Gelae (kabile)

Gelae (Grekçe: Γῆλαι,^[1] Γέλαι,^[2] veya Γέλοι,^[3] Gélai veya Géloi), ya da Gelae'ler, Strabon ve diğer antik yazarlar tarafından Hazar Denizi'nin güney kıyılarında yaşadıkları belirtilen bir İskit kabilesiydi. Gilan eyaletinin adı muhtemelen Gelaelerden türemiştir. Birkaç tarihçinin savunduğu bir diğer hipotez ise Gelaelerin, Legaelerin (Leks) eski komşuları olan Galgailere eşdeğer olduğu yönündedir.^[4]^[5]

Klasik kaynaklar

Strabon, Geographica'sının on birinci kitabının beşinci bölümünde ilk kez Gelaelerden ve Legaelerden bahsetmiştir. Mytileneli Theophanes'e göre, Pompey'in MÖ 1. yüzyıldaki Kafkas seferinde yoldaşı olan bu halk, Amazonlar ve Albanlar arasında yaşıyordu ve dolayısıyla Kuzey Kafkasya'da bulunuyorlardı.^[6] Plutarch, Amazonların Albanlarla sınır komşusu olmadığını, ancak Gelae ve Legaelerden Albanlar tarafından ayrıldığını belirtmiştir. Bu nedenle, Albanlara komşu, ancak onlardan ayrı halklar olmaları gerekmektedir.^[7]

Strabon'un Gelaeler hakkındaki ikinci anlatımında, onları Kadusi, Amardi, Witii ve Anariacaeleri içeren güney Hazar kabileleri arasında anmaktadır^[8] ve bu, başlangıçta konumları hakkında söyledikleriyle karşıtlık sergilemektedir. Belki de bu halkın, en azından kısmen, ya yer değiştirdiği ya da benzer isimli başka bir kabile olduğunu varsayılması gerektiği kabul edilmelidir. Eğer, bu kaynaklarda göründüğü gibi, ilgili açıklamalar batıdan doğuya doğru dağılımlarını doğru bir şekilde temsil ediyorsa, Gelaeler Aras Nehri'nin hemen doğusunda, Ermenistan sınırında yaşamış olmalılar. Topraklarının nispeten verimsiz, tarımsal veya maden değerinin düşük olduğu da varsayımlar arasında yer almaktadır. Pliny, Gelae ve Kadusileri eş anlamlı kabul etmektedir; "Kadusi" kabilenin Yunanca adı, "Gelae" ise doğudaki karşılığıdır demektedir.^[9] Eğer haklıysa, modern Gilan adının Gelaelerden türemiş olması muhtemeldir.

Geç klasik dönem yazarı Bardaisan'a göre, Hazar Denizi kıyısında yaşayan Gelae (Gilit) halkı, tiran Aristodemus yönetimindeki Cumae halkı gibi, kadınsı görünümlü erkeklere ve erkeksi görünümlü kadınlara ev sahipliği yapmaktaydı.

Gelae kadınları ekin eker, hasat yapar, inşaat işleri yapar ve işçilerin yaptığı her şeyi yaparlar. Sade kıyafetler giyerler, sandalet giymezler ve hoş kokulu parfümler kullanmazlar. Yabancılarla veya evlerindeki hizmetçilerle zina etmeleri kınanmaz. Gelae erkekleri ise renkli giysiler ve altın ve değerli taşlardan yapılmış süsler takar ve kendilerini hoş kokulu parfümlerle yağlarlar. Bunu zayıf oldukları için değil, bir kanun gereği yaparlar. Erkekler avlanmayı ve savaşmayı severler.^[10]

Son dönemlerdeki araştırmalar

Modern bilim insanları, Gelae halkının orijinal yeri, etnik kökeni ve dili hakkında çeşitli hipotezler geliştirmiştir. Arnold Çikobava,^[11] İvane Cavahişvili,^[12] William E. D. Allen,^[13] Pyotr Butkov, Adolf Bergé ve diğerleri, Gelae halkı ile modern Galgaï (İnguş) halkı arasında bir ilişki olduğunu öne sürmektedir. Peter von Uslar, Gelae adının izlerinin kuzey Dağıstan'da bulunabileceğini yazmıştır. Gilan adı ile Gelae arasındaki bağlantı, Gelaeler ve Kadusilerin İran dillerinden biri olan Talış dilinin atasal bir biçimini konuşan tek bir halk olarak Pliny'nin tanımlamasını kabul eden Vasily Bartold ve E. A. Grantovsky tarafından da tartışılmıştır.

Kaynakça

^ Strabo, Geographica, xi. pp. 508, 510.
^ Plutarch, "The Life of Pompeius", c. 35.
^ Ptolemy, Geographia.
^ Чикобава 2010, ss. 30-31.
^ Javakhishvili 1937.
^ "The Geography of Strabo". Loeb Classical Library. Vol. V. 1928.
^ Jost Gippert; Jasmine Dum-Tragut (2023). Caucasian Albania: An International Handbook. Walter de Gruyter GmbH & Co KG. s. 13. ISBN 978-3-11-079468-7.
^ Strabo, Geographica, XI. p. 508.
^ Pliny, Historia Naturalis, vi. 16. s. 18.
^ Bardaisan, "Book of the Laws of Countries" Paragraph 40.
^ Чикобава 2010, p. 31: "The terms «Sindian», «Gligvian», «Legian», «Albanian» correspond to the names of peoples mentioned in historical Greek sources: Sindi — are one of the Adyghe peoples; Γιλγ- [Gligvi] — the old Georgian name of for Nakh peoples, in particular the Ingush, Γαλγα- [Galga] — the self-name of the Ingush people is close to Ancient Greek 'geloi', and 'leg' is close to Ancient Greek 'légoi' (cf. Georgian «leḳ-i» — the collective name of the peoples of Dagestan)".
^ Javakhishvili 1937, p. 97: "In ancient times, Greek and Roman geographers called the native inhabitants of the middle and eastern parts of the North Caucasus «Geli» and «Legi». The name Geli (Gelae) is the equivalent of the modern «Ghalgha», as pronounced in their own language and in the Tushin language; and the equivalent of Legi is the Georgian «Lekebi» (Leks, Avars). In Georgian, the first corresponds to «Ghilghvi» (singular) and «Ghilghvelebi» (plural), which are often found in old Tushin folk poems. And in other regions of Georgia, it is customary to designate them as «Ghlighvi».".
^ Allen 1970, p. 33: "The Galgay (Georgian: Ghligi), may be compared with the Gelae of classical writers, cf. Strabo, Geography, Book XI, V, I. They were neighbours of the Legae".

Bibliyografya

Strabo, Geographica.
Lucius Mestrius Plutarchus (Plutarch), Lives of the Noble Greeks and Romans.
Claudius Ptolemaeus (Ptolemy), Geographia.
Javakhishvili, I. (1937). ქართული ერის ისტორიის შესავალი [Introduction to the history of the Georgian nation] (PDF) (Gürcüce). 2: kartuli da k'avk'asiuri enebis tavdap'irveli buneba da natesaoba. Tbilisi: Ssrk' metsnierebata ak'ademia - sakartvelos piliali. ss. 1-754.
Чикобава, А.С. (2010). Введение в иберийско-кавказское языкознание [Introduction to Iberian-Caucasian Linguistics] (Rusça). Тбилиси: Тбилисский Гос. Университет им. И. Джаважишвили. Изд. «Универсал».
Kamilla Trever, "Albania in the IV–II Centuries BCE", in Essays on the History and Culture of Caucasian Albania: IV Century BC–VII Century AD (1959).
"Onomastics and Epigraphy of Medieval Eastern Europe and Byzantium" (1993), p. 204.
Naturkunde: Lateinisch-Deutsch, Buch VI, Kai Brodersen, ed., Zürich (1996), p. 184.
A.K. Alikberov, "To the Sources and Historical Foundations of the Koranic story about Yl'juj, Ma'juj and Zu-l-Karnain", in Ars Islamica: In Honor of Stanislav Mikhailovich Prozorov, Nauka, Moscow (2016), p. 350.
Allen, W.E.D. (1970). Russian Embassies to the Georgian Kings, 1589–1605. 2. The Hakluyt Society.

Dış bağlantılar

Cadusii, at Encyclopædia Iranica.

[1] Strabo, Geographica, xi. pp. 508, 510.

[2] Plutarch, "The Life of Pompeius", c. 35.

[3] Ptolemy, Geographia.

[FOOTNOTEЧикобава201030-31-4] Чикобава 2010, ss. 30-31.

[FOOTNOTEJavakhishvili1937-5] Javakhishvili 1937.

[6] "The Geography of Strabo". Loeb Classical Library. Vol. V. 1928.

[7] Jost Gippert; Jasmine Dum-Tragut (2023). Caucasian Albania: An International Handbook. Walter de Gruyter GmbH & Co KG. s. 13. ISBN 978-3-11-079468-7.

[8] Strabo, Geographica, XI. p. 508.

[9] Pliny, Historia Naturalis, vi. 16. s. 18.

[10] Bardaisan, "Book of the Laws of Countries" Paragraph 40.

[FOOTNOTEЧикобава2010p._31:_"The_terms_«Sindian»,_«[[Gligvi]]an»,_«Legian»,_«Albanian»_correspond_to_the_names_of_peoples_mentioned_in_historical_Greek_sources:_Sindi_—_are_one_of_the_Adyghe_peoples;_Γιλγ-_[Gligvi]_—_the_old_Georgian_name_of_for_Nakh_peoples,_in_particular_the_Ingush,_Γαλγα-_[Galga]_—_the_self-name_of_the_Ingush_people_is_close_to_Ancient_Greek_'geloi',_and_'leg'_is_close_to_Ancient_Greek_'légoi'_(cf._Georgian_«leḳ-i»_—_the_collective_name_of_the_peoples_of_Dagestan)"-11] Чикобава 2010, p. 31: "The terms «Sindian», «Gligvian», «Legian», «Albanian» correspond to the names of peoples mentioned in historical Greek sources: Sindi — are one of the Adyghe peoples; Γιλγ- [Gligvi] — the old Georgian name of for Nakh peoples, in particular the Ingush, Γαλγα- [Galga] — the self-name of the Ingush people is close to Ancient Greek 'geloi', and 'leg' is close to Ancient Greek 'légoi' (cf. Georgian «leḳ-i» — the collective name of the peoples of Dagestan)".

[FOOTNOTEJavakhishvili1937p._97:_"In_ancient_times,_Greek_and_Roman_geographers_called_the_native_inhabitants_of_the_middle_and_eastern_parts_of_the_North_Caucasus_«Geli»_and_«Legi»._The_name_Geli_(Gelae)_is_the_equivalent_of_the_modern_«Ghalgha»,_as_pronounced_in_their_own_language_and_in_the_Tushin_language;_and_the_equivalent_of_Legi_is_the_Georgian_«Lekebi»_([[Lezgins|Leks]],_[[Avars_(Caucasus)|Avars]])._In_Georgian,_the_first_corresponds_to_«Ghilghvi»_(singular)_and_«Ghilghvelebi»_(plural),_which_are_often_found_in_old_Tushin_folk_poems._And_in_other_regions_of_Georgia,_it_is_customary_to_designate_them_as_«[[Gligvi|Ghlighvi]]»."-12] Javakhishvili 1937, p. 97: "In ancient times, Greek and Roman geographers called the native inhabitants of the middle and eastern parts of the North Caucasus «Geli» and «Legi». The name Geli (Gelae) is the equivalent of the modern «Ghalgha», as pronounced in their own language and in the Tushin language; and the equivalent of Legi is the Georgian «Lekebi» (Leks, Avars). In Georgian, the first corresponds to «Ghilghvi» (singular) and «Ghilghvelebi» (plural), which are often found in old Tushin folk poems. And in other regions of Georgia, it is customary to designate them as «Ghlighvi».".

[FOOTNOTEAllen1970p._33:_"The_Galgay_(Georgian:_''Ghligi''),_may_be_compared_with_the_Gelae_of_classical_writers,_cf._Strabo,_Geography,_Book_XI,_V,_I._They_were_neighbours_of_the_Legae"-13] Allen 1970, p. 33: "The Galgay (Georgian: Ghligi), may be compared with the Gelae of classical writers, cf. Strabo, Geography, Book XI, V, I. They were neighbours of the Legae".

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

g t d İskitya
Halklar	Achaei Agathyrsi Amardi Amazons Androphagi Arimaspi Budini Cercetae Cimmerians Cyrtians Dahae Parni Gelonians Melanchlaeni Saka Amyrgians Massagetae Indo-Scythians Sarmatians/Sauromatians Agaragantes Alans Aorsi Cissianti Limigantes Phoristae Rimphaces Roxolani Serboi Siraces Spondolici Yancai Iazyges Scythians Abii Cadusii Dareitai Gelae Hamaxobii Legae Sindi Spali Pazyryk culture Tagar culture Tapurei Tapuri Tauri Thyssagetae Uxii Zygii	İskitler ve ilişkili topluluklar
Kültür	Art Jewellery Culture Horizon Languages Religion
Bölgeler	Kazakh Steppe Sistan Sakasene Alania Scythia Minor Crimea Lower Danube Sarmatia Pontic–Caspian steppe
Related	Iranian peoples History of the western steppe History of the Scythians Bosporan Kingdom Sarmatism Iranian origin hypotheses of Croats and Serbs Scythian archers
Kategori:İskitya