haklar, İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi'nde ifade edilmiştir ve çoğu devlet, insan haklarından söz ederken bu evrensel ilkeleri esas alır. Beyanname, insan haklarının tüm dünyada korunması ve saygı görmesi gerektiğini vurgulayan temek bir belge olarak kabul edilmektedir.

Kültürel görecelik eleştirilerinde sıklıkla vurgulandığı gibi, bu yaklaşım her türlü davranışın mazur görülmesine kapı arayabilir. Eğer bir devlet, vatandaşlarının insan haklarına erişimini sınırlıyorsa, uluslararası toplumun bu duruma nasıl tepki verebileceği kritik bir sorudur. İnsan hakları evrensel bir nitelik taşıyorsa, bu tür ihlaller uluslararası toplum tarafından kınanmalı ve durdurulması için baskı yapılmalıdır. Ancak, kültürel görecelik perspektifi, bu ihlalleri, ilgili toplumun kültürel bağlamında kabul edilebilir bulabilir.

Çin Örneği

Çin, vatandaşlarına yönelik muameleriyle insan hakları iddialarının sıkça gündeme geldiği ülkeler arasındadır. Örneğin, ifade özgürlüğü, basın özgürlüğü ve siyasi muhalefete yönelik kısıtlamalar, uluslararası insan hakları standartlarına aykırı görülmektedir. Kültürel görecelik bu tür uygulamaları, devletin kendi kültürel ve tarihsel bağlamına dayandırarak açıklayabilir. Ancak bu yaklaşım, evrensel insan haklarının korunması gerektiğini savunanlar için yeterli bir gerekçe olarak kabul edilmez.

Bu durum, Amerikan Antropoloji Derneği'nin, insan haklarının bireyin yaşadığı çevre ve kültürel bağlam çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğini savunan bir duruş sergilemesine yol açmıştır. Bu yaklaşım, İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi'nin hazırlanmasına katkı sağlayarak, hakların evrenselliği ile kültürel görecelik arasındaki dengeyi sağlamayı amaçlamıştır. Dernek, bireylerin haklarının, yaşadıkları toplumsal, tarihsel ve kültürel koşulların bir ürünü olarak ele alınması gerektiğini vurgulamıştır.

Kültürel Görecelik Örnekleri

Kültürel görecelik kavramını ve bir eylemin, ait olduğu kültür tarafından meşrulaştırıldığında ahlaki olarak kabul edilebileceğini anlamak için, Batı toplumlarının genellikle onaylamadığı ancak belirli kültürel bağlamlarda tamamen normal sayılan şu iki somut örneğe bakılabilir:

Yamyamlık ( Endokannibalizm)

Bazı yerli kabilelerde, özellikle Güney Amerika ve Papua Yeni Gine gibi bölgelerde, ölülerini yeme (endokannibalizm) geçmişte bir saygı ve bağlılık göstergesi olarak uygulanmıştır. Bu topluluklar için, sevdikleri birini yemek, o kişinin ruhunu korumak ve toplum içinde bir bağlı kurmak anlamına gelir. Ancak, Batı toplumlarında yamyamlık ahlaki açıdan kabul edilemez ve büyük ölçüde tabu olarak görülür.

Kadın Sünneti (FGM- Female Genital Mutilation)

Afrika, Orta Doğu ve bazı Asya ülkelerinde, kadın sünneti, kültürel bir gelenek ve kadınların toplumsal statüsünü artırmanın bir yolu olarak görülür. Bazı topluluklar, bunun dini veya kültürel açıdan gereklilik olduğuna inanır. Buna karşın, Batı'da kadın sünneti ciddi bir insan hakları ihlali ve kadına yönelik şiddet olarak değerlendirilir.