Aleksey Navalni
Aleksey Navalni | |
|---|---|
_1.jpg) Aleksey Navalni, 2011 | |
| Doğum | 4 Haziran 1976 Butın, Rusya SFSC, SSCB |
| Ölüm | 16 Şubat 2024 (47 yaşında) Yamalo-Nenets Bölgesi Cezaevi, Rusya |
| Ölüm sebebi | Olası zehirlenme |
| Eğitim | Rusya Halkların Dostluğu Üniversitesi Rusya Federasyonu Hükümeti'ne bağlı Finans Üniversitesi |
| Uğraş | Avukat, aktivist, siyasetçi |
| Tanınma nedeni | Siyasi Aktivist |
| Boy | 187,5 cm (6 ft 2 in) |
| Siyasi parti | Geleceğin Rusyası (2013-2021)
Bağımsız (2007-2013) Yabloko (2000-2007) |
| Hareket | Rusya Ulusal Özgürlük Hareketi (2007-2011) Navalni'nin Karargahları (2017-2021) |
| İmza | |
 | |
Aleksey Anatolyeviç Navalni (Rusça: Алексе́й Анато́льевич Нава́льный; 4 Haziran 1976 - 16 Şubat 2024), Rus avukat, aktivist ve siyasetçi.[1] 2009 yılından itibaren Rusya'da ve Rus ve uluslararası medyada yolsuzluk ve Devlet Başkanı Vladimir Putin karşıtı bir aktivist olarak ünlenmiştir. Navalni, The Wall Street Journal tarafından "Vladimir Putin'in en çok korktuğu adam" olarak tanımlanmıştır.[2] Putin doğrudan Navalni'den ismiyle bahsetmekten kaçınmaktadır.[3] Navalni, Rusya Muhalefet Koordinasyon Konseyi üyesi, İlerleme Partisi'nin lideri ve Yolsuzlukla Mücadele Vakfı'nın (FBK) kurucusudur.[4] 2020'de Nobel Barış Ödülü'ne aday gösterildi.[5]
Navalni hayattayken dört milyonun üzerinde YouTube abonesi ve iki milyonun üzerinde Twitter takipçisi bulunmaktaydı.[6][7] Bu kanallar aracılığıyla Rusya'daki yolsuzlukla ilgili materyaller yayınlamış ve siyasi gösteriler düzenlemiştir. 2011 radyo röportajında Rusya'nın iktidardaki partisi Birleşik Rusya'ya "dolandırıcı ve hırsız partisi" lakabını takmış ve bu lakap hızlıca halk nezdinde popüler olmuştur.
Navalni, Rus yetkililer tarafından birçok kez tutuklanmıştır.[8] Biri Temmuz 2013 ve diğeri Aralık 2014'te olmak üzere iki davada zimmete para geçirmekten iki ertelenmiş hapis cezası almıştır.[9][10] Her iki davanın da geniş çapta siyasi amaçlı olduğu ve gelecekteki seçimlerde aday olmasını engellemesi için açıldığı düşünülüyor.[11] Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin (AİHM) kararlarına göre, davalar Navalni'ın adil yargılanma hakkını ihlal etmiştir. Rusya merkezli Memorial İnsan Hakları Merkezi 2013 yılında Navalni'yi siyasi bir mahkûm olarak tanımlamıştır.[12] Navalni, AİHM'de Rus yetkililer aleyhine toplam 225.000 € tutarında 6 şikayette bulunmuştur.[13]
20 Ağustos 2020'de Navalni hastaneye kaldırıldı ve Tomsk'tan Moskova'ya bir uçuş sırasında Noviçok zehirlenmesinin ardından ciddi ama stabil bir durumda bırakıldı.[13][13] Tıbbi tahliye uçuşuyla Berlin'e nakledildi ve 22 Eylül'de taburcu edildi.[14] AB ve Birleşik Krallık, altı üst düzey Rus yetkiliye ve bir devlet kimya merkezine Navalni'ın zehirlenmesinden ötürü yaptırımlar uyguladı.[15][16]
17 Ocak 2021'de Rusya'ya döndü ve ülkeye vardığında gözaltına alındı.[17][17][18] Tutuklanması ve Putin'i yolsuzlukla suçlayan yazlık saray belgeselinin yayınlanmasının ardından ülke çapında kitlesel protestolar düzenlendi.[19] 2 Şubat'ta ertelenen cezası hapis cezasıyla değiştirildi.[17][20] Navalni, ilk mahkûmiyetinin bir sonucu olarak 2028 sonrasına kadar herhangi bir devlet başkanlığı seçimine katılmaktan men edilmiştir.[21]
Mart 2022'de Navalni yeni bir duruşmada zimmete para geçirme ve mahkemeye itaatsizlikten suçlu bulunduktan sonra dokuz yıl daha hapis cezasına çarptırıldı;[22] karara yaptığı itiraz reddedildi ve Haziran ayında, yüksek güvenlikli bir hapishaneye nakledildi.[23] Ağustos 2023'te Navalni, aşırılıkçılık suçlamalarıyla[24] ek 19 yıl hapis cezasına çarptırıldı.[25] Navalni, cezasının ya kendisinin ya da ülkedeki siyasi rejimin ömrü kadar uzun olduğu yorumunu yaptı.[26] Aralık 2023'te Navalni neredeyse üç hafta boyunca hapishanede kayboldu ve ardından Yamalo-Nenets Özerk Okrugu'ndaki yeni bir hapishanede olduğu ortaya çıktı.[27][28]
16 Şubat 2024'te Federal Cezaevi Servisi, Navalny'nin Batı Sibirya'daki Yamalo-Nenets hapishanesinde o sabah yürüyüş yaptıktan ve kendini iyi hissetmedikten sonra öldüğü duyuruldu.[29] Ölümü hem Rusya'da hem de diğer çeşitli ülkelerde protestolara yol açtı. Pek çok Batılı hükûmet ve uluslararası kuruluş, onun ölümüyle bağlantılı olarak Rus yetkililere yönelik suçlamalarda bulundu. Yekaterinburg saatiyle 14:17'de öldüğü bildirildi. Hapishane açıklamasında şunlar belirtildi: "Gerekli tüm canlandırma önlemleri uygulandı ancak olumlu sonuçlar vermedi... Sağlık görevlileri mahkûmun öldüğünü doğruladı."[30] Navalny'nin sözcüsü Kira Yarmysh, ertesi gün onun öldüğünü doğruladı. Naaşının ailesine teslim edilmesini talep etti.[31] Ölümünden önce Navalny, hapishanedeki kötü muamele nedeniyle yetersiz beslenme ve diğer rahatsızlıklardan şikayetçi olduktan sonra bir hastanede tedavi altına alınmıştı.[32] Cenazesi 24 Şubat 2024'te annesine teslim edildi.[33] 27 Şubat 2024'te, Navalny'nin avukatı Vasily Dubkov, Rus yetkililerin Navalny'nin hukuk ekibine ve Yolsuzlukla Mücadele Vakfı'na yönelik devam eden baskılarının bir parçası olarak "kamu düzenini ihlal ettiği" gerekçesiyle Moskova'da kısa bir süre gözaltına alındı.[34][35]
İlk Yılları ve Gençliği
[değiştir | kaynağı değiştir]Navalni 4 temmuz 1976'da Sovyetler Birliği'nin Moskova Oblastının Odintsovsky bölgesinde doğdu.[36] Annesi 1954 Zelenograd doğumlu Rus Lyudmila Ivanovna Navalnaya, babası da 1947 Zalissia doğumlu Anatoly Ivanovich Navalny'dir. Bundan ötürü Navalni kendisi yarı Ukraynalı yarı Rus olarak tanımlamıştır.[37] Medya tarafından kendisine daha çok hangi kimliğinin ağır bastığı sorulduğunda ise bu sorunun "Anneni mi yoksa babanı mı daha fazla seviyorsun" sorusuna benzediğini belirtmiştir.[38]
Navalni çocukluğunun önemli bir kısmını Moskova'ya 100 kilometre uzaklıktaki Obninsk, Kaluga Oblastında geçirmekle beraber yazları 8 yaşına kadar babasının ailesiyle Zalissia'da geçirmiştir. Baba tarafıyla geçirdiği bu dönem Ukraynacayı öğrenmesine yardımcı olmuştur. Ailesi 1994'ten beri bir sepet dokuma fabrikası işletmektedir.[39]
Eğitimi ve Hukuk Kariyeri
[değiştir | kaynağı değiştir]Navalni Kalininets ortaokulundan 1993'de mezun oldu[40]. 1998 senesinde Rusya Halkların Dostluğu Üniversitesi'nden hukuk diplomasını aldı. Ardından Rusya Federasyonu Hükûmeti'ne bağlı Finans Üniversitesi'nde menkul kıymetler konusunda eğitim aldı. 2010 senesinde Garri Kasparov, Yevgeniya Albats ve Sergey Gurlev'in önerisiyle Yale Üniversitesi'ne burslu olarak gitti.[41]
1998'den itibaren Navalni çeşitli Rus şirketleri için avukat olarak çalıştı. 2009 senesinde ise Kirov oblastında kayıtlı bir avukat oldu. 2010'da Moskova'ya taşınmasından ötürü Kirov oblastındaki kaydı düştü ve Moskova oblastı barosuna kaydoldu. 2013'de Kirovles davasından ötürü avukat kaydı düşmüştür[40].
Siyasi Kariyeri
[değiştir | kaynağı değiştir]Yabloko
[değiştir | kaynağı değiştir]2000 senesinde Duma seçimleri için geçerli olan seçim barajının yükseltilmesi üzerine Navalni Rus Birleşik Demokrat Partisine (Yabloko) katıldı. Navalni'ye göre göre geçirilen bu kanun Yabloko ve Sağ Güçler Birliği'nin aleyhine geçirilmiş olsa da kendi ifadesiyle "iki hareketin de büyük hayranı" değildi.[42] 2001 senesinde parti üyesi olarak kaydoldu.[42] Aralık 2003'de olacak seçimler için Moskova'da çalışmalar yaptı. Nisan 2004'de Navalni Yabloko'nun Moskova kolunun başına geçti ve 2007'ye kadar bu görevi üstlendi. Ayrıca 2004 yılında, partinin Moskova şubesinin başkan yardımcısı oldu. 2006'dan 2007'ye kadar ise partinin Federal Konseyi üyesiydi.[43] 2005 Ağustos'da Navalni Merkez İdari Okrugu Sosyal konseyine seçildi. Kasım ayında genç siyasetçilerin yürütme süreçlerine katılmasını teşvik eden çeşitli çalışmalara katıldı.[40] Aynı zamanda "DA!" adı verilen bir gençlik hareketinin kuruculuğunu yaptı. Bu hareket Yabloko ve diğer siyasi partilerden bağımsızdı. Bu hareket içerisinde Navalni çeşitli projeler ortaya koydu. Bu projelerden biri olan siyasi münazaralar medya nezdinden oldukça popüler olmuştur.[40] Navalni Rus devletine ait olan TV Center kanalı aracılığıyla bu münazaraları yayınlatıp oldukça yüksek reytinglere ulaşsa da, bu programlar sebep belirtmeden iptal edilmiştir. Navalni'ye göre bunun sebebi otorite sahiplerinin belirli insanların televizyona çıkmasını istememesinden kaynaklıydı.[40]
2006'nın sonlarına doğru Navalni Moskova belediyesinden milliyetçi yürüme eylemine izin vermesini istemekle beraber Yabloko'nun "tüm etnik, ırksal veya zenofobik" eylemlere karşı olduğunu ve polisin "tüm faşistlere Nazilere ve zenofobik gösterilere" müdahil olması gerektiğini belirtmiştir.[44]
Aralık 2007'de Yabloko Rus Duma seçimlerinde sadece %1.6 oy alarak seçimleri kaybetmiştir. Bunun üzerine parti bürosunda yapılan bir görüşmede seçimlerdeki başarısızlıkları sebep olarak göstererek partiyi reforme etmek ve yönetimi değiştirmek gerektiğini savunmuştur. Yaptığı bu konuşmada partinin üst kademesindekilerin yaklaşık %70'inin istifasını talep etmiştir. Seçim sonuçlarına ilişkin "Yabloko bu seçimleri tamamen kaybetmiştir... Bu mevzu sadece oyları saymaktan ibaret değil. Seçimler adaletsiz ve hileliydi lakin bundan sonraki seçimler daha da az adil olacak. Çünkü seçimler sadece Grigory Yavlinsky'nin televizyonda yayınlanmasından ibaret olmamalı. Herkes katılım sağlayabilmeli. Bu Kasparov ve Ryzhkov'un da aynı yayına katılabilme hakkının olması gerektiği anlamına geliyor. Ben Yabloko'nun bir tarikata dönüşmesinden ötürü başarısız olduğunu iddia ediyorum. Herkesten demokrat olmasını istiyoruz ama kendimiz demokrat olamıyoruz... Sonuçlar kötüleştikçe var olan liderliğin gücü artıyor" ifadelerini kullanmıştı.[45] Bu ifadeler ve milliyetçi eylemlere izin verilmesi talebi yüzünden Yabloko'dan ihraç edilmiştir.[46] Rus muhalefet lideri Ilya Yashin'e göre Navalni'nin ihraç edilmesinin asıl sebebi parti lideri Grigory Yavlinski'ye karşı çıkmasıdır.[47]
2011 Parlamento Seçimleri ve Protestolar
[değiştir | kaynağı değiştir]2011'de gerçekleşen parlamento seçimlerinin tartışmalı olması üzerinde yaklaşık 6.000 kişi seçimleri protesto etmek üzere Moskova'da toplanmış ve Navalni'ye göre bunlardan 300'e yakını tutuklanmıştır.[48][49] Navalni'nin kendisi de 5 Aralıkta tutuklanmış, ardından da devlet görevlisine karşı çıkma suçlamasından 15 gün ceza almıştır. Echo of Moscow adındaki radyo istasyonunun baş editörü Alexei Venediktov bu tutuklamayı siyasi bir hata olarak tanımlayıp Navalni'yi bir şey yapmadan lider haline getirdiğini öne sürmüştür.[50] Tutuklanmasından sonra Navalni bloğunu İngilizce dilinde de yazmaya başlamıştı. Navalni tutukluluk süresinde Ilya Yashin ve Sergei Udaltsov gibi başka siyasi aktivistlerle aynı yerde bulunmuştur. 20 Aralık 2011'de salınmasının üzerine Navalni Ruslara Putin'e karşı 2012 seçimlerinde birlik olma çağrısında bulundu.[51]
Salınmasının ardından Navalni seçimlere girmeme kararını Rusya'da adil seçimler olmamasından kaynaklandığını lakin adil ve özgür bir ortam olması durumunda aday olacağını belirtti. 24 Aralık 2011'de 50.000 kişinin olduğu bir protestoya liderlik etti. Yaptığı konuşmada "Burada Kremlin'i devirecek kadar insan görüyorum!" dedi.[52]
Mart 2012'de Putin'in seçilmesinin ardından 14 ila 20 bin insandan oluşan bir Putin karşıtı gösterinin organize edilmesinde katkılarda bulundu. Gösterinin ardından Navalni polisler tarafından gözaltına alındı ve birkaç saat sonra salındı.[53] Putin'in başkanlık makamına geçmesinden sonra Navalni, Putin karşıtı bir gösteri yapmaktan ötürü tutuklandı ve 15 günlük hapis cezası aldı. Uluslararası Af Örgütü Navalni'yi düşünce mahkûmu olarak tanımıştır.[54] Temmuz ayında Moskova savcıları Navalni'nin evine, ofisine ve akrabalarından birinin evine 12 saatlik bir arama yapmıştır. Bunun ardından Navalni'nin kişisel mailleri hükûmet destekçisi blogçular tarafından paylaşılmıştır.[55]
Yeni Parti
[değiştir | kaynağı değiştir]Haziran 2012'de Navalni'nin arkadaşlarının yeni bir parti kuracağı açıklansa da Navalni bu partiye şimdilik dahil olmayacağını belirtti.[56] Temmuz ayında "Halkın İttifakı" adı altında parti için başvuruda bulunuldu.[56] Parti kendini merkeziyetçi olarak açıklasa da partinin o dönemki liderlerinden biri ve Navalni'nin müttefiklerinden biri olan Vladimir Ashurkov bu tanımın sebebinin daha geniş bir kümeye hitap edebilmek olduğunu belirtti.[57] Navalni siyasi parti fikrinin geçmişte kaldığını ve bu harekete katılmasının partinin işleyişini zorlaştıracağını belirtti. Yine de bu partinin kurulmasına onay verdi ve işleyişi üzerine parti liderleriyle konuştu. Parti liderleri de aynı zamanda Navalni'yi bu parti yapısında görmek istediklerini belirttiler. Aralık 2012'de partiye açıktan desteğini ilan etse de hakkındaki davalardan ötürü partiye katılamayacağını belirtti.[58]
Nisan 2013'de Halkın İttifakı resmi kayıt için başvuruda bulunsa da devlet tarafından parti kaydı reddedildi.[59] 5 Temmuz 2013'de çeşitli haber kaynaklarına göre dokümanları tam olmasına rağmen tekrar parti kaydı reddedildi.[60] Yerel seçimlerin ardından Navalni partiye katılacağını ve bir ihtimal liderlik edeceğini ilan etti.[61] 17 Kasım 2013'de partinin lideri seçildi. 8 Ocak 2014'de parti kaydedilebilmek için bir kere daha başvuruda bulundu. 20 Ocakta iki partinin aynı adı taşıyamaması gerekçesiyle partinin kaydı askıya alında. 8 Şubat 2014'de Navalni'nin partisi ismini "İlerleme Partisi" olarak değiştirdi ve parti resmi olarak sisteme girildi.
1 Şubat 2015'de yapılan parti toplantısında Navalni tüm Rusya'da çalışacaklarını şu sözlerle ilan etti: "Diğer muhalefet partilerinin çalışmadığı yerlerde çalışmaya hazırız. Kırım'da bile çalışabiliriz". 28 Nisan 2015'de yeterince bölgesel kol kuramamaları gerekçesiyle iptal edilse de alınan bu karar AİHM'e götürüldü.[62]
2013 Moskova Belediye Başkanlığı Adaylığı
[değiştir | kaynağı değiştir]
Navalni 3 Haziran'da belediye başkanlığı için adaylığını açıkladı. Resmi olarak aday olmak için ya yetmiş bin Moskovalının imzasına ya da kayıtlı bir parti tarafından önerilip 110 farklı bölgeden toplamda 110 belediye meclis üyesinin imzasına ihtiyacı vardı. Navalny RPR-PARNAS desteği ile aday olma kararı aldı.[63] 17 Temmuzda Navalny Moskova belediye seçimleri için altı adaydan biri olarak kaydedildi.[64] 18 Temmuzda ise 2012'den beri sürmekte olan yolsuzluk davasından ötürü beş senelik hapis cezası aldı. Bunun üzerine seçimlerden çekildi ve boykot çağrısında bulundu.[65] Savcılık bunun üzerine kararın öncesinde verilen şartları göz önüne alındığında kefalet karşılığında hapisten salınmasını ve yurtdışına çıkış yasağının kaldırılmasını talep etti. Savcılığın ifadesine göre Navalni bir belediye başkan adayıydı ve dolayısıyla bu yasaklar seçimin adil olmasına engel teşkil ederdi.[66] Hapisten salınmasının ardından seçimde aday olmaya devam edeceğini ilan etti. Washington Post alınan bu kararın seçimin daha meşru gözükmesi için yapıldığını iddia etmiştir.[67]
Navalni'nin seçim süresince topladığı bağışlar toplamda 103.4 milyon ruble olmakla beraber bunun 97.3 milyonu Rusya'da daha önce görülmemiş bir şekilde bireysel seçmenler tarafından bağışlanmıştır.[43] Bu başarının sebebi olarak seçim kampanyasının 20.000 gönüllü tarafından aktif bir şekilde yürütülmesi çeşitli medya ajansları tarafından öne sürülmüştür. The New Yorker gazetesi Navalni'nin hapisten salınmasından seçim kampanyasının sonuna kadarki tüm süreci "mucize" olarak tanımlamıştır.[68]
Seçim öncesinde yapılan anketlerin çoğu Navalni'nin rakibi Sobyanin'in seçimleri %58 ile %64 arasında bir oyla kazanacağını, Navalni'nin %15 ila %20 arasında kalacağı ve toplam katılımın yüzde 45-52 arasında olacağını tahmin etmiştir.[69] Kesinleşen sonuçlar ise Navalni'nin oyların yüzde 27sini aldığını ortaya koymuştur ki bu 2011 senesinde en büyük ikinci, üçüncü, dördüncü ve beşinci partilerin adaylarından daha yüksek bir orana tekabül etmektedir.[67] Navalni eğitim seviyesinin daha yüksek olduğu yerlerde daha yüksek oy almıştır. Kazanan Sobyanin oyların %51'îni alırken genel katılım yüzde 32'de kalmıştır.
RPR-PARNAS ve Demokratik Koalisyon
[değiştir | kaynağı değiştir]
Belediye seçimlerinin ardından Navalni'ye RPR-PARNAS'ın dördüncü eş başkanı olması için bir teklifte bulunuldu. 14 Kasım 2014'de RPR-PARNAS daha Avrupa eğilimli bir koalisyon için vaktin geldiğini belirtti, Navalni'nin partisinin bu koalisyonun olası üyelerinden biri olacağı bekleniyordu lakin hakkında devam eden davalardan ötürü bu fikre sıcak bakmadığını belirtti.[58]
27 Şubat 2015'de partinin kurulmasına istinaden ilk açıklamayı yapan isimlerden biri olan Boris Nemtsov öldürüldü. Navalni bu cinayet öncesinde olası bir ittifaka katılmaya soğuk baksa da cinayetin ardından sürece katılma kararı aldı.[70] Yapılan ittifak antlaşmasında RPR-PARNAS çatı parti olarak koalisyondaki aktörlerin adaylıkları için alan sağlayacaktı.
5 Temmuz 2015'de Kasyanov RPR-PARNAS'ın lideri olarak seçildi ve partinin ismi PARNAS olarak değiştirildi.[71] Koalisyon dört bölgede kayıt olabilmek için gerekli imzaları dört bölgede topladığını iddia etse de aynı zamanda bir bölgede kötü niyetli aktörlerin imzalara ve kişisel verilere müdahil olduğunu ifade ederek o bölgede kayıt girişiminde bulunmaktan çekilmiştir.[72] Diğer bölgelerde sunulan imzalar ise bölgesel seçim komisyonları tarafından reddedilmiştir. Bunun üzerine Rusya Merkez Seçim Komisyonu'na şikayette bulunulmuş ve koalisyonun başvurulan üç bölgenin birinde seçime girmesine izin verilmiştir.
2018 Başkanlık Seçimi
[değiştir | kaynağı değiştir]Navalni kendine olan desteğin artmasıyla beraber 16 Aralık 2016'da başkan adayı olduğunu açıkladı[73]; lakin 8 Şubat 2017'de 2013'de aldığı iptal edilen beş senelik cezasına tekrar çaptırıldı. Bu ceza geçerli olduğu sürece Navalni'nin başkan adayı olmasına engel olacaktı. Bunun üzerine Navalni' AİHM kuralları çerçevesinde bu cezanın iptali için başvuruda bulunacağını ve yargı kararlarından bağımsız olarak seçim kampanyasını devam ettireceğini açıkladı.[74] Freedom House ve The Economist'e göre Navalni 2018 seçimlerine giderken Vladimir Putin'e karşı en iddialı adaydı.[75] Navalni mart ayında Rusya'nın çeşitli şehirlerinde yolsuzluk karşıtı gösteriler düzenledi. 95'i Rusya'da dördü de yurtdışında bulunan toplam 99 şehirde gösteriler yapıldı.
Navalni 27 Nisan 2017'de Yolsuzlukla Mücadele Vakfı'nın önünde kimliği belirsiz kişiler tarafından zelyonka adı verilen kimyasal ile saldırıya uğradı. Bu saldırının sonucunda sağ gözünde yüzde seksen oranında görme kaybına uğradı. Navalni Kremlin'i bu saldırının ardında olmakla suçladı.[76]
Yasadışı protestolar organize etmekten dolayı tutuklandı ve 30 günlük hapis cezasında çarptırıldı lakin hapiste 25 gün geçirdikten sonra 27 Temmuz 2017'de hapisten çıktı.[77]
Eylül 2017'de İnsan Hakları İzleme Örgütü Rus polisini Navalni'nin seçim kampanyasına müdahil olmakla suçladı. İnsan Hakları İzleme Örgütü'nün Avrupa ve Orta Asya direktörü olan Hugh Williamson "Navalny'nin kampanyasına yönelik taciz ve yıldırma örüntüsü inkâr edilemez" ifadesini kullandı.[78] 21 Eylülde Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi Rus yetkilileri Navalni'nin yolsuzluk davası hakkında konuşmaya çağırdı ve Navalni'nin seçimlere girebilmesinin yolunun açılması için çağrıda bulundu.[78]
.jpg)
Navalni 2 Ekim 2017'de yetkililere karşı protesto çağrısında bulunduğu için yirmi gün hapis cezasına çarptırıldı.[79]
Aralık 2017'de Rusya Merkez Seçim Komisyonu yolsuzluk iddialarından ötürü Navalni'nin başkanlık yarışına katılmasını yasakladı. Avrupa birliği bu durumun seçimlerin güvenilirliğine dair şüphe uyandırdığını ifade etti. Alınan kararın üzere Navalni "milyonlarca Rus'un temsiliyetinin engellenmesini" sebep olarak göstererek seçimleri boykot etme çağrısında bulundu.[80] 3 Ocakta alınan karara itiraz etse de Rusya Anayasa Mahkemesi itirazını reddetti.[81]
Navalni 28 Ocak 2018'de boykot çağrısında bulunmak maksadıyla yapılan protestolara liderlik etti, aynı gün tutuklandı ve yargılanmak üzere salındı.[82] OVD-Info'ya göre bu protestolarla ilişkili toplamda 257 kişi tutuklandı. Navalni polise itaatsizlik ile suçlandı ve 15 Mayısta 30 gün hapis cezasına çarptırıldı. Salınmasının ardından yasadışı gösteriler yapma sebebiyle tekrar tutuklandı ve yirmi gün hapis cezasına çarptırıldı.[82]
2019 Moskova Şehir Meclisi Seçimleri
[değiştir | kaynağı değiştir]2019 Moskova Şehir Meclisi seçimlerinde Navalni seçimlere girmesine izin verilmeyen adayları destekledi ve bu adayların aday olabilmesi için protestolar düzenledi. Temmuz 2019'da Navalni önce 10, sonrasında da 30 gün olmak üzere toplam 40 gün tutuklandı. 28 Temmuzda gözü ve cildinin aldığı hasar yüzünden hastaneye kaldırıldı. Bunun ne kadar hükûmet yanlısı kaynaklar tarafından alerjiden ötürü kaynaklandığı iddia edilse de çeşitli uzmanlar kimyasal saldırıya uğradığını iddia etmiştir.[83] Yapılan itirazlara rağmen 29 Temmuz 2019'da tekrar hapse götürüldü. Alınan kararı protesto eden Navalni destekçileri ve gazeteciler polis tarafından saldırıya uğradı ve tutuklandılar. Buna cevaben Navalni yeni bir stratejik oy verme süreci başlattığını açıkladı.[84]
2020 Anayasa Referandumu
[değiştir | kaynağı değiştir]Navalni 1 Temmuz 2020'de gerçekleşecek olan anayasa referandumuna karşı çıktı ve yapılan teklifi "darbe" ve "anayasa ihlali olarak tanımladı.[85] Aynı zamanda yapılan değişikliklerin Vladimir Putin'in ömür boyu başkan olmasına yol açacağını belirtti.[86] Anayasa referandumunun %78.56 ile geçmesi üzerine sonuçların çarpıtıldığını ve halkın isteklerini yansıtmadığını belirtti. Anayasa değişikliklerinin sonucu olarak Vladimir Putin'in 2036'ya kadar aday olmasının yolu açıldı ve ailenin sadece bir kadın ve bir erkek arasında olabileceği tanımı anayasaya girdi.[85]
Yolsuzluk Karşıtı Araştırmaları
[değiştir | kaynağı değiştir]2008'de Navalni beş büyük Rus benzin ve gaz şirketinin işleyişini halka açık hale getirmek maksadıyla 3000.000 ruble değerinde hisse senedi satın aldı.[42] 2010'da Transneft'in dört milyar dolar değerinde yolsuzluk yaptığını yayınladı. Aralık ayında RosPil adı verilen küçük seviye yolsuzlukları ortaya çıkarma maksatlı bir proje açıkladı. Bu projenin amacı tüm dokümanların internet ortamına yüklenmesi gerektiğini belirten kanunu kullanarak yolsuzlukları görünür kılmaktı.
Mayıs 2011'de Navalni RosYama adı verilen bir proje ile yollardaki çukurların şikayet edilmesini ve devletin bu şikayetlere verdiği cevabı değerlendirmesini sağlayan bir uygulama çıkardı.[87] Ağustos ayında ise Macar ve Rus hükûmetleri arasındaki bir emlak anlaşmasını ortaya çıkarttı. Sunulan belgelere göre Macaristan eski bir elçilik binasını Viktor Vekselberg adı verilen birine 21 milyon dolar karşılığında satmış, sonrasında da bahsedilen şahıs aynı mülkü Rusya'ya 116 milyon dolar karşılığında devretmişti. Mülkün gerçek değerinin 52 milyon dolar olduğu ortaya çıkarılması satış sürecindeki düzensizlikler bir yolsuzluk olduğunu gösteriyordu. Konuyla alakalı üç Macar yetkili şubat 2011'de tutuklandı.[88]
Navalni Yolsuzlukla Mücadele Vakfı'nın kurucularından biridir.[89]
Şubat 2012'de Navalni Rus Federal Hükûmeti'nin Ramazan Kadirov'un Çeçenistan İçişleri bakanlığına aktardığı paranın hukuka aykırı bir şekilde kullanıldığını ifade etti.
2017'de Dmitri Medvedev'in yolsuzluk yaptığına dair çeşitli iddialarda bulundu. Yetkililer suç kaydından ötürü Navalni'nin iddialarını görmezden gelse de Rusya'nın çeşitli yerlerinde insanlar protestolarda bulundu. Moskova polisine göre 500 insan tutuklandı lakin insan hakları örgütü OVD-INFO'ya göre Navalni dahil olmak üzere sadece Moskova'da 1030 insan tutuklandı. 27 Martta yasadışı protesto yapmak suçundan 20.000 ruble para cezasına ve göz altına alınmaya direnme suçundan 15 gün hapis cezasına çaprıtıldı.[90]
Rusya'ya dönmesi üzerine Rus yetkililer tarafından tutuklanmasından iki gün sonra 19 Ocak 2021'de Vladimir Putin'i yolsuzluk yaparak Gelendzhik'de kendine bir yazlık malikane inşa etmekle suçladı. Navalni'ye göre malikanenin kapsadığı arazi Monako'nun 39 katıydı ve inşaatı 100 milyar ruble civarında tutmuştu. Yaptığı videoda bu malikanenin inşası için gereken yolsuzluk ağını anlatan Navalni aynı zamanda Putin'in metreslerinin de bu malikaneyi kullandığını belirtti. Bahsedilen video bir günden kısa sürede 20 milyon görüntülenmeye ulaştı ve bir haftada 92 milyon izlendi. Kremlin videodaki iddiaları reddetti.[91]
Davaları
[değiştir | kaynağı değiştir]Kirovles Davası
[değiştir | kaynağı değiştir]30 Temmuz 2012'de Navalni'ye yolsuzluk yapması iddiasıyla dava açıldı. İddialara göre 2009 senesinde vali Nikita Belykh'in danışmanı olarak çalışırken Kirov Oblastında devlete ait Kirovles şirketinden kereste çalmıştı. Bu konuyla alakalı açılan önceki davalar kanıt yetersizliğinden kapanmış ve Navalni'ye sadece Moskova'dan ayrılmama uyarısı verilmişti.[92]
Navalni hakkında yapılan iddiaları temelsiz olmakla itham etti ve yetkililerin Rusya ve uluslararası topluluğun tutumunu test etmeye çalıştığını söyledi. Bu dava süreci seçim sürecine denk gelse de Navalni iktidara muhalefet etmeye devam etti.[93]
17 Nisan 2013'de Kirovles davası sonuçlandı ve Navalni yolsuzluk suçundan beş sene hapis cezası aldı.[94] Kararın açıklanmasının ardından iddia makamı hükmün geçerli olabilmesi için üst mahkemeye gitmesi gerektiğini söyleyerek kendi istediği hapis cezasını geciktirme talebinde bulundu. 16 Ekim 2013'de bu karar askıya alındı fakat karar üst mahkeme tarafından tekrar yargılanmaya alındı ve tekrar beş sene ceza verildi. AİHM yargı sürecinin taraflı yürütüldüğünü belirtti ve Rus hükûmetini 56,000 euro tazminat cezasına çarptırdı.
Yves Rocher Davası ve Ev Hapsi
[değiştir | kaynağı değiştir]Yves Rocher'in Vostok kolu, Navalni ve kardeşini dolandırıcılık ve para aklama suçuyla itham etti. Bu dava sürecinden kaynaklı olarak Navalni 28 Şubat 2014'de ev hapsi cezasına çarptırıldı; ailesi, avukatları ve dedektifler dışında insanlarla görüşmesine yasak getirildi. Bu yasak aynı zamanda Navalni'nin interneti kullanmasını da yasaklıyordu. Navalni bu yasağa rağmen sosyal medya paylaşımlarına devam etti. 13 Martta LiveJournal üzerinden yayınladığı blog hakkında suç iddiaları bulunması sebebiyle yasaklandı.[95]
Navalni hakkındaki iddiaları reddetse de 3.5 sene askıya alınmış hapis cezasına çarptırıldı. AİHM yargı sürecini adaletsiz bulduğundan ötürü Rusya'ya 76 bin euro tazminat cezası verdi ve kararın iptal edilmesi talebinde bulundu.[96]
Zehirlenmesi
[değiştir | kaynağı değiştir]20 Ağustos 2020'de Navalni Tomsk'tan Moskova'ya giderken rahatsızlandı ve uçağın acil iniş yapmasıyla hastaneye kaldırıldı. Uçuş sırasında sağlık durumunun hızlı bir şekilde kötüleştiği ve video kayıtlarında aniden bağırmaya başladığı kaydedildi. Daha sonra yaptığı açıklamalarda Navalni acı çektiğinden değil, öldüğünü bildiğinden ötürü bağırdığını ifade etmiştir.[97] Navalni'nin sözcüsü Kira Yarmysh, Navalni'nin o gün çay dışında bir şey tüketmediğini ve çayına katılan bir toksin aracılığıyla zehirlendiğini iddia etmiştir. Kaldırıldığı hastanedeki çalışanlar ilk ifadelerinde Navalni'nin zehirlendiğini iddiasını doğrulasa da sonrasında konu hakkında açıklama yapmayı reddetmişlerdir.[98]
Navalni'nin durumundan ötürü Berlin'de bulunan Charité hastanesinde tedavi görebilmesi için Almanya'dan uçak kaldırıldı. Tomsk'taki doktorlar Navalni'nin yolculuk etmesini sağlık durumundan ötürü ilk başta reddetseler de sonrasında Berlin'e geçmesine izin verdiler. 24 Ağustosta Almanya'daki doktorlar Navalni'nin Noviçok ile zehirlendiğini doğruladı. 23 Eylülde Navalni durumunun iyileşmesi ile taburcu edildi. 6 Ekimde OPCW Navalni'nin kan ve idrar örneklerinde Noviçok bulunduğuna dair kanıtları doğruladı.[99]
14 Aralıkta The Insider, Bellingcat, CNN ve Der Spiegel'in yaptığı ortak araştırma Rusya Federal Güvenlik Servisi'nin bu suikast girişiminde bulunduğunu iddia etti. Yapılan araştırma Federal Güvenlik Servisi'ne bağlı kimyasal silahlar konusunda uzmanlaşan bir grubun telekom ve yolculuk verilerini takip ederek Navalni'yi 3 senedir takip ettiklerini ortaya koydu. Bunun üzerine Avrupa Birliği, Birleşik Krallık ve Amerika Birleşik Devletleri üst düzey Rus yetkililere yaptırımlarda bulundu.[100]
Rusya'ya Dönüşü ve Hapse Atılması
[değiştir | kaynağı değiştir]İyileşmesinin ardından17 Ocak 2021'de Navalni Almanya'dan Rusya'ya giden DP936 PNR numaralı Podeba havayolları uçuşuna bindi. Moskova Vnukovo havalimanına inmesi planlanan uçak Sheremetyevo Uluslararası havalimanına yönlendirildi. Pasaport kontrolü sırasında Navalni gözaltına alındı. Devlet yetkilileri bunun Navalni mahkemeye çıkana dek süreceğini belirtti.[101]
2 Şubat 2021'de Navalni'nin 3.5 senelik askıya alınmış hapis kararı ev hapsinde geçirdiği süre düşülerek 2.5 senelik bir ceza olarak uygulanmaya karar verildi.[102] Kararın açıklanmasından sonra Rusya'nın çeşitli yerlerinde protestolar gerçekleşti ve Amerika Birleşik Devletleri, Almanya, Fransa ve çeşitli Avrupa Birliği ülkeleri bu kararı kınadı. AİHM 16 Şubat 2021'de Navalni'nin hayati tehdidi bulunmasından ötürü acilen salınması gerektiğine dair karar aldı. Konuyla alakalı Moskova mahkemesi AİHM kararını ve Navalni'nin temyiz başvurusunu reddetti.
Navalni 28 Şubat 2021'de Pokrov'da bulunan bir hapishaneye götürüldü. Mart ayında Navalni yetkililerin uyumasını bilinçli olarak engelleyerek işkence bulunduğuna dair şikayette bulundu. Navalni'nin avukatı Navalni'nin omurgasında ve bacaklarında his kaybı oluştuğunu belirtse de hapishane yetkilileri sağlığının yerinde olduğunu belirtti. 31 Mart 2021'de Navalni yeterli sağlık hizmeti alana kadar açlık grevinde bulunacağını açıkladı. 6 Nisan 2021'de içinde Navalni'nin kişisel doktorunun da bulunduğu altı kişi Navalni ile görüşmek için geldikleri hapishanede tutuklandı. Uluslararası Af Örgütü genel sekreteri Agnès Callamard Putin'in Navalni'yi hapiste öldürmeyi amaçladığını belirtti.[103]
17 Nisan 2021'de Navalni'nin acil sağlık hizmeti alması gerekmesiyle Navalni'nin kişisel doktoru dahil olmak üzere dört doktor hapishaneye başvuruda bulundu. Navalni'nin doktorlarının iddiası elde ettikleri verilere göre Navalni'nin ciddi bir böbrek rahatsızlığı geçirdiği ve acilen müdahil olunması gerektiğiydi. 19 Nisan 2021'de Navalni Vitamin tedavisi görmek üzere hastaneye kaldırıldı. Bunun üzerine Navalni taleplerinin kısmen karşılanması sebebiyle açlık grevini bıraktığını açıkladı.[104]
Hapiste kaldığı süre boyunca sürekli hücre hapsi dahil olmak üzere sert cezalara maruz bırakılmıştır.[105]
Navalny'nin ekibi, 22 Aralık 2021'de Ukrayna ile savaşı başlatan Ruslar, özellikle de Aleksandr Boroday hakkında bir araştırma yayınladı ve sıradan Ruslara Ukrayna'ya karşı savaşmamaları çağrısında bulundu.[106]
Ölümü
[değiştir | kaynağı değiştir]
16 Şubat 2024'de hapishane yetkilileri Navalni'nin sabah yaptığı yürüyüşten sonra iyi hissetmediğini ve hücresine geçmesinden sonra öldüğünü açıkladı.[107] Naaşı ilk başta ailesine verilmese de 24 Şubat 2024'de annesine verildi. Ölümünün ardından Navalni'nin avukatları ve Yolsuzlukla Mücadele Vakfı'nın çeşitli yetkilileri tutuklandı.
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Hilb, Martin (9 Kasım 2010), Einführung, Springer Berlin Heidelberg, ss. 1-1427 Ekim 2025
- ^ Engel, Dirk (Ocak 2012). "Wal-Mart statt Wall Street". Media Spectrum. 32 (1): 46-46. doi:10.1365/s35173-012-0215-4. ISSN 0173-5993.
- ^ Walker, Shaun (3 Eylül 2020). "'This gentleman': Alexei Navalny, the name Putin dares not speak". The Guardian (İngilizce). ISSN 0261-3077. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Russian blogger Alexei Navalny in spotlight after arrest". Washington Post (İngilizce). 28 Kasım 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Ten contenders for the Nobel Peace Prize who are not Donald Trump". France 24 (İngilizce). 10 Ekim 2025. 11 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ Kim, Lucian (8 Şubat 2018). "Banned From Election, Putin Foe Navalny Pursues Politics By Other Means". NPR (İngilizce). 11 Şubat 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ Sebastian, Clare (11 Haziran 2017). "Alexey Navalny and Russia's YouTube insurgency". CNN (İngilizce). 1 Ağustos 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Russian opposition leader Navalny faces third inquiry". BBC News (İngilizce). 24 Aralık 2012. 25 Aralık 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ Smith-Spark, Ben Brumfield Phil Black,Laura (18 Temmuz 2013). "Outspoken Putin critic Alexei Navalny hit with prison sentence". CNN (İngilizce). 23 Şubat 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ Staff (30 Aralık 2014). "Kremlin critic Alexei Navalny gets suspended sentence but brother jailed". The Guardian (İngilizce). ISSN 0261-3077. 11 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Aleksei Navalny, Viable Putin Rival, Is Barred From a Presidential Run (Published 2017)" (İngilizce). 8 Şubat 2017. 13 Haziran 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ Попова, Ирина (18 Temmuz 2013). "Правозащитный центр Мемориал признал Алексея Навального политическим заключенным". Ритм Москвы (Rusça). 22 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ a b c "Навальный получил от ЕСПЧ больше 200 тыс. евро за пять лет". openmedia.io (Rusça). 28 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ Times, The Moscow (14 Eylül 2020). "Navalny Taken Off Ventilator as Novichok Recovery Continues – German Hospital". The Moscow Times (İngilizce). 19 Eylül 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Navalny Novichok poisoning: EU sanctions hit top Russians" (İngilizce). 15 Ekim 2020. 20 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "EU Sanctions Russian Officials Over Navalny Poisoning, Citing Chemical Weapons Use". NPR.org (İngilizce). 15 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ a b c (www.dw.com), Deutsche Welle. "Alexei Navalny detained after landing in Moscow | DW | 17.01.2021". DW.COM (İngilizce). 25 Eylül 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ Mary Ilyushina, Sebastian Shukla and Angela Dewan, CNN. "Alexey Navalny returns to Russia five months after being poisoned". CNN. 17 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ Times, The Moscow (19 Ocak 2021). "Navalny Targets 'Billion-Dollar Putin Palace' in New Investigation". The Moscow Times (İngilizce). 12 Kasım 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Putin critic Navalny jailed in Russia despite protests" (İngilizce). 2 Şubat 2021. 2 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Kremlin foe Navalny can run for president 'after 2028'". France 24 (İngilizce). 17 Ekim 2017. 1 Eylül 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Opposition leader accused of embezzlement and contempt of court". www.amnesty.org.uk (İngilizce). 18 Eylül 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Russian opposition leader Navalny moved to high-security penal colony". Reuters. 14 Temmuz 2022. 20 Eylül 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Alexei Navalny: Russian opposition leader's jail term extended to 19 years" (İngilizce). 4 Ağustos 2023. 4 Ağustos 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Суд утвердил приговор Навальному. Он останется в колонии до 2038 года". Газета.Ru (Rusça). 27 Ekim 2025. 20 Aralık 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Новости | Навальный* выйдет из колонии в 74 года: главный оппозиционер России получил новый срок | Газета «Совершенно Секретно»". www.sovsekretno.ru (Rusça). 16 Mayıs 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Алексея Навального доставили в ИК-3 в Ямало-Ненецком автономном округе. С ним не было связи почти три недели". Meduza (Rusça). 26 Eylül 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Navalny's team says he has vanished in Russia's prison system". Reuters. 11 Aralık 2023. 20 Eylül 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Aleksey Navalni: Rus muhalif liderin cezaevinde öldüğü açıklandı". BBC News Türkçe. 16 Şubat 2024. 15 Eylül 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ Luscombe, Richard; Oladipo, Gloria; Slawson, Nicola; Oladipo, Richard Luscombe (now); Gloria; Slawson (earlier), Nicola (16 Şubat 2024). "Alexei Navalny death: dozens reportedly arrested in Russia protests as Biden blames Putin 'and his thugs' – as it happened". the Guardian (İngilizce). ISSN 0261-3077. 16 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Talep". 17 Şubat 2024. 10 Nisan 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ Roth, Andrew (16 Şubat 2024). "Western leaders point finger at Putin after Alexei Navalny's death in jail". The Guardian (İngilizce). ISSN 0261-3077. 16 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Authorities return body of Alexei Navalny to mother 8 days after death" (İngilizce). 24 Şubat 2024. 24 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Russian opposition leader Alexei Navalny's lawyer 'arrested in Moscow'". The Independent (İngilizce). 27 Şubat 2024. 12 Mart 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Alexei Navalny: Opposition leader's lawyer briefly held in Moscow - reports" (İngilizce). 27 Şubat 2024. 27 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Alexei Navalny marks 45th birthday in prison – DW – 06/04/2021". dw.com (İngilizce). 25 Aralık 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Село Навальних. Як в Україні земляки і родичі згадують головного ворога Путіна". BBC News Україна (Ukraynaca). 8 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ Cadwalladr, Carole (27 Ekim 2024). "Patriot by Alexei Navalny review – the man who dared to defy Putin". The Guardian (İngilizce). ISSN 0261-3077. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Непр(е)ступная фабрика Навальных. Специальный репортаж из родительского гнезда лидера оппозиции. Специальный репортаж из родительского гнезда лидера оппозиции". Новая газета (Rusça). 21 Aralık 2012. 26 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ a b c d e "Навальный, Алексей". Lenta.RU (Rusça). 26 Eylül 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Alexei Navalny, Russia's most outspoken Putin critic". BBC News (İngilizce). 6 Aralık 2011. 17 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ a b c "Чем зарабатывает на жизнь Алексей Навальный". Ведомости (Rusça). 13 Şubat 2012. 27 Eylül 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ Багров, Юрий; Казнин, Дмитрий (1 Kasım 2006). "Московское «Яблоко» поддержало проведение «Русского марша»". Радио Свобода (Rusça). 16 Kasım 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Навальный. Человек, который украл лес. История блогера и политика - Станислав Олегович Бышок". Книги читать онлайн бесплатно без регистрации (Rusça). 25 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Alexey Navalny Fast Facts". CNN (İngilizce). 18 Mart 2021. 29 Eylül 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Putin nemesis Navalny in 10 dates". France 24 (İngilizce). 4 Ağustos 2023. 28 Eylül 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ Ioffe, Julia (5 Aralık 2011). "Russian Elections: Faking It". The New Yorker (İngilizce). ISSN 0028-792X. 6 Mayıs 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "navalny_en". navalny-en.livejournal.com (İngilizce). 28 Eylül 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ Ioffe, Julia (6 Aralık 2011). "Putin's Big Mistake?". The New Yorker (İngilizce). ISSN 0028-792X. 16 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Navalny challenges Putin after leaving Russian jail". 21 Aralık 2011. 22 Aralık 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Huge protest demanding fair Russian elections hits Moscow". Christian Science Monitor. ISSN 0882-7729. 22 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Russia election: Police arrest 550 at city protests". BBC News (İngilizce). 5 Mart 2012. 7 Mart 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Navalny, Udaltsov 'Prisoners Of Conscience'". Radio Free Europe/Radio Liberty (İngilizce). 18 Mayıs 2012. 16 Kasım 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Client Challenge". www.ft.com. 28 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ a b "Команда Алексея Навального создает партию". Ведомости (Rusça). 1 Ağustos 2012. 22 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Электронная партия "Лента.ру" изучила устройство "партии Навального"". Lenta.RU (Rusça). 28 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ a b ""Решение Навального не вступать в партию не было сюрпризом для его сторонников"". www.kommersant.ru (Rusça). 15 Aralık 2012. 25 Aralık 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Регистрация партии соратников Навального приостановлена". BBC News Русская служба (Rusça). 6 Mayıs 2013. 21 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ Кашеварова, Анастасия (5 Temmuz 2013). "Минюст окончательно отказал в регистрации партии Навального". Известия (Rusça). 28 Nisan 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ Попова, Ирина (15 Eylül 2013). "Алексей Навальный намерен вступить в незарегистрированную партию «Народный альянс» и, возможно, возглавить ее". Ритм Москвы (Rusça). 26 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "«Партия прогресса» обжаловала решение Минюста о ликвидации". The Village (Rusça). 24 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ Inc, TV Rain (8 Şubat 2014). "«Это рейдерский захват партии». Почему Рыжков ушел из РПР-ПАРНАС". tvrain.tv. 30 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ AFP (25 Mart 2015). "Navalny Moscow mayoral bid accepted ahead of verdict". AFP (İngilizce). 23 Şubat 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Navalny pulls out of Moscow poll, calls for boycott". GlobalPost. 18 Temmuz 2013. 10 Eylül 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Прокуратура просит выпустить Навального и Офицерова под подписку". РИА Новости (Rusça). 19 Temmuz 2013. 25 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ a b "Kremlin critic Alexei Navalny has strong showing in Moscow mayoral race, despite loss". The Washington Post (İngilizce). 9 Eylül 2013. ISSN 0190-8286. 28 Ekim 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ Lipman, Masha (6 Eylül 2013). "Alexey Navalny's Miraculous, Doomed Campaign". The New Yorker (İngilizce). ISSN 0028-792X. 2 Temmuz 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Выборы мэра прогадали". Газета.Ru (Rusça). 27 Ekim 2025. 23 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Объединение состоялось, у нас будет предвыборный список". Алексей Навальный. 29 Eylül 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Касьянов: в будущем РПР-ПАРНАС могут возглавить Навальный и Ходорковский - Газета.Ru | Новости". Газета.Ru (Rusça). 27 Ekim 2025. 23 Şubat 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Новосибирский облизбирком отказался регистрировать Демократическую коалицию" (Rusça). 5 Ocak 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ Алексей Навальный (13 Aralık 2016), Пора выбирать: Алексей Навальный — кандидат в президенты России, 12 Şubat 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi27 Ekim 2025
- ^ "Golos-ameriki". Golos-ameriki (Rusça). 11 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Aleksei Navalny's protesters are a force to be reckoned with". The Economist. ISSN 0013-0613. 23 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Kremlin Critic Aleksei Navalny Says Attack Left Him Mostly Blind in an Eye (Published 2017)" (İngilizce). 2 Mayıs 2017. 30 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Russian opposition leader Navalny released from prison". POLITICO (İngilizce). 7 Temmuz 2017. 27 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ a b "Russia: Nationwide Assaults on Political Opposition Campaign | Human Rights Watch" (İngilizce). 6 Eylül 2017. 4 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Алексей Навальный арестован на 20 суток". www.kommersant.ru (Rusça). 2 Ekim 2017. 24 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Russia election: Kremlin queries legality of boycott call" (İngilizce). 26 Aralık 2017. 26 Aralık 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Russian Supreme Court Rejects Navalny Appeal On Presidential Election Ban". Radio Free Europe/Radio Liberty (İngilizce). 6 Ocak 2018. 8 Ocak 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ a b "Russian opposition leader arrested amid election protests". Washington Post (İngilizce). 29 Ocak 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ Alexei Navalny (İngilizce), 25 Ekim 202527 Ekim 2025
- ^ Ilyushina, Mary (13 Eylül 2020). "Russia's regional elections pose serious test for pro-Kremlin party". CNN (İngilizce). 25 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ a b "Alexei Navalny: 'Poisoned' Russian opposition leader in a coma" (İngilizce). 20 Ağustos 2020. 20 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Russians vote on Putin's reforms to constitution" (İngilizce). 25 Haziran 2020. 11 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "РосЯма". navalny.livejournal.com (İngilizce). 24 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Hungary: detentions linked to the sale of property in Moscow". OSW Centre for Eastern Studies (İngilizce). 16 Şubat 2011. 25 Aralık 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Client Challenge". www.ft.com. 25 Aralık 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Russia jails protests leader Alexei Navalny for 15 days". BBC News (İngilizce). 27 Mart 2017. 21 Temmuz 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Alexei Navalny: Millions watch jailed critic's 'Putin palace' film" (İngilizce). 20 Ocak 2021. 21 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Russia Charges Anticorruption Activist in Plan to Steal Timber (Published 2012)" (İngilizce). 31 Temmuz 2012. 12 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Activist Presses for Inquiry Into Senior Putin Deputy (Published 2012)" (İngilizce). 31 Mart 2012. 4 Şubat 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Russian opposition leader Alexei Navalny goes on trial". BBC News (İngilizce). 17 Nisan 2013. 17 Haziran 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Суть "дела Ив Роше" и братьев Навальных". BBC News Русская служба (Rusça). 29 Aralık 2014. 28 Eylül 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Human rights court: Kremlin critic's conviction 'arbitrary and unfair'". POLITICO (İngilizce). 17 Ekim 2017. 20 Haziran 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ Bidder, Benjamin; Esch, Christian (1 Ekim 2020). "Alexei Navalny on His Poisoning: "I Assert that Putin Was Behind the Crime"". Der Spiegel (İngilizce). ISSN 2195-1349. 1 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ Harding, Luke; Roth, Andrew (20 Ağustos 2020). "A cup of tea, then screams of agony: how Alexei Navalny was left fighting for his life". The Guardian (İngilizce). ISSN 0261-3077. 20 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "OPCW: Novichok found on Alexei Navalny samples – DW – 10/06/2020". dw.com (İngilizce). 22 Eylül 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Alexei Navalny: Report names 'Russian agents' in poisoning case" (İngilizce). 14 Aralık 2020. 1 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ Times, The Moscow (17 Ocak 2021). "As it Happened: Navalny Returns to Russia". The Moscow Times (İngilizce). 11 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "In Responding to Navalny's Prison Sentence, the West Has Limited Options". Stratfor. 28 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ Law, Zoe Gujral | U. Pittsburgh School of; US (7 Nisan 2021). "Amnesty: Russia 'slowly killing' Navalny through inhumane detention conditions". www.jurist.org (İngilizce). 4 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Russian officials move Alexei Navalny to prison hospital – DW – 04/19/2021". dw.com (İngilizce). 17 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ Times, The Moscow (7 Eylül 2022). "Navalny Put in Solitary Confinement for Fourth Time in Month". The Moscow Times (İngilizce). 21 Haziran 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
- ^ "Патриот за деньги. «Русский мир» в обмен на Эмираты". 2 Şubat 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Kasım 2025.
- ^ "Putin critic Alexei Navalny dies in Arctic Circle jail, says Russia" (İngilizce). 16 Şubat 2024. 16 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2025.
Dış bağlantılar
[değiştir | kaynağı değiştir]
- Resmi site 14 Şubat 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (Rusça)
  | Bir Rus'un biyografisi ile ilgili bu madde taslak seviyesindedir. Madde içeriğini genişleterek Vikipedi'ye katkı sağlayabilirsiniz. |
- Rus taslakları
- 1976 doğumlular
- 2024'te ölenler
- Rus aktivistler
- Rus blogcular
- Rus milliyetçiler
- Rus muhalifler
- 20. yüzyıl Rus siyasetçileri
- 21. yüzyıl Rus siyasetçileri
- Düşünce mahkûmu
- Rusya'da siyasi mahkûmlar
- Saharov Düşünce Özgürlüğü Ödülü sahipleri
- 2020'lerde kaybolmuş kişiler
- Rus YouTube ünlüleri
- Ukrayna asıllı Ruslar
- Rus anı yazarları
- Rus protestoları (2011)
- Rus liberaller
- Rus demokrasi aktivistleri